گلىبا (ەسسە)

«قارا قىپشاق قوبىلاندىدا نەڭ بار ەدٸ, قۇلىنىمنان» قاۋٸپ كٶرٸپ تۇرماساق تا, الدىنا بارعاندا كٶشەلٸ كٸسٸنٸڭ ٶزٸ قيپاقتاپ قالاتىن مىسى باسىم مەتردٸ بۇدان بۇرىنىراقتا جازۋعا دەتٸمٸز بارماعانىن بٸرٸنشٸ ابزاتستان ايتىپ قويالىق. تٷپسٸز تۇڭعيىققا ىسسىلاي ۇرىنۋ كٸمگە وپا بەرگەن?! دەمٸمٸزدٸ ٸشٸمٸزگە تارتىپ الىپ, ەندٸ جازۋعا كٸرٸسكەنمەن, تۋما تالانتتىڭ ەدەبيەتٸمٸزگە قوسقان ۇشى-قيىرى جوق ٷلەسٸن اقىر-تاقىرىنا دەيٸن ايتىپ شىعاتىنىمىزعادا ۋەدە بەرە المايمىز.

قۇبىلىس قۇلپى كٸم كٶرٸنگەننٸڭ كٸلتٸمەن اشىلا بەرسە, نەسٸ قۇبىلىس?! ونىڭ ٶز ٸشٸنە بٷگٸپ قالاتىن نەمەسە بٸزدٸ بويلاتپاي, باتىرىپ تىناتىن بٸر-ەكٸ قۇپيياسى عاسىرلارعا تىلسىم كٷيٸندە كەتە بارۋى دا عاجاپ ەمەس. اۋزى دۋالى اعالارىمىز ونىڭ كلاسسيكالىق كٶركەم دٷنيەلەرٸن قاۋزاۋداي-اق قاۋزادى. شەبەرلٸك سىرىن وقىرمانعا اشىپ كٶرسەتۋدەي-اق كٶرسەتتٸ. دەسە دە, دٷنيە تٶڭكەرٸلٸپ جاتقاندا دا سىر بەرمەگەن نۇرپەيٸسوۆتٸك پوزيتسييا مەن بٸراز بۋىندى تەربيەلەگەن رەفورماتوردىڭ زاماناۋي ەدەبيەتتەگٸ جاڭالىعى ەلٸ دە بولسا زەرتتەي تٷسۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. سەبەبٸ, ەبدٸجەميل فەنومەنٸ ٶزٸنٸڭ تٷپ تٶرەلٸگٸنٸڭ تٶرٸنە وزدى دەپ ورنىقتى ايتۋ قيىن. رۋحاني جان-دٷنيەمٸزدٸڭ پەيٸشٸ جازۋشى قالامىنىڭ ۇشىندا ەكەنٸن ەسكەرسەك, ساليقالى سۋرەتكەر ەڭبەگٸن كەرنەيلەتۋدٸڭ كەرەگٸ جوق شىعار, بٸراق لايىقتى باعالايتىن ۋاقىت تۋدى.

تالانتتى قۇر تامسانۋمەن تويدىرا المايسىڭ, ول تەك تۋرا سٶزگە توياتتايدى. باسقاسىن بٸلمەدٸك, تاپ وسى ەبەڭ سەنٸڭ كٶكالاجالپاقتىعىڭدى كٶتەرمەيدٸ. ونىڭىزعا پٸشتۋ دەگەنٸ بار. ول – ماقتاپ بەرگەن مايدى اساۋعا ارلاناتىن ادام. كٶپشٸك قويعاننىڭ نەشە تٷرلٸ كٶكەسٸنە قۇلاعى تۇنعان. وعان قاعىتۋ دا تاڭسىق ەمەس. كەيبٸر كٸسٸلەر ناقاقتان-ناقاق كٷيدٸرگەنٸن قايدا قوياسىز?! اقىلى مەن بولمىسى الپىس اتانعا جٷك بولعانىمەن, جٷرەگٸ جالعاندىققا ٷزٸلٸپ كەتكەلٸ تۇرعان جازۋشىنىڭ كٶڭٸلٸن قالدىرۋ كٸمگە كەرەك ەدٸ?! ەشكٸمگە دە بۇرا تارتپايتىن تٷيٸندٸ تۇجىرىمعا عانا توقتايتىن تۋىندىگەر تۋرالى تولعاۋ – سودان دا – قييامەتقايىم شارۋا. ورىسشا وراعىتساق, وعان كەرەگٸ – قالتىراپ وتىرىپ جازعان «ديفيرامب ستاتيا» ەمەس, «پرەدمەتنىي رازگوۆور». بۇدان باسقا جولدى تاڭداساق, جامايمىن دەپ جٷرٸپ, جىرتىپ الاتىنىمىز ايقىن.

ٸ

«قازاقستان – كونتراستقا تولى ەل. وندا ەرەكشە ەكٸ جەر بار. سەمەي مەن ارال. الدىڭعىسىندا پوليگون بولعان. تاعدىر-تەلەيٸ اۋمالى-تٶكپەلٸ تەڭٸزگە جاقىن تۇستا كوسمودروم ورنالاسقان. قونىستاردى مەكەندەگەن حالىقتىڭ كٶرمەگەنٸ جوق. ۇلتتىڭ كلاسسيك جازۋشىلارى مۇحتار ەۋەزوۆ پەن ەبدٸجەميل نۇرپەيٸسوۆاتالعان ٶڭٸرلەردٸڭ تۋمالارى ەكەنٸن بٸلگەنٸمدە تاڭقالدىم. قازاق تۋرالى العاشقى ەسەرلەرٸم بارعان بەتتە كٶزگە الابٶتەن ۇرىپ تۇراتىن ۇعىمداردىڭ اياسىندا قالىپتاسۋىندا بٸر سىر جاسىرىنىپ جاتىر. قالاي دەگەندە دە وسىنىڭ بەرٸ سىرتتان بارعان ادامدى ويلاندىرماي قويمايدى».

بۇل – ٶتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى انگلييادان الماتىعا ەدەيٸ كەلٸپ, ەكٸ جىل بويى قازاق تٸلٸن ٷيرەنگەن حيۋ ەسٸمدٸ جٸگٸتتٸڭ سٶزٸ. باسقاسىندا شارۋامىز جوق, ميستيكاعا قۇمارلاۋ شەتەلدٸك ازاماتتىڭ پٸكٸرٸن ەدەبيەتٸمٸزدٸ تانىپ-بٸلگەنٸ ٷشٸن كەلتٸرٸپ وتىرمىز.

تاعى بٸر مىسال. «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» 2009 جىلعى بٸر نٶمٸرٸندە اقتٶبە قالاسىندا «قان مەن تەر» كەيٸپكەرلەرٸنە قويىلاتىن ەسكەرتكٸشكە وراي جارييالانعان ماقالا دا «مالايا رودينا بولشوگو كلاسسيكا» دەگەن باس تاقىرىبىمەن انادايدان ايقايلايدى.

قاراپ وتىرساڭىز, جاتجۇرتتىقتار قوس ماقتانىشىمىزدى ەلدەقاشان كلاسسيكتەر كلاسسيفيكاتسيياسىنا كٸرگٸزٸپ قويعان. جٷرەگٸڭ جىلى قابىلدايدى. ال ٶزٸمٸز «اباي جولىن» ايتۋدى پەلەن جىل جٷرٸپ, ەيتەۋٸر, ٷيرەندٸك. كلاسسيكا دەپ. الايدا, ەبدٸجەميل نۇرپەيٸسوۆ شىعارمالارىنا كەلگەندە كٶپشٸلٸگٸمٸز ەلٸ دە كٸبٸرتٸكتەپ قالامىز. ەرينە, باردى بار دەپ ايتقان پارىز, وتىزدىڭٸشٸندە جٷرٸپ-اق «قان مەن تەردٸ» تامىرىمەن قوپارىپ, وقىرمانعا تاماشا تالداپ بەرگەن نۇرلان ورازالين اعامىزدىڭ ەڭبەگٸ ەرەن. بٸراق تولاعاي تۋىندىعا بٸردٸ-ەكٸلٸ ماقالانىڭ ازدىق ەتەتٸنٸ دە تٸل ۇشىنا كەلە بەرەدٸ. «سوڭعى پارىز» تۋرالى سٷبەلٸ سٶزدٸ دە تەك ەبٸش اعامىز عانا ايتقان سيياقتى. نەگە ەكەنٸن قايدام, كلاسسيكانىڭ قوسىلعانىنان سٷيەگٸمٸزگە تاڭبا تٷسەتٸندەي قاي زاماندا دا ٷركٸپ جٷرەتٸن بولدىق. جالپى, جاقسى قاسيەت ەمەس!

مۇحاڭ مەن ەبەڭدٸتارازىنىڭ ەكٸ باسىنا سالىپ بەزبەندەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ەكەۋٸ – ەكٸ ەلەم. بٸرٸ – ۇستاز, بٸرٸ – شەكٸرت. «جازۋعا ٷيرەتۋ مٷمكٸن ەمەس, جازۋعا ٷيرەنۋگە بولادى» دەسەك تە, مۇحتار اتامىز ٶكشەسٸن باسقان ٸنٸسٸنە ٷلكەن ٷمٸت ارتقان-دى. «كۋرلاندييانىڭ» كەيبٸر تۇستارىن اۆتوردىڭ ٶزٸنە وقىتىپ كٶرگەن اكادەميك «جازعاندارىڭ وقتىڭ تٸلٸندەي» دەپ بەتۋالى باتاسىن بٸرٸنشٸ كەزدەسۋدە قايىرعانىن, ۇمىتپاساق, شەريازدان اعامىزدان وقىدىق. بۇل – باسقا تۇرماق, اۆتوردىڭ كٶڭٸلٸنە كٷپتٸ كٶرٸنەتٸن العاشقى كٸتابىنا بەرٸلگەن باعا. ٶكٸنٸشكە قاراي, «ىمىرت»  ۇلى سۋرەتكەر دٷنيەدەن وزعان جىلى جارىق كٶرمەپ پە ەدٸ?! دەي تۇرا, سەنٸمٸنٸڭ اقتالعانىن ارۋاعى سەزگەن دە شىعار, جارىقتىق! ۇستازىنىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە «بٸز تٸلدٸ ەۋەزوۆتەن ٷيرەندٸك!» دەپ جان-جاعىنا جار سالعان شەكٸرت ونىڭ ٸزٸن باسۋشى عانا ەمەس, جوقتاۋشىسىنا دا اينالعانىن جەر باسىپ جٷرگەن زييالىلار ۇمىتا قويعان جوق.

كەيٸپكەرٸمٸز تۋرالى ٷلكەن ەڭگٸمەنٸ مۇحاڭسىز باستاپ كەتۋ مٷمكٸن ەمەس. اتالى سٶزٸ اۋزىنان تٷسپەيتٸن ابىزدىڭ ٶزٸ بٷگٸنگە دەيٸن «اباي جولىن» ەكٸ كٷننٸڭ بٸرٸندە اقتارىپ وتىرعاندا, ەۋەزوۆتٸ اتتاپ كەتۋ – ارىمىزعا سىن.

كەڭەس وداعى دٷنيەجٷزٸلٸك كلاسسيكالىق كٶركەم ەدەبيەتتٸ دە كاپيتاليستٸك ەلدەرگە قاراعاندا ەلدەقايدا جوعارى باعالايتىنىن تانىتۋ ماقساتىندا 1973 جىلى شىعارعان 200 تومدىق «بٷكٸلەلەمدٸك ەدەبيەت» كٸتاپحاناسىنىڭ (وعان دەيٸن فرانتسييا 80, اقش 150 توممەن شەكتەلگەن) رەدكوللەگييا مٷشەلٸگٸنە قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ اپپاراتىنداعى شەنەۋنٸكتەر قارسى بولعانىنا قاراماستان, مەسكەۋدەگٸ ەدەبي ورتانىڭ ومىراۋلاۋىمەن ٶتكەن ەبدٸجەميل كەرٸمۇلى كەرەمەت جوباعا ەنگەن «اباي جولى» ەپوپەياسىنا العىسٶز جازدى. جازعاندا دا قانداي?! ونى ايتۋدىڭ كەرەگٸ جوق, ونى وقۋ كەرەك. بەتكە ۇستار باس جازۋشىمىزدى جاھان وقىرماندارىنا جانى قالماي, تٷيتكٸلسٸز تانىستىرا بٸلگەن ماقالا اۆتورىناتۋىندىگەردٸڭ تۋعان قىزى ريزاشىلىعىن بٸلدٸرگەنٸن بۇرىن بٸر ەستٸگەنٸمٸز بار: «مەنٸڭ ەكەم تۋرالى قازاق تا, ورىس تا, شٷرشٸت تە جازدى. بٸراق سٸز سەكٸلدٸ ەشكٸم مٶلدٸرەتە المادى». مۇحاڭ تۋرالى كەزٸندە جۇرتتىڭ بەرٸ ەدٸلەتتٸ ەڭگٸمە ايتتى دەپ كەسٸپ ايتۋ قيىن. قىزىنىڭ جانىن تٷسٸنۋگە بولادى.

قۇندىلىعى سوندا, ەبدٸجەميل ۇستازىنا قاتىستى «ۇلى» دەگەن اسقاق انىقتاۋىشتى قولدانۋدان باس تارتپاسا دا, اتالمىش «سلوۆو وب ۋچيتەلە» قۇر ماقتاۋعا قۇرىلماعان. تاڭدايىن قاعىپ تاقىلدامايدى, تٷك كٶرمەگەن ادامداي تاڭىرقامايدى. ەۋەزوۆكە ەلدەقاشان تامسانىپ ٷلگەرگەن وقىرمانعا ماقالادان كەلٸپ-كەتەر پايدا بار ما? وسى سۇراققا جٷگٸنٸپ جازعانىنا جٷرەگٸڭ جٸبيدٸ. نەن ەكەنٸڭ شىن بولسا – اۋزىن اشىپ, كٶزٸن جۇمعان قاراپايىم وقىرمانعا عاسىردا بٸر بولاتىن قۇبىلىستىڭ جۇمباعىن شەشٸپ بەر!

بالشىق قۇيىلعان شەلەكتٸ تامتٶبەگە قالاي شىعارۋعا بولادى? قوس قولىڭمەن باسىڭنان اسىرىپ لاقتىرساڭ, تٶگٸلٸپ تىنادى. تىم جاقسى زاتتىڭ وبالىنا قالاسىڭ. ال جوعارىعا كٶتەرٸلٸپ, ەلگٸ ىدىسىڭا ارقان بايلاپ تارتساڭ, ەڭ ەدەمٸ ٸس – سول. شەبەر شەكٸرت وسى سحەمانى تاڭداعان. عۇلامانىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ, مەنسٸز, مازمۇنسىز مەيمٶڭكەلەمەيدٸ. «جىعىلساڭ, ناردان جىعىلعا» سالىپ, ٷيدٸڭ ٷستٸنە قارعىپ شىعادى. سوسىن ساز بالشىقپەن سومدالعان ماتەريالدى بيٸككە اۋانىمەن تارتادى. نەمەن? سول كەيٸپكەرٸنٸڭ ٶزٸ دايىنداپ بەرگەن كەمەڭگەرلٸك ارقانىمەن. تالاس جوق, تالانتتى تۋىندىگەردٸ بايسالدىقپەن باسىڭا كٶتەرە بٸلۋ دە – ٷلكەن ٶنەر! كٶبٸمٸز وسىنى مەڭگەرە الماي كەلەمٸز.

«رازۆە موجنو پودىتوجيت, وكونچاتەلنو وپرەدەليت تو ياۆلەنيە, كوتوروە ەششە نە وكونچەنو ي پرودولجاەت سۆويۋ تەندەنتسييۋ? س ەتيم ياۆلەنيەم – يميا كوتورومۋ مۋحتار اۋەزوۆ – وت ناچالا سۆوەگو دو سوۆرەمەننوگو ۋروۆنيا سۆيازانا ناشا پيسمەننايا ليتەراتۋرا. كازاحسكيە پيساتەلي نە موگلي مينوۆات ەتوگو وگرومنوگو حۋدوجەستۆەننوگو وپىتا. ي كاجدىي پو-سۆوەمۋ ۋچيلسيا ۋ نەگو. ا تە, كوتورىە ناچينالي س نيم  ۆمەستە يلي رانشە, پري ۆسەم سۆوەوبرازيي يح تالانتا, ساموبىتنوستي ي نەسحوجەستي تۆورچەسكوگو پوچەركا نە موگلي نە پريسماتريۆاتسيا ي نە سۆەريات سۆوەگو پۋتي, حوتيا بى س ديستانتسيي, پو ەتومۋ ياركومۋ حۋدوجەستۆەننومۋ وريەنتيرۋ ۆ مولودوي ليتەراتۋرە».

قاي تٸلدە جازسا, سول تٸلدە ويلانا الاتىن سيرەك قابٸلەتتٸ بويىنا سٸڭٸرگەن كەيٸپكەرٸمٸزدٸڭ كٶپ مەسەلەنٸ قامتىعان سٷبەلٸ ماقالاسىنان كەلتٸرٸلگەن ٷزٸندٸنٸڭ ٶزٸنەن-اق كەمەڭگەردٸڭ كەلٸستٸ كەسكٸنٸن كٶرەسٸز. «مىقتىنىڭ مىقتىلىعىن مىقتى عانا ايتا الادى». ونىڭ ٷستٸنە, باسقالاردىڭ دا الدىن كٶرگەن شەكٸرت «عابەڭ رەنجٸپ قالادى-اۋ», «سەبەڭ ەندٸ سەلەمٸمدٸ المايدى-اۋ» دەگەن تەرٸزدٸ جالعان ۇياتقا بەرٸلٸپ, بۇقپانتايلاماعاندىعىمەن دە باتىل ويلارعا بارا بٸلگەن. «تالانت نۋجداەتسيا نە ستولكو ۆ پوحۆالە, ستولكو ۆ سپراۆەدليۆوستي»دەپ تاپقىرلىقپەن تاريحي قورىتىندى جاسايدى. ەسسەدە ٶزٸ تۋرالى لەم-ميم دەمەسە دە ەبدٸجەميل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ ادامي بولمىسىنىڭ بيٸك پلانكاسى سىرتقى قاتار سىزىق ارقىلى كٶرٸنٸپ تۇرۋى دا – ۇستازعا دەگەن ادالدىقتىڭ بەلگٸسٸ.

ماقالانى وقىپ وتىرىپ سول باياعى ەلەمدٸ كەزٸپ جٷرگەندەي كٷي كەشەسٸڭ. كلاسسيكتەر ەلەمٸن ەمەس. ەدەمٸ ەدەبيەت ەلەمٸ ەلديلەگەنٸن سەزەسٸڭ! كلاسسيكتٸككە تٸرەلٸپ تۇرعان ەشتەڭە جوق, ول – جەي فورمالدىلىق. مۇنى شەدەۆر جاساعان شەبەرگە تەگٸن تىقپالاساڭ دا المايدى. ٷزدٸك ٷلگٸگەردٸڭ بۇدان بىلايعى ٶمٸرٸ ٶزٸنٸڭ اتاق-داڭقىن كٷيتتەۋمەن ەمەس, سول وقىرمان مويىنداعان قۇندى ەڭبەك قۇدٸرەتتٸلٸگٸنٸڭ قادىرىن كەيٸنگٸ جازار تۋىندىسىمەن قاشىرىپ الماۋدىڭ ماشاقاتىمەن ٶتەتٸنٸن بٸلەسٸز بە? داڭقپەن دە, داقپىرتپەن دە دوستاسپاي-اق كەتەتٸن نۇرپەيٸسوۆ كرەدوسى – جاريياسىز دا ريياسىز, سىرتىنان ايتىلاتىن وقىرمان العىسىنان اسقان اتاق جوق! ٶمٸرٸندە ەلٸ كٷنگە دەيٸن مەرەيتوي تۇرماق, ىرىمعا بٸر رەت تۋعان كٷنٸن تويلاماعان, دەلٸرەك ايتساق, تويلاتپاعان تەۋبەشٸل تۋىندىگەر ەڭ اياعى, ٶزٸنٸڭ پەندەشٸلٸك كٷپٸرلٸگٸنە دە بوي بەرگٸسٸ كەلمەيدٸ. كٶپ جاعدايدا ٸرٸلەردٸڭ مايدا-شٷيدە پەندەلٸكپەن ٸسٸ بولمايتىنى دا وسىدان-اۋ, شاماسى. ەلگٸ قاسيەت جازۋشى بٸتكەننٸڭ بەرٸنٸڭ بٸردەي پەشەنەسٸنە جازىلا بەرمەيتٸن شىعارماشىلىقتىڭ ناعىز اپوگەيٸ ەكەنٸن بىلايعى جۇرت باجايلاي الا ما?! كٶزدەپ ايتپاعىمىز, قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ دەستٷر ساباقتاستىعىنىڭ جالعاسىن تابۋى قيىن جٸبٸنٸڭ بٸرٸ – سىني رەاليزمنٸڭ – ٷزٸلٸپ قالماعانىنا ەبەڭنٸڭ وراسان ەڭبەك سٸڭٸرگەنٸنە ٸشٸڭ جىليدى. وسىدان سوڭ ٶمٸردەن گٶرٸ يدەولوگيياعا نەگٸزدەلگەن سوتسياليستٸك رەاليزم ەمەس, يدەولوگييادان گٶرٸ ٶمٸردٸ ٶرنەكتەيتٸن ەۋەزوۆتٸك رەاليزمنٸڭ ٶلمەيتٸنٸنە سەنٸمٸڭ ارتا تٷسەدٸ.

سوناۋ «قورعانسىزدىڭ كٷنٸنەن» باستاپ-اق اقيقاتتى ايتۋعا قۇرىلاتىن سىني رەاليزم باعىتىن قايمىقپاي ۇستانعان ۇلى مۇحاڭنىڭ جولى كەيٸنگٸ تولقىندا بٷگٸنگٸ كەيٸپكەرٸمٸزگە عانا بۇيىرعان دەسەك, بەلدەن باسقان بولار ەدٸك. «جىلىمىق» جىلدارى ەدەبيەتكە شەرۋلەپ كەلگەن شارقايراق شوعىردىڭ شابىنا شي جٷگٸرتكەن بولار ەدٸك. شٷكٸر, قازاق كەرەمەت جازۋشىلارعا كەندە ەمەس.شەجٸرەمٸزدٸڭ شەرلٸ توپىراعىندا كٶمۋلٸ جاتقان تۇلعالارىمىزدى تٸرٸلتٸپ بەرگەن, تەك مەڭگٷرتتٸكتٸ ەلەم ەدەبيەتٸندە ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ مەڭزەگەنٸمەن تاريحتا قالۋعا تيٸستٸ«كەلەشەكتەن كەلگەن» ەبٸش كەكٸلباەۆ, جازۋشىلىق شەبەرلٸكتەرٸ ٶز الدىنا, بٸلٸمدارلىقپەن ويلىلىق سيياقتى قاسيەتتەرٸ لوگيكالىق جولىمەن سىندارلىققا ەكەلگەن تٶلەن ەبدٸك پەن ەكٸم تارازي, تۋعان حالقىنىڭ «ەلٸم-ايى» مەن شىبىن جانى قاتار تارازىعا تٷسە قالسا, قۇدايعا ٶزٸن ساداعالىققا قيياتىنىن قاپىسىز ايتىپ ٶلگەن, كەشە عانا ارامىزدا ەۋليەدەي بولىپ جٷرگەن اقسەلەۋ سەيدٸمبەك,جاتىپاتار پەلساپاسىنىڭ ٶزٸمەن-اق ەلدٸڭ بەرٸن ٷركٸتٸپ بٸتكەن ينتەللەكتۋال, تالانتىن كٸسٸلەرگە كٶرسەتۋگە تٸرٸسٸندە موينى جار بەرمەي كەتكەن اسىلىمىز اسقار سٷلەيمەنوۆ, ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ ٶزٸمەن-اق تابانتٸرەك نٷكتەسٸن تاۋىپ العانداي ەلەمدٸ تٶڭكەرٸپ كەتە جازداپ جٷرگەن جاس نوقتالار, شىندىقتى شەگەلەپ ايتپاسا, شايلارىن دۇرىس ٸشە المايتىن راحىمجان وتارباەۆ  پەن جۇماباي شاشتايۇلى… ەۋەزوۆتٸك رەاليزمنٸڭ رەلسٸنە بەرتٸن كەلە تٷسكەن باسقا جازۋشىلارىمىز دا ٶزدەرٸن وسى قاتارعا قوسىپ جاتسا, ەشتەڭە بٷلٸنٸپ كەتپەيدٸ. دەسەك تە, كەڭەس يدەولوگيياسىنا قارسى قىلىش الىپ جٷگٸرۋ سالقىنقاندىلىقتىڭ سۋىن سارقىپ ٸشەتٸن ەبدٸجەميلدٸڭ قولىنان عانا كەلدٸ. سوتسياليزم دەۋٸرٸندە باسقالار ايتۋعا تەۋەكەل ەتپەگەن اقيقاتتى ساياساتتىڭ سورپاسىنا كٷيدٸرٸپ الماي جازىپ شىعۋ بٷگٸنگٸسٸنەن بۇرىن بولاشاعىنا بارىن سالۋعا داعدىلانعان ستراتەگ-جازۋشى ەبدٸجەميلدٸڭ قولىنان عانا كەلدٸ.

ايتىڭىزشى, تاريحي تريلوگييادا تۋىندىگەردٸڭ قىزىل رەۆوليۋتسيياعا ەمەتايى ەزٸلٸپ تۇر ما? جوق. قايتا كەرٸسٸنشە, اۆتور سول دەۋٸردٸڭ بارلىق كٷردەلٸ جاقتارىنا تٸسٸ باتقانشا تەرەڭ ٷڭٸلە وتىرىپ, قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك قايشىلىقتاردى مەيلٸنشە قوپارۋدى باستى ماقسات تۇتتى. وسى مٸندەتٸن مٸنسٸز ورىنداعانىن كٸتاپتى كٶزٸمەن ەمەس, كٶڭٸلٸمەن وقىعان ادام بايقايدى. بۇل ەبەڭنٸڭەڭ باستى جازۋشىلىق ەرلٸگٸ ەكەنٸن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلەدٸ. مەسەلە, ايتۋدا جاتىر. العاشقى رەاليست-جازۋشىمىز مۇحاڭنىڭ بٸردەن-بٸر تٸكەلەي ٸزباسارى ونىڭ سىني باعىتىنا باستان-اياق بايلانعانىن تريلوگييانىڭ تۇلا بويىنان ٸزدەمەي-اق تاپقانىمىزدى ەلٸ كٷنگە تولىققاندى ايتا الماي كەلگەن بٸزدٸ كٸم كەشٸرۋٸ كەرەك?!

ەبدٸجەميل كەرٸمۇلىن جازۋشى رەتٸندە دە, ازامات رەتٸندە دە زەرتتەۋدەي-اق زەرتتەگەندەردٸڭ بٸرەۋ دە بولسا, بٸرەگەيٸ – ورىس سىنشىسى نيكولاي اناستاسەۆتٸڭ «قان مەن تەر» تۋرالى ايتقان مىنا سٶزٸن كٶپ ادام بٸلمەس تە: «پەرەد نامي پرويزۆەدەنيە, ناپيساننوە sub specٸes aeternٸtatٸs». باقساق, بۇل «بٸزدٸڭ الدىمىزدا مەڭگٸلٸك بەلگٸسٸمەن جازىلعان شىعارما جاتىر» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ ەكەن. وسىدان اسىرىپ ايتۋ مٷمكٸن بە? ولاي بولسا, «قان مەن تەر» شىندىققا قۇرىلعان شىعارمالار كٶشٸن باستاي بەرەتٸنٸن قاداپ ايتۋعا تيٸستٸمٸز. بارىنشا وبەكتيۆتٸ بولۋ ٷشٸن ونى باسقا جازۋشىلاردىڭ دٷنيەلەرٸمەن سالىستىرعاننان گٶرٸ ٶزٸنٸڭ «سوڭعى پارىزىمەن» قاتار قويىپ كٶرەيٸكشٸ. تالاسپايمىز, جازىلۋ شەبەرلٸگٸ جاعىنان باعالاعاندا تىڭ تۋىندى تريلوگييادان ەلدەقايدا مىقتى شىققان. الايدا, ديلوگييا ەشقاشان «اعاسىنىڭ» الدىن وراي المايدى. ٶيتكەنٸ, جازۋشىنىڭ ٶز پوزيتسيياسىنا ەماندا بەرٸكتٸگٸ مەن ادالدىعى تريپتيح-تۋىندىنى الاسارتپايتىنى انىق. «قان مەن تەر» بٸزگە باسقاشا ويلاۋعا تىيىم سالىنعان سوتسياليزم دەۋٸرٸندە سىني رەاليزم باعىتىندا تابانداپ وتىرىپ جازىلعاندىعىمەن قىمبات ەكەنٸن قايتالاپ ايتقانىمىزعا كەشٸرٸم سۇرايمىز. تريلوگييانىڭ ٶزٸنە عانا بۇيىرعان تەلەيٸن تارتىپ الۋ ٷشٸن ۋاقىتتىڭ دٶڭگەلەگٸن كەرٸ اينالدىرۋدان باسقا جول جوق. جاڭادان سوتسياليزم ورناتۋ كەرەك. سٷيكٸمسٸز تسەنزۋرانى قايتا قالپىنا قويۋ قاجەت. كەلٸسٸڭٸز, بۇل ەندٸ تٸپتەن مٷمكٸن ەمەس.

ەبٸش كەكٸلباەۆ اعامىزدىڭ مىنا سٶزٸ ەسٸمٸزدەن شىقپايدى: «ونىڭ (ەبدٸجەميلدٸڭ – اۆت.) جۇرتتىڭ بەرٸنٸڭ جابىلا ايتىپ جاتقانىن ايتپاي قالۋى دا قايسارلىق. جۇرتتىڭ بەرٸنٸڭ ايتا الماي وتىرعانىن ايتۋى دا قايسارلىق. ونىڭ بويىنان وسى ەكٸ قايسارلىقتىڭ ەكەۋٸ دە مولىنان تابىلادى». باسقالارداي بولماۋدىڭ جالعىز جولىن «ەدەمٸ تاۋىپ كەتكەن» نۇرپەيٸسوۆ فەنومەنٸنٸڭ فورمۋلاسىن وقىرمانعا سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كٶرسەتٸپ بەرگەن ەبٸش اعامىزدىڭ اقىلى اقىل-اق ەكەنٸن اعىمىزدان جارىلىپ ايتپاساق تاعى بولماس.شىنىندا دا, شىڭىراۋدان شىڭعىرعان شىندىقتىڭ شىراقشىسىنداي كٶرٸنەتٸن ەبدٸجەميل كەرٸمۇلى وسىنىسىمەن ەلەمدٸك ماسشتابتا قايتالانباس تۇلعا بولىپ قالا بەرگەنٸن تٸلەر ەدٸك.

ٸٸ

ەلبەتتە, ەبدٸجەميل كەڭٸستٸگٸن جان بالاسى جاتىرقامايدى دەپ جاتامىز. نەگە? مۇنىڭ باستى سەبەبٸن كوممۋنيستٸك يدەولوگييانىڭ سىبىزعىسىن تارتۋدان سىتىلىپ شىعا بٸلگەندٸگٸنەن, ادامي ارىنا ٶنەپەيٸنگٸ ادالدىعىنان ٸزدەگەن دۇرىس. حالىقتىڭ مٷددەسٸن قورعاۋ ەڭ الدىمەن ٶز ارىنىڭ كٸرلەمەۋٸن ويلاۋدان باستاۋ الاتىنىن ەبەڭ بەسەنەدەن بٸلەدٸ. وسى رەتتە رەسەي گازەتتەرٸنٸڭ بٸرٸنە بەرگەن سۇحباتىنداعى مىنا سٶزدەرٸ جادىمىزدا: «ي ۆو ۆسە ۆرەمەنا تالانتى جيۆو سوزناۆالي سۆوە مورالنوە پرەۆوسحودستۆو ي مورالنوە موگۋششەستۆو». ونىڭ  پوشىمى بٶلەك پاراساتتى پٸكٸرٸن ٶزٸنە قاراتىپ ايتساق, جەر قايىسىپ كەتپەس. شىنىندا دا باسقالاردان ار-وجدانى بيٸك ادام عانا باتىل ويلارعا بارا الادى.

1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ ٸزٸن سۋىتپاي مەسكەۋگە بارىپ, القالى توپتىڭ الدىندا قاڭعىپ كەلگەن گ.كولبيندٸ كەرٸ قايتارۋ كەرەكتٸگٸن ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ تالاپ ەتكەن, الپىسىنشى جىلدارى وداقتى باسقارعان ن.حرۋششەۆتٸڭ ٶزٸنە قازاق تٸلٸنٸڭ مٷشكٸل حالٸن مٷلەيٸمسٸمەي, مٸردٸڭ وعىنداي قاداپ ايتقان اعامىزدىڭ ازاماتتىق, بەرٸنەن بۇرىن جازۋشىلىق تۇعىرى و باستان زاڭعاردا تۇرعانىن بٷگٸنگٸ ۇرپاق تا بٸلۋٸ تيٸس. جولاي بٸر مەسەلە, وسىنداي تەربيەلٸك مەنٸ زور باتىل وي بٸزدٸڭ قوعامدا تەز ۇمىتىلىپ قالادى. ونى جاڭعىرتىپ وتىرۋعا, ٷلگٸ ەتٸپ ٷكٸلەۋگە موينىمىز جار بەرمەيتٸنٸ قينايدى.

جازۋشى پوزيتسيياسى جٷز-مىڭداعان, ميلليونداعان وقىرمان جٷرەگٸندەگٸ تىعىلىپ جاتقان نەمەسە تۇنشىعىپ جاتقان ەلەمنٸڭ سىرىن اشۋمەن شەكتەلمەي, قام كٶڭٸلدٸ جۇباتاتىنداي دەرۋمەن قالىپپەن قايتا ورالاتىندىعىمەن قىمبات. قورعان بولار قالامگەر ەركٸمنٸڭ جان-دٷنيەسٸندەگٸ سٸلكٸنٸستەردٸ اسقان ەپتٸلٸكپەن كٶكٸرەگٸنە ٷيۋمەن توقتاپ قالمايدى. ول ەلگٸ جيعان-تەرگەنٸن ەر جٷرەكتٸڭ ٶز جازۋىنداي جاڭعىرتىپ قايتارا بٸلۋ قۇدٸرەتٸمەن باعالانادى. باسقالارىن مازالاماي-اق قويالىق, دارىندى جازۋشىلاردىڭ بارلىعىن بٸردەي بۇل بەزبەنگە سالۋعا سۋبەكتيۆتٸك سەبەپتەر جٸبەرمەيدٸ. ٶمٸرباقي قويدىڭ سوڭىندا جٷرٸپ, بيٸك بەلەسكە جەتكەن مايتالمان مالشى ٶمٸرٸن مايىن تامىزىپ, تٶگٸلتٸپ جازىپ شىعۋ جەتكٸلٸكسٸز. كٶركەم جازىلعان ماحاببات دراماسى دا بۇل ٶلشەمگە كەلمەيدٸ. سالماعى ازدىق ەتەدٸ. رومانتيزم مەن سىني رەاليزمنٸڭ جەر مەن كٶكتەي باستى ايىرماشىلىعى سوندا, ايقىن ازاماتتىق پوزيتسييا ۇستايتىن جازۋشى وقىرماندارىن قوعامداعى پروبلەمالاردى شەشۋگە جەتەلەيتٸندٸگٸمەن تٶرگە وزىپ تۇر. وسىدان كەيٸن ٶزٸنٸڭ كٶركەمدٸك شەبەرلٸگٸمەن دە, ٶلەرمەندٸك پوزيتسيياسىمەن دە ەكٸجاقتى بايلانىستى بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن قامتاماسىز ەتكەن جازۋشىنى قالىڭ ەل مەملەكەتتٸك قايراتكەردەن دە جوعارى قويىپ, ەشكٸمنٸڭ نۇسقاۋىنسىز كلاسسيك دەپ قابىلدايتىنىن تىراشتانىپ دەلەلدەۋدٸڭ قاجەتٸ بار ما?! اينالىپ كەلگەندە, وسىنىڭ بەرٸ – مەسەلەنٸڭ باس قاتىرۋعا تۇرمايتىن جاعى. پروبلەما كلاسسيك اتانۋدا ەمەس. گەپ – ٷلگٸلٸ دٷنيە جازا بٸلۋدە.

سوندىقتان دا كلاسسيكتٸڭ «كٶڭٸل-كٷيٸن» كٷيتتەي بەرگەننەن گٶرٸ شىعارمانى كلاسسيكالىق تۋىندى رەتٸندە قاراستىرعان ابزال. ەگەر سوعان تاتيتىن بولسا! جەكە ادامعا تابىنۋدان ٸرگەمٸزدٸ اۋلاق سالىپ, دارا شىعارمانى دەرٸپتەۋدٸ ٷيرەنسەك,  مەدەنيەتتٸلٸگٸمٸز مٸنسٸز بولماي ما?!

وسى قالىپقا سالىپ قاراعاندا  «قان مەن تەر» تريلوگيياسىن  حح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنداعى, ال «سوڭعى پارىزدى» ححٸ عاسىردىڭ باسىنداعى كلاسسيكالىق شىعارمالار ساناتىنا قوسساق, كٶپ ادام قارسى بولا قويماس. توقتام جالعىز: كلاسسيكادا بەرٸ دە ٷزدٸك ٷلگٸگە ٷزدٸگٸپ تۇرۋى تيٸس. مۇندا شىعارمانىڭ اتالۋىنان باستاپ, ەڭ اياعى كەيٸپكەرلەر قولداناتىن قىستىرما سٶزدەرگە دەيٸن بارلىق مەسەلە كەسەك تۋرالسا, كەسٸپ ايتار دەلەل كٶبەيمەك. سولاردىڭ بٸرسىپىراسىن سۋىرتپاقتاپ كٶرسەك…

شىعارمانىڭ اتاۋى دەمەكشٸ, «قان مەن تەر» مەن «سوڭعى پارىز»  اتاۋلارى سيمۆوليكانىڭ جۇپار يٸسٸمەن ودان ەرٸ ەرلەنە تٷسكەنٸ ايتۋعا سۇرانىپ تۇر. ەكٸ ۇعىمنىڭ تۋرا ماعىناسىنىڭ ٶزٸ كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتاتىنىن بىلاي قويعاندا, قان شىعارمادا ادامنىڭ ٸشكٸ جان-دٷنيەسٸنە اسا مەن بەرٸلگەنٸن بٸلدٸرسە, تەر سىرتقى سان-ساپالاق قۇبىلىستار دا جازۋشى ساناسىنان تىس قالماي, دٷنيەۋي بايلانىستاردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن. ال «سوڭعى پارىز» وقىرمان الدىنداعى جازۋشى بورىشىنىڭ ورىندالعانىن ايقىندايتىن اككوردتاي كٶرٸنەدٸ. بۇل اتاۋلار تٸپتٸ تريلوگييا مەن ديلوگييانىڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ تۇر. ٶمٸر بويى قانى مەن تەرٸن تٶگٸپ كەلگەن ادامنىڭ سوڭعى پارىزى بولۋى زاڭدىلىق. بۇدان كەيٸن بەس كٸتاپتى بٸرتۇتاس دٷنيە رەتٸندە قاراستىرۋدان باسقا امال قالمايدى. تريلوگيياداعى ەلامان-اقبالا-تەڭٸربەرگەن دراماتۋرگيياسى ديلوگيياداعى جەدٸگەر-باكيزات-ەزٸم دراماتۋرگيياسىمەن ساباقتاسىپ جاتىر ەمەس پە? ەبٸش اعامىزدىڭ ويىنا جٷگٸنسەك, عاسىر باسىنداعى قازاقتىڭ سورى مەن ازابى ەلٸ كٷنگە جالعاسىپ كەلە جاتقانىن تارلان تۋىندىگەر تاپ باسقان. ەبدٸجەميل اعا مۇنىڭ بەرٸن بۇلاق باسىندا تۇرعاندا-اق تٷپكٸ نەتيجەدەگٸدەي جوسپارلاعانىن دا تاڭبا سالعان تايىمىز تابىلعانداي بٷگٸن بٸلٸپ وتىرعاندايمىز. جازۋشى لابوراتوريياسىنىڭ جارتى عاسىردان بەرٸ شۆەيتسار ساعاتىنىڭ تٸلٸندەي دەلدٸكپەن بٸر ماقساتتى كٶزدەپ جۇمىس ٸستەگەنٸن ەندٸ دەلەلدەپ جاتۋ ارتىق بولار.

قىستىرما سٶز دەمەكشٸ, «سوڭعى پارىزداعى» كەيٸپكەر سٶزٸنٸڭ «تۇزدىعى» سەكٸلدٸ «شەشەڭنٸڭ شەستەرنياسى» شىڭعىس ايتماتوۆ كەڭەس ەدەبيەتٸندە العاش رەت قولدانعان «بليا, بليادان» ەلدەقايدا سەتتٸ شىققان. مۇنى باقيلىق كوريفەيٸمٸزدٸڭ شەبەرلٸگٸنە شەك كەلتٸرمەيتٸنٸمٸزدٸ ەسكەرتە وتىرىپ ايتۋىمىزدىڭ ايىبى بولماس. ونىڭ ٷستٸنە, بەدٸك ەكەش بەدٸك سٶزدٸڭ ٶزٸن كٶركەمدٸك دەرەجەگە كٶتەرۋگە ۇمتىلىپ تۇراتىن جازۋشى ٷشٸن ۇساق-تٷيەك جوق ەكەنٸن, بارلىق دەتال ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنىن باجايلاپ ايتپاساق, تاعى بولمايدى.

ۇساق-تٷيەك مەسەلە دەمەكشٸ, ەڭ اياعى ەكٸنشٸ پلانداعى كٸشٸ كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ كەيپٸ مەن تٸرلٸگٸن دە جٷرەگٸنەن ٶتكٸزگەن جازۋشى سۋدىر احمەت پەن قاراقاتىن وبرازدارىن دا كرەاتيۆتٸك تۇرعىدان العاندا مٸنسٸز ورىنداعان. مۇنداي ادامدار بۇعان دەيٸن دە بولعان, قازٸردە دە بار, بۇدان كەيٸن دە بولا بەرەدٸ. بٸراق وسى تيپاجدار ەبدٸجەميل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ كەز-كەلگەن كەيٸپكەرٸن ساف التىنداي سومداي بٸلەتٸن سۋرەتكەرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا عانا كلاسسيكالىق وبرازدار رەتٸندە تاريحتا قاتتالعانى حاق.

تاريحتا قاتتالعان دەمەكشٸ, «اباي جولىنان» كەيٸن ەدەبيەت مايدانىندا رەزونانس تۋعىزعانىنا قاراماستان «قان مەن تەر» تريلوگيياسىنىڭ قىرىق جىل ٸشٸندە كٶرمەگەن قۇقايى قالمادى. قىرعىن سوعىسقا سالعانداي قانىن دا سورعالاتتى! تەرٸن دە از سىققان جوق. سەبەپ? ٷش كٸتاپتان تۇراتىن قوماقتى دٷنيەگە بەي-جاي قاراۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. بارلىق ەڭگٸمەنٸڭ تٷپ-تامىرى وسىندا جاتىر.

1974 جىلى تۋىندىنىڭ نەگٸزٸندە اۆتور جازعان پەسا بويىنشا قويىلعان سپەكتاكل كسرو مەملەكەتتٸك سىيلىعىنا ۇسىنىلعاندا مەسكەۋدەگٸ كەڭەس ەدەبيەتٸ مەن تەاتر سىنشىلارى ەكٸ بٸلەگٸن سىبانىپ شىعا كەلدٸ: «شىعارما يدەولوگييامىزعا جاۋاپ بەرمەك تٷگٸلٸ, ونى سايقىمازاققا اينالدىرۋعا تىرىسقان. باس كەيٸپكەر ەلامان قورىتىندى كٸتاپتىڭ سوڭىنا دەيٸن سوتسياليستٸك تٶڭكەرٸستٸ «تٷسٸنبەيمٸن» دەپ كەرگيدٸ. «تەڭدٸك بولعانمەن, قۇلقىن بٸردەي بولۋشى ما ەدٸ?!» دەپ دالباسالايدى. رەۆوليۋتسيونەر پەرسوناجدارعا جٶنٸ تٷزۋ ەسٸم دە بەرٸلمەگەن. قىزىل كوميسسار كەۋدەسٸندەگٸ جانىن ەزەر الىپ جٷر. كەڭەس ٶكٸمەتٸنە ٶمٸرٸن ارناعان ادامدى كٶكجٶتەل قىلىپ كٶرسەتۋ – بارىپ تۇرعانەدەبي سابوتاج».

قاراپ وتىرساڭىز, ايتىلعان سٶزدٸڭ ٶتٸرٸگٸ جوق. تاعىلعان ايىپ نەگٸزسٸز دە  ەمەس. تسەنزۋرانىڭ «اق دەگەنٸ – العىس, قارا دەگەنٸ – قارعىس» زاماندا «قان مەن تەر» حالىقتىڭ كٶز الدىنا شىعىپ كەتكەنٸنە تاڭقالاسىڭ. شىعارمانىڭ سىيلىقتى قانجىعاسىنا بايلاعانى تٸپتەن شىندىققا جاناسپايتىنداي. وتىز بەس جىلدان كەيٸن بۇعان سەنگٸڭٸز دە كەلمەيدٸ. قوش دەلٸك. ەندٸ مىنا قىزىقتى قاراڭىز?!

كسرو ىدىراپ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تەرەزەسٸنەن سىعالاپ تۇرعان تاريحي تۇستا, سٶز اتاۋلى دەۆالۆاتسيياعا ۇشىراي باستاعان تۇستا پليۋراليزمدٸ بەي-بەرەكەت پايدالاناتىن ٶزٸمٸزدٸڭ جەرگٸلٸكتٸ بەلسەندٸلەر باياعىدا باعاسىن العان دٷنيەنٸ تاعى دا ارلى-بەرلٸ ىرعاپ, باقىتىنا بالتا شابۋعا تىرىسىپ باقتى: «قان مەن تەردٸڭ» دەۋرەنٸ ٶتتٸ. ول ٶزٸنٸڭ اكتۋالدىلىعىن جوعالتتى. ٶيتكەنٸ, بۇدان بىلاي كەڭەس ٶكٸمەتٸن ماداقتاعان شىعارمانىڭ سٶرەنٸڭ كٶرنەكتٸ جەرٸندە تۇراتىن جٶنٸ جوق». ال كەرەك بولسا!

ارالارىن باقانداي ون ٷش جىل بٶلٸپ تۇرعان پٸكٸرلەردٸڭ ەكەۋٸ دە تۋىندىنى ٸسكە العىسىز قىلۋدى كٶزدەگەنٸمەن, بٸرٸن-بٸرٸ جوققا شىعارىپ تۇر. انتوگونيستٸكتٸڭ بۇدان اسقان تٷرٸن كٶرسەك نە دەيسٸز?! الدىڭعىسى كەڭەستٸڭ كٷيرەۋٸن كٶكسەيدٸ دەپ سٶگەدٸ, ەكٸنشٸسٸ سوتسياليزمنٸڭ شاشباۋىن كٶتەرگەن شىعارما دەپ شىر-پىر بولادى. تٷسٸنٸپ كٶرٸڭٸز. پارادوكس! قايتا, ويباي-اۋ, باياعىدا ورتالىقتان وڭدىرماي ايتىلعان ايىپتاردى بٷگٸنگٸ كٷنگە بۇرىپ, ٶزٸ-اق سۇرانىپ تۇر عوي, شىعارمانىڭ شىرايىن شىعارا تٷسۋدٸ ويلامايمىز با?! جوق! قازاقيلىعىمىز جٸبەرمەيدٸ! جالپى, بەلگٸلٸ بٸر شىعارمانىڭ كلاسسيكا اتانۋى تاڭداي قاقتىرار تاڭعاجايىپتاردان تۇراتىنىن ەشكٸم جوققا شىعارا قويماس.

تاڭعاجايىپتار دەمەكشٸ, تالاي تارتىستى باسىنان كەشٸرگەن تريلوگييا پٸكٸر قاقتىعىستارىنان قالاي امان قالدى?! ەڭ الدىمەن, تراگەديياعا تولى تاريحي تريلوگييا قاي كەزدە دە ٶزٸن-ٶزٸ قورعاپ كەلگەنٸن اۋىزعا الۋ لەزٸم. ٶيتكەنٸ, «ينستينك ساموسوحرانەنيە» تەك كلاسسيكالىق تۋىندىنىڭ بويىندا جاسىرىنىپ جاتادى. ەكٸنشٸدەن, باعالى ەڭبەكتٸڭ باعىن بايلاعىسى كەلٸپ, بايبالام سالعاندار تۋىندىنىڭ تانىلۋ وربيتاسىنىڭ تارىلماۋىنا جاعداي جاسادى. ولار تەگٸن جارناما جاساعاندارىن كەيٸن بٸلەدٸ.

جوعارىدا بارىنشا توقتالىپ كەتكەن نۇرپەيٸسوۆتٸڭ ماقالاسىندا ەدەمٸ بٸر وي بار: «چەم پرويزۆەدەنيە پراۆديۆەە ي يسكرەننەە, تەم ونو يستوريچنەە». وق سٶز! شىنى سول, تريلوگييا قىم-قيعاش تٶڭكەرٸس تاريحىنا قۇرىلماعانىن كٶزەينەكسٸز كٶرۋگە بولادى. ارال ٶڭٸرٸ ۇلان-عايىر رەۆوليۋتسييا ٶرتٸنە وراندى دەگەنگە ەشكٸم سەنبەيدٸ. قۇدايشىلىعىمىزعا قۇلدىق ۇرساق, شىعارما شىندىقتى اينا-قاتەسٸز كٶرسەتۋٸمەن, ادامنىڭ يت-تٸرشٸلٸگٸن ادامي جەتكٸزۋٸمەنتاريحي تريلوگييا دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلٸپ تۇرعانىن مويىندايتىن كەز كەلدٸ. ەبەڭ بۇل تۋىندىنى رەۆوليۋتسييالىق رەڭكتەگٸ بوياۋمەن باتتاستىرماعانىمەن ۇتتى. سىني رەاليزم كانوندارىن شىعارماسىنىڭ ٶن بويىنا سىنالاپ كٸرگٸزگەن اۆتور عاسىر باسىنداعى قوعامنىڭ قانى سورعالاعان شىندىعىن شىننىڭ جٷزٸندە وتىرىپ, بويىنداعى بۋىرقانعان قىزۋ قانىمەن, ماڭدايىنان سورعالاپ اققان اششى تەرٸمەن جازدى. كەرەك دەسەڭٸز, مۇنداعى ماحابباتتىڭ ٶزٸ تەتتٸ سەزٸمنەن گٶرٸ كەرمەك دەمٸمەن ەستە قالدى. راس-اۋ, شىنايى ٶمٸردە ماحاببات دەگەن پاتشاعارىڭىز – لەززاتىنان مۇڭى باسىم دٷنيە! سوڭعى ەكٸ سٶيلەمٸمٸز شىعارمانىڭ ٶمٸرمەن تۇتاس استاسىپ جاتقانىن تاعى بٸر مەرتە ەسكە سالىپ كەتەدٸ.

توق ەتەرٸ, ارشي تٷسكەن سايىن سارقىلمايتىن ھەم سالماقتانا بەرەتٸن قادٸر-قاسيەتتەرٸمەن «قان مەن تەردٸڭ» ەدەبي يممۋنيتەتٸ مەڭگٸلٸك مەرتەبە الدى. ال ورتاڭقول كٸتاپتاردىڭ مۇنداي قورعانىسقا قۇقىلى بولۋعا قاۋقارى جەتە قويمايدى. سەبەبٸ, اينالاسىن «ابىرجىتاتىنداي» ايبارى جوق كٷلدٸبادام كٸتاپ كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارۋعا قانشاما مٷددەلٸلٸك تانىتقانىمەن, بوسقا اتىلعان وقتاي ايدالاعا لاققانى – لاققان كٷيٸندە جالعىزدىقتىڭ كٷنٸن كەشەدٸ.

كەڭەستٸك ەدەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى ەسٸمٸزدەن تاندىراتىن جاعىمدى جەنە جاعىمسىز كەيٸپكەرلەرگە جٸلٸكتەۋ ەدٸستەمەسٸ بۇل تۋىندىعا جەر تەپكٸلەپ جىلاساڭ دا جٷرمەيدٸ. بٸر عانا مىسال. اقبالانى كەيدە ايايسىڭ. كەي تۇستا جيٸركەنەسٸڭ. كەيبٸر قىلىقتارىنا قارنىڭ اشقانىمەن, بەرٸبٸر بٸر بٷيرەگٸڭ بۇرىپ تۇراتىن سٷيكٸمدٸ سۇلۋدى ەلگٸ جاعىمدى مەن جاعىمسىز كەيٸپكەردٸڭ قايسىسىنا جاتقىزار  ەدٸڭٸز?! ەشقايسىسىنا دا جاتقىزا المايسىز. بۇل مەسەلەگە كەلگەندە, باسقا كەيٸپكەرلەر دە باسىڭدى بٸر ادامداي «قاتىرادى». يدەالدى ادام بولمايتىنىن ەلٸمساقتان بٸلەتٸن اۆتوردىڭ سوتسرەاليزم دەۋٸرٸندە كەيٸپكەرلەردٸ مٸندەتتٸ تٷردە ەكٸ توپقا بٶلۋ كەرەكتٸگٸن ەدەيٸ ەسٸنەن شىعارىپ تاستاعانىنا اياماي قول شاپالاقتاعىڭ كەلەدٸ. ادامدى الالامايتىنى ٷشٸن. سىرنايلاتپاي ايتساق, گۋمانيست-جازۋشى ادامداردى سورتقا بٶلۋدەن قاي زاماندادا ساۋىسقاننان ساق جٷرەدٸ. دەدۋكتسييالىق وي: قۇداي اتىپ كەتكەن ادام دا ٶلەرٸنەن بٸر-ەكٸ كٷن بۇرىن بٸرەۋلەردٸڭ ساۋابىن الىپ كٶز جۇمادى. كەرەمەت دەگەن كٸسٸڭٸزدٸڭ دە كەيدە اناليزٸ ايتقانداعىداي بولىپ شىقپايدى. كەلٸسپەسكە امالىڭىز قالمايدى,  دٷنيەدە تەك جاقسى جەنە تەك جامان ادامدار ٶمٸر سٷرەدٸ دەۋدٸڭ ٶزٸ جالپى ديالەكتيكانىڭ زاڭىنا قايشى ەمەس پە?! ابسوليۋتتٸ ەشتەڭە جوق. كەز-كەلگەن نەرسە, مەيلٸ ادام, مەيلٸ قۇبىلىس تەك سالىستىرمالى تٷردە باعالانۋى تيٸس. بۇل قاعيدا كٸتاپ اتاۋلىنىڭ اتاسى قۇراندا دا باستان-اياق باسشىلىققا الىنعانىن سوڭعى ۋاقىتتا دٸن جولىندا جٷرگەندەر جيٸ-جيٸ تٸلگە تيەك ەتٸپ جٷر. سوندىقتان بولار, ەبدٸجەميل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ رەاليست-جازۋشى دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلۋٸ ەڭ الدىمەن كەيٸپكەرلەرٸن جامان-جاقسىعا بٶلمەۋٸنەن باستاۋ العان.

اعىلشىنداردىڭ عاجاپ سٶز تٸركەسٸ بار: «ٸarger than lٸfe». يدەومانى اۋدارۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶمٸردەگٸدەن دە əدەمٸ دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. Əبدٸجەميل نۇرپەيٸسوۆ جاساعان كەسەك وبرازدار گالەرەياسى جەر باسىپ جٷرگەن پەندەلەردەن ەلدەقايدا جاندى كٶرٸنۋٸمەن قۇندى. ٶمٸردٸڭ تەك عانا توتاناقتان تۇرمايتىنىنا يلاندىرا بٸلگەن Əبەنٸڭ ەڭ باستى كرەدوسى əر ادامنىڭ ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرا تٷسەتٸنٸنەن انىق اڭعارىلادى. جازۋشى مəڭگٸلٸگٸ وسىندا جاتىر.

حح عاسىردىڭ پرولوگىنداي بولعان «قان مەن تەر», ەپيلوگى رەتٸندە قابىلداۋعا تۇراتىن «سوڭعى پارىز» سەكٸلدٸ قاداۋ-قاداۋ دٷنيەلەردٸڭ باسيەسٸ حالىق الدىنداعى پارىزىن اقادال ورىندادى. ورىنداي دا بەرەر. تەك قارا شالىمىزدىڭ قۋات-كٷشٸن قۇداي تارتىپ الماعاي دەپ تٸلەيٸك. بٸر انىق, ٷنەمٸ جاقسى دٷنيە دەمەتٸپ وتىراتىن وقىرمان كٶڭٸلٸن قالدىرعىسى كەلمەيتٸن ەبەڭ كٷنٸ ەرتەڭ تاڭ اتپاستان «ەڭ سوڭعى پارىز» دەگەن رومانىن وقۋعا ەكەلٸپ تۇرسا, تاڭ قالماڭىز.

ٸٸٸ

كەز-كەلگەن حالىقتىڭ ەدەبيەت مارافونىندا اتتانداپ ايتپاسا دا كٶزگە وقشاۋ كٶرٸنٸپ تۇراتىن ٶز ليدەرٸ بولادى. قازاقتا دا جازۋشىلاردىڭ رەيتينگٸن جاساپ جٷرگەن جان تاپپايسىڭ. بٸراق قاي قالامگەردٸڭ قانداي دەرەجەدە كەلە جاتقانىن ەركٸم ٸشتەي سەزەدٸ-اق. وسى رەتتە كٶزٸ تٸرٸلەردٸڭ اراسىنداعى وق بويى وزىق جازۋشىنى اجىراتىپ الۋ قيىن ەمەس. بۇل – ەسٸرەسە, ەدەبيەتتٸڭ باسىنا بۇلت ٷيٸرٸلگەن قيىن-قىستاۋ كەزدە ەرەكشە بايقالاتىن جاعداي. بابالار مەن كەلەشەك  ۇرپاقتىڭ اراسىن قوس ٸرٸ تۋىندىسىمەن جالعاپ تۇرعان التىن كٶپٸر ٶزٸنٸڭ قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ كٶشباسشى ەكەنٸن وسى جىلدارى تاعى دا ەرٸكسٸز ەسٸمٸزگە سالدى.

«نارىقتىق قاتىناسقا كٶشۋٸمٸز مۇڭ ەكەن, قالىڭ جۇرت كٸتاپ وقۋدى قويدى. رۋحاني جۇتاڭدىق ۇلتتى جۇتاتىن بولدى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ اياعى كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ جانازاسىن شىعارۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر». سانالى ٶمٸرٸندە سوتسرەاليزمنٸڭ سويىلىن سوعىپ كەلگەن جازۋشىلار وتريادى قاپەلٸمدە شىعارما جازۋدىڭ جاڭا سٷرلەۋٸن سالۋدىڭ ورنىنا سالى سۋعا كەتٸپ, سارساڭكەسەككە تٷسكەن توقسانىنشى جىلدارى وسىنداي ەڭگٸمەلەردەن قۇلاق تۇناتىن. بٸر جاعىنان بۇل بايبالامنىڭ بايانسىز تٸرلٸك ەكەنٸن قۇدايدان قورقاتىن قالامگەرلەردٸڭ بٸرازى تٷسٸندٸ. «جازۋشىلىق ستيحييانى تاڭداپ العان ەكەنسٸڭ, قيىن كەزدە دە جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قاشىپ قۇتىلۋعا قۇقىڭ جوق». دالباسالاپ كەتپەننٸڭ باسىن باسقانىمەن, سابى ٶزٸنە تيەتٸنٸن ەلٸ دە جٷنٸ جىعىلا قويماعان كەيبٸر جازۋشىلار بٸر ادامداي بايقادى. بٸراق سەزۋ بٸر باسقا, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكجاردى مەسەلەسٸن جەرٸنە جەتكٸزە يٸپ قاۋزايتىن كٶركەم شىعارما جازۋ بٸر بٶلەك. كەڭەستٸك كەزەڭدە قاساڭ ٸزگە تٷسٸپ الىپ, قۇيقىلجىتىپ كەلە جاتقان قالىڭ نٶپٸر جازۋشىنىڭ كٶبٸ باسى تاسقا بارىپ تيگەندەي ٶتپەلٸ كەزەڭدە شىعارماشىلىعىن جالعاستىرۋعا جٷرەگٸ داۋالاماي قالدى.

تىڭنان تٷرەن تارتۋ قاشاندا تاپقىرلىقتى تالاپ ەتەدٸ. كەسەك تۋىندى بٸر كٷندە قاشان تۋا قالىپ ەدٸ?! «ساسقان ٷيرەك ارتىمەن سٷڭگيدٸنٸڭ» كەبٸن كيگەن   مٷيٸزٸ قاراعايداي رومانيستەر «قاراپ وتىرعانشا بٸردەڭەگە جاراپ وتىرايىقتان» ەرٸ اسا الماي, پۋبليتسيستيكانىڭ اۋىلىنا ات باسىن بۇرا باستادى. ەل مەن ۇلتقا جانى اشيتىن قالامگەرلەردٸڭ بۇل ەرەكەتٸن دە وقىرمان قاۋىم تٷسٸنۋگە تىرىسىپ باقتى. الايدا, پۋبليتسيستيكانىڭ اتى – پۋبليتسيستيكا. تالداۋ مەن ساراپتاۋعا قۇرىلاتىن كٶسەمسٶز وقىرماننىڭ قىشىعان جەرٸن قاسۋداي-اق قاسىعانىمەن, ەلدٸ بٸرجولاتا مارعاۋلىقتان قۇتقارۋعا دەرمەنٸ جەتپەدٸ.

بٸراق تالانتتى جازۋشى قاشاندا تالانتتىلىعىن تانىتپاي تىنبايدى. تار جولدا تايعاق كەشٸپ تۇرىپ-اق ول تۇيىقتان شىعۋدىڭ جولىن كٶرسەتٸپ بارىپ ٶلەدٸ. ەرقاشان اقيقاتتىڭ اۋىلىنان الىستامايتىن اقىق سۋرەتكەر ساياساتتى سىرت اينالىپ, ٶمٸردٸڭ ٶزٸن ٶرنەكتەگەندٸ ۇناتادى. ەبدٸجەميل نۇرپەيٸسوۆ عاسىرلار تٷيٸسٸندە وسى ويىمىزدى ٸرگەلٸ ٸسٸمەن دەلەلدەدٸ. «سوڭعى پارىز» ديلوگيياسىنىڭ كٸتاپ دٷكەندەرٸنە بۋى بۇرقىراپ تٷسە سالا پىشاق ٷستٸ ٶتٸپ كەتكەنٸ ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ سوڭعى سٸلكٸنٸسكە اينالدى. ەدەبيەت ٶز الدىنا, ٶنەر اتاۋلى قۇردىمعا كەتٸپ بارا جاتقانداي كٷيدە وتىرعانىمىزدا ەبەڭ كەزەكتٸ ەرلٸگٸن جاسادى. قازاق ەدەبيەتٸن مىڭجىلدىقتار توعىسىندا قىلاڭ بەرگەن سوزىلمالى داعدارىستان قۇتقارۋعا قۇنى پەرەن قۇيىنداي قولىن سوزىپ, قاھارماندىق تانىتتى. «سوڭعى پارىز» حالىقتى ەدەبيەتتٸڭ قۇدٸرەتتٸ كٷشٸمەن قايتا تابىستىردى. ەدەبيەتتەگٸ تەحنيكالىق ٷزٸلٸستٸڭ تامىرىنا بالتا شابا بٸلگەن تارلان كٶپ نەرسەدەن كٷدەرٸن ٷزە باستاعان فانات-وقىرماندارىنىڭ ٶشٸپ بارا جاتقان ەڭ سوڭعى ٷمٸتٸن سٶنۋ مەن سەمۋدەن ساقتاپ قالدى. جاڭا ەدەبيەتتٸڭ كٷش الىپ كەتۋٸنە جول اشتى. قىسقاسى, سوڭعى ۋاقىتتىڭ بارلىق جٷگٸن «سوڭعى پارىز» كٶتەرە جٶنەلدٸ.

سوتسياليستٸك فورماتسييادان كاپيتاليستٸك ساتىعا ٶتٸپ جاتقان الاساپىران كەزدە بيلٸك ەشقانداي ساياسي يدەولوگيياعا جٷگٸنۋدٸ جٶن كٶرمەيدٸ. سەبەبٸ, ٶتپەلٸ كەزەڭدە بٸر-اق مٸندەت تۇرادى: تەزٸرەك جاڭا تاپ قۇرۋ. تاقىر جەردەن بۋرجۋازييانى قالىپتاستىرۋ تەك حاوس ارقىلى جٷرگٸزٸلەدٸ. باسقا جول جوق. دەل وسى تۇستا قاراپايىم حالىقتىڭ ويلاۋ قابٸلەتٸنٸڭ ۋاقىتشا بولسا دا توقىراۋعا ۇشىراۋى, تەجەلە تۇرۋى بيلٸكتەگٸلەرگە ەلدەقايدا تيٸمدٸ ەكەنٸن زييالى قاۋىمنىڭ ٶزٸ كەش تٷسٸندٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, جازۋشىلار دا باسقالارعا جٶن سٸلتەۋگە دايىن بولماي شىقتى. جەتپٸس جىلدان بەرٸ قالىپتاسىپ قالعان قۇلدىق پسيحولوگييا ٶز دەگەنٸنە كٶندٸرمەي قويمادى.

دەلەلدەۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى, قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ ويسىز جٷرۋٸ قاشاندا بيلٸككە ىڭعايلى. وندا دا بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت ارالىعىندا. ال ۋاقىت ٶتە كەلە بۇل تٷپكٸ نەتيجەدە مەملەكەتتٸ ٷلكەن قاۋٸپكە اپارىپ تٸرەيتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. مۇنداي رۋحاني كاتاستروفاعا قاي كەزدە دە, تٸپتٸ سوعىس پەن اشارشىلىق كەزٸندە دە جول بەرٸلمەۋٸ تيٸس. ٶيتكەنٸ, كەز-كەلگەن ساياسات قوعامنىڭ ەربٸر مٷشەسٸنٸڭ ساناسىنان ٶتكەندە جٷزەگە اسادى. ەدەبيەتتٸڭ قۇدٸرەت كٷشٸ ادامنىڭ قوعامداعى شىنايى ورنىن انىقتاپ بەرۋٸمەن ەرەكشەلەنەتٸنٸن ەشقاشان ەستەن شىعارمايتىن ەبەڭ وسى ۇستانىمىن «سوڭعى پارىزىمەن» دە تانىتا بٸلدٸ. قالاي?

سىني رەاليزمنٸڭ سيقىرى سول, ول قوعامداعى بارلىق وقيعالارعا بەيجاي قاراۋدان ساقتاندىرادى. سەلقوستىقتان ارىلعان ادام عانا قايتادان وي قورىتۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە. بۇل مەحانيزمسٸز قوعام قۇردىمعا كەتتٸ دەي بەرٸڭٸز. مەملەكەتتە اقىل-وي سالتانات قۇرۋى ٷشٸن بوستاندىقتىڭ ماڭىزدى العىشارتتارى بولماسا, ول ەل بەرەكەسٸزدٸككە بەتتەيدٸ. رۋحاني اپاتقا جول بەرمەي قالاتىن بٸردەن-بٸر كٷش – سىندارلى دا ساليقالى كٶركەم ەدەبيەت. وسى ورايدا جازۋشىنىڭ ورنىقتى ازاماتتىق پوزيتسيياسى كٶپ نەرسەنٸ شەشەتٸنٸ ەل امان, جۇرت تىنىشتا (سوتسياليستٸك توقىراۋ جىلدارىن ايتىپ وتىرمىز) بايقالا قويمايدى. بار بولعاننىڭ ٶزٸندە دە. ال قارا باسىنىڭ قامىن كٷيتتەپ كەتكەن كٶپ جازۋشىنىڭ كٶڭٸلٸندە بۇل قاسيەت تۋعانىنان سىزىلىپ قالعان. الايدا, ٶتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا بولعان الماعايىپ كەزدە اتالمىش كريتەريي الدىڭعى پلانعا شىقپاي قويمادى. نەگە دەسەڭٸز, قوعامداعى, ودان قالدى, ەدەبيەتتەگٸ داعدارىس كٶپشٸلٸك توبىر قالامگەرلەر ٷشٸن زاماننىڭ اقىرىنداي كٶرٸنگەنٸمەن, دارىندىلاردى سارىۋايىمعا سالا المادى. جٸگەرٸ مەن رۋحى كٷشتٸلەر «داعدارىس» سٶزٸنٸڭ قىتايدىڭ «قاۋٸپ» جەنە «مٷمكٸندٸك» دەگەن ەكٸ يەروگليفٸنەن تۇراتىنىن جاقسى بٸلگەندٸكتەن دە بولار, ولار كريزيستٸ مول مٷمكٸندٸك رەتٸندە قاراستىرادى. قيىن سيتۋاتسييانىڭ ٶزٸن حالىق مٷددەسٸنە پايدالى ارناعا بۇرا الادى. كٶردٸڭٸز بە, مەسەلەنٸڭ بەرٸ اينالىپ كەلگەندە جازۋشىنىڭ وپتيميستٸك پوزيتسيياسىنا بايلانىپ تۇر. بٸز بۇل جەردە «بەرٸ جاقسى, بەرٸ كەرەمەت» دەپ ۋرالايتىن ەمەس, «قازٸرگٸ كٷنٸمٸزدٸ قالاي جاقسارتامىز?!» دەپ شىرىلدايتىن, قولعا العان ٸسٸنەن نەتيجە شىعارماي توقتامايتىن, سول جولدا جانىن ارىنىڭ ساداقاسى دەپ بٸلەتٸن جازۋشىنىڭ تۇعىرىن مەڭزەپ وتىرمىز. ايتپاعىمىز, ەبەڭ دە تەك ٶزٸنە ارقا سٷيەدٸ. بولاتتاي بەرٸك پوزيتسيياسىنا ەشقاشان ساتقىندىق جاسامادى. شۇڭقىردى ينەمەن شۇقىلاعانداي شىعارماشىلىعىنان الداعى كٷنٸ قايىر بولاتىنىنا بەك سەندٸ. وپتيميزم مەن ينتۋيتسييا الدامادى. «سوڭعى پارىز» ناعىز كەرەك كەزٸندە وقىرماندارىنا جول تارتتى. سٶيتٸپ, شىن اسىلدىڭ اسىعى تاعى دا الشىسىنان تٷستٸ. بٸراق وسىنىڭ بەرٸ وعان وپ-وڭاي كەلٸپ جاتقانداي كٶرٸنەدٸ. ايقىن دا تاباندى پوزيتسييا ۇستاي المايتىندارعا, داعدارىستىڭ جانىندا جاسىرىنىپ تۇراتىن مٷمكٸندٸكتٸ كٶرە المايتىندارعا. يە, بۇل دا بٸر شەشٸلمەيتٸن رەبۋس.

قازاقتا «ٷلكەن پىشاق ۇيالعانىنان ٶتەدٸ» دەگەن سٶز بار. تەۋەلسٸزدٸك تاڭىنداعى ەدەبيەتتٸ تىعىرىقتان الىپ شىعۋعا ونىڭجاسىنىڭ ٷلكەندٸگٸ دە, تەجٸريبەسٸنٸڭ مولدىعى دا مۇرىندىق بولدى. شىنىندا دا كٶزٸ تٸرٸ گلىبا وسىنداي تۇستا ارتىنداعى بۋىنعا جول كٶرسەتە الماسا, گلىبالىعىنىڭ قۇنى – كٶك تيىن. تەڭٸر تۋعانىنان مىقشەگە مٸنەز بەرمەگەندە, جىلدار بويى ٶزٸنە تەن حاراكتەرٸ قالىپتاسپاعاندا, ەڭ باستىسى, سۋرەتكەرلٸك سەنٸمٸ و باستان كوممۋنيستٸك يدەولوگيياعا نوندالىپ قالعاندا ول ۋاقىت تالابىن تٷسٸنگەنٸمەن, ٶلٸارا كەزەڭنٸڭ تالعامىن تاپ باسا الماس ەدٸ.

كوممۋنيستٸك يدەولوگييا دەمەكشٸ, كەڭەس ٶكٸمەتٸ ەشكٸمگە كٶرسەتپەگەن جاقسىلىقتى نەگە جازۋشىلارعا جاسادى? ٶيتكەنٸ, ولار ەدەبيەتتٸڭ تاۋ قوپارار كٷشٸن ٶز مٷددەلەرٸ ٷشٸن پايدالانۋ كەرەكتٸگٸن تاماشا تٷسٸندٸ. وسى يدەولوگييانىڭ ستاندارتىنا سىيعىسى كەلمەگەن, سول مايداننىڭ جاۋىنگەرٸ بولۋعا كٶنبەگەن قالامگەرلەردٸڭ ارتىنا نەگە قوڭىراۋ الىپ تٷستٸ? سەبەبٸ, جالاڭ يدەولوگييانىڭ جالاڭاشتىعىن جارييالاۋعا قۇمار ە.نۇرپەيٸسوۆ سيياقتى بٸردٸ-ەكٸلٸ جازۋشى قوعامعا قولايسىزدىق تۋعىزا قويماعانىمەن, پارتييانىڭ ٸشكٸ ٶمٸرٸنە ديسكومفورت ەكەلدٸ. «قان مەن تەردٸڭ» ەكٸنشٸ كٸتابى وسىنداي دٷنيە بولىپ شىقتى. «يدەيالىق مازمۇن» دەيتٸن تەرمينسىماقتى تٷسٸنبەيتٸن, تٷسٸنگٸسٸ دە كەلمەيتٸن ەبەڭ ەتٸنەن ەت كەسٸپ السا دا پارتييالىق فۋنكتسيونەرلەردٸڭ ىعىمەن جٷرمەيتٸنٸ وسى تۇستا انىق اڭعارىلدى.

«اۆتور ەكٸنشٸ كٸتاپتا دا ەلاماننىڭ قولىنا قىزىل تۋ ۇستاتپاپتى! ويباي-اۋ, بۇدان ارتىق قانداي ارگۋمەنت كەرەك?! حالىقتار دوستىعىن جىرلاڭدار دەپ جارعاق قۇلاعىمىز جاستىققا تيمەيدٸ. مىنا كٸتاپتا تٷركٸمەندەر قازاق اۋىلىنىڭ شەت-شەلەكەيٸن شىعارىپ جٷر. بۇل – سوتسياليزمنٸڭ تٷپكٸلٸكتٸ سالتانات قۇراتىنىنا سەنبەۋمەن پارا-پار. تريلوگييانى بٸرٸنشٸ كٸتاپپەن توقتاتپاساق, تۇقىمىمىزبەن قۇريمىز».

جاندايشاپ جازۋشىلاردان جاساقتالاتىن كٶركەمدٸك كەڭەستە (پارتيياڭىز سولارعا ارقا سٷيەپ, «ورگۆىۆود» جاسايتىن) وسىنداي سىنعا ۇشىراعان «سەرگەلدەڭگە» يدەيالىق جاعىنان سولعىن, سولقىلداق دەگەن باعا بەرٸلٸپ, كٸتاپتى جارىققا شىعارماۋعا شەشٸم قابىلداندى. سٶيتٸپ, سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرۋگە قاشاندا قوشى جوق «قىرسىق» قالامگەر «سەرگەلدەڭٸمەن» بٸر جىل سەرگەلدەڭدە جٷردٸ. قولايسىز قالامگەر «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورلىعى قىزمەتٸنەن تٷسٸرٸلدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, كٸتابى شىقپاي, قالاماقىسىز قالعان قىرىقتىڭ قىرقاسىنا ەندٸ شىققان جٸگٸتالماتىدا جان باعۋى قيىنعا سوعا باستاعان سوڭ امالسىزدان ۋاقىتشا تۋعان جەرٸنە كەتۋگە مەجبٷر بولدى.

تالانتتى تالانت تانىپ قانا قويمايدى, تالانت تالانتتىڭ تابيعاتىن تارقاتىپ ايتا الاتىنىن دا ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ «سەڭ سوققانداي سەرگەلدەڭ» اتتى كەرەمەت ماقالاسى دەلەلدەپ بەرگەنٸن كٶپ وقىرمان بٸلەدٸ. سوندىقتان دا وسى شيمايىمىزدىڭدەمٸن قايتاۋىلداپ ەبٸش اعامىزدىڭ جازعاندارىمەن كەلتٸرٸپ وتىرماساق, سٶزٸمٸز سولعىن شىعاتىنى شىندىق. شەت ەل ەدەبيەتٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك ەكٸ سوعىستى دا باستارىنان كەشٸرٸپ, باسقا ۇرپاقتار الدىندا قاس ماسقارا بولعان رەمارك پەن حەمينگۋەيدٸڭ ۇرپاعىن ەدەبيەتتانۋشىلار «پوتەرياننوە پوكولەنيە» دەپ اتاعانى بەلگٸلٸ. ەبٸش اعامىز اتالعان ماقالاسىندا ٶتە تاپقىر پاراللەل كەلتٸرگەنٸنە تامساندىق: «قالعان دٷنيەنٸ قاسكٶي ساناپ, ابزالدىقتىڭ بەرٸ تەك بٸزدە دەپ كٶيٸتتٸك. كٷللٸ ەلەمگە ٶنەگە بولامىز دەپ جٷرٸپ, اقىر اياعىندا كٷلكٸ بولۋعا اينالدىق. ول الاڭعاسارلىقتان قازٸرگٸ كٶزٸ تٸرٸ جٷرگەنٸمٸزدٸڭ بەرٸ امان ەمەسپٸز. بەرٸمٸزدٸڭ بەتٸمٸز شٸركەۋلٸ. ەدٸلەت پەن ادالدىقتىڭ الدىندا ايىپتىمىز… بٸزدٸڭ دە كەشكەنٸمٸز زايا تاعدىر. ەلەۋمەتتٸك وزبىرلىقتىڭ ايداعانىنان شىعا الماي, اسىل مۇراتتاردىڭ ٶزٸن اسىرا سٸلتەيتٸن الاڭعاسارلىققا اينالدىرىپ الدىق. سونىڭ سالدارىنان دا ەتكەنٸمٸز ەش زايا ۇرپاققا اينالىپ وتىرمىز» دەپ اششى شىندىقتى بٸر ارشىپ الىپ, ارى قاراي ساليقالى وي سالماقتايدى: «كەيدە ەدٸل, كەيدە ناقاق سٶزدٸ ەستۋگە مەجبٷرمٸز. بٸز كٶرگەندٸ ٶزٸمٸز باستان ٶتكەرگەن بٸزدەر جازساق قانا ارىلۋ ەدەبيەتٸنە اينالماقشى. ال بٸزدەن كەيٸنگٸلەر جازسا, ۇرپاقتار ٶشپەندٸلٸگٸن ٶرشٸتەتٸن, ونسىز دا كٶسەگەمٸزدٸ كٶگەرتپەي كەلگەن ەلەۋمەتتٸك كەكشٸلدٸك ٶرتٸنە ماي قۇياتىن, تاباشىلدىق اعىمى قاۋلاۋى عاجاپ ەمەس».

وسى قاۋپٸنەن قۇتقارعان ەبدٸجەميل اعاسىنا العىسىن ايتادى. ٶز ۇرپاعىن كەلەشەك ۇرپاقتىڭ تابالاۋىنان ساقتاپ قالعان سۋرەتكەرگە سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن سەزدٸرەدٸ. وقىرماننان سٷيٸنشٸ سۇرايدى. ەلگە زايا ۇرپاق تاقىرىبى ٶرمەگٸن قۇرعانىن قۋانا جەتكٸزەدٸ. ارىلۋ ەدەبيەتٸ جەلٸ تارتقانىن تاراتىپ, تارازىلاۋمەن قاتار كٷردەلٸ رۋحاني پروتسەستٸ باستاعان كەنٸگٸ ديحانداي ەبدٸجەميل اعاسىنىڭ رۋحاني قايسارلىعى مەن سۋرەتكەرلٸك كەمەل ٶنەگەسٸنەن ٷلگٸ الۋعا شاقىرادى.

الايدا, جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ايتىلعان ەبٸش اعانىڭ وسى ٷكٸلٸ ٷندەۋٸنە «ٷندەمەي ٷيدەي پەلەدەن قۇتىلعىسى» كەلەتٸندەردٸڭ ٷيٸرٸ ٷدەرە كٶز جۇمىپ وتىرعانى ٶكٸنٸشتٸ! ارىلۋ ەدەبيەتٸندە سول باياعى «سوڭعى پارىز» ەلٸ كٷنگە جالعىز جەلكەندەي جەتٸمدٸكتٸڭ كٷيٸن كەشٸپ تۇرعانداي!

وسىنىڭ بەرٸن استىن سىزىپ ايتۋ پارىز. ەدٸلەتتٸلٸك ٷشٸن. بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن. ەدەبيەتتٸڭ تاريحى تازا جازىلۋى ٷشٸن.

ٸV

ول ٶزٸنٸڭ ۇزاق جاسايتىنىن الدىن-الا سەزگەندەي. جالعاندىقپەن جولداستىعى جوق جازۋشى حح عاسىردىڭ پرولوگى مەن ەپيلوگىن جازۋ ٶزٸنە بۇيىرعانىن تٷسٸندە كٶرٸپ, ٶڭٸندە مويىنداعانداي ەسەر قالدىرادى.

سوناۋ 1947 جىلدىڭ سارشاتامىزىندا شٸلدەنٸڭ اپتاپ ىستىعى تىنىسىن بۋىپ, اقباستىدان ارالعا جول تارتقان اربانىڭ ارتىنان باسى سالبىراپ, ٸلبٸپ كەلە جاتقان جيىرما ٷش جاسار جٸگٸتتٸڭ ويىنا «قان مەن تەردٸ» جازۋ ساپ ەتە قالدى: «ادام بالاسى مەكەن ەتكەن ايداي ەلەمدە كٷشٸ اسقان قيياناتكەردٸڭ زورلىعى مەن زەبٸرٸنەن قان قاقساعان بۇنان دا باسقا جەر بار ما? وسى ەل باسىنان كەشكەن عاسىرلاردىڭ قازاسىز كٷنٸ, ازاسىز ايى بولدى ما? جٷزٸ سۋىق جاۋ بٸردە جەرٸڭە شىعىستان تيسە, بٸردە باتىستان تيدٸ. ىلعي قاپىڭدى تاۋىپ قاپىلىستا تيەتٸن كەزەڭدٸ جاۋ تالاي-تالاي ۇيقىڭدى بۇزىپ, ۇيتقىڭدى شايقاپ ۇيپا-تۇيپاڭدى شىعارىپ كەتكەندە وتى سٶنگەن وشاقتان ٶمٸر جالعاسىنداي ەلسٸز بٸر تٸرلٸك ەرقاشان قىلتيىپ كٶرٸنگەنشە ٶزەگٸڭ تالاتىن. يە, مىنا تۋسىراعان تۇل دالانىڭ ٷستٸنەن تۋ-تۋ باعزى زاماننان بەرمەن قاراي سانسىز ۇرپاق كٶشٸ ٶتتٸ… وسى مىنا ٶمٸر بويى ٶرتتەي ىستىق كٷن استىندا قانازاسى كەۋٸپ جاتقان قۋ مەديەن بٸزگە مەكەن بولعالى قانشاما قاسٸرەتتٸ انانىڭ, قارالى جەسٸردٸڭ, قورعانسىز جەتٸمنٸڭ كٶز جاسى كٶلدەي اقتى. وسى مىنا تالانى تاستاي ەلدٸڭ تاز-تاقىر دالاسىن گٷلدەتەمٸز دەپ كەلەشەك ٷشٸن قيعىلىق ۇرعان قانشاما اسىل ازاماتتارىمىز, اياۋلى بوزداقتارىمىز قانىن, تەرٸن تٶكتٸ… يە, قانىن, تەرٸن تٶكتٸ… قان مەن تەر… قان مەن تەر… جاس جٸگٸت «قان مەن تەر» دەپ ەلدەقالاي اۋزىنا تٷسكەن دۇعاداي ٸشٸنەن كٷبٸرلەي بەردٸ».

بٸراق بٸز ٷزٸندٸ الىپ وتىرعان «قان مەن تەر» قالاي جازىلدى?» دەگەن ەبەڭنٸڭ اتىشۋلى ماقالاسىندا ٶزٸ مويىنداعانداي, كٷردەلٸ شىعارما جازۋعا بەل بايلاعان ادامعا تالانتتان باسقا بٸلٸم مەن تەجٸريبە كەرەك. ول كەزدە ونىڭ بويىندا سوڭعى ەكٸ نەرسە جوق بولاتىن. سوندىقتان دا شوڭ شىعارما جازۋعا جاستىق الاڭعاسارلىقپەن ۇرىنىپ قالعىسى كەلمەگەن ول الماتىعا بارۋعا بەل بايلادى. بارار جەرٸ جوق بٶتەن قالانىڭ ۆوكزالىندا ٷش تٷنەپ شىققان جاس جٸگٸت ساندالىپ جٷرٸپ, سەبيت مۇقانوۆتى تاپتى. ودان عابەڭە باردى. اقىرى مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ٷيٸنەن دەم تاتتى. ەبدٸجەميل ەكٸ تۋىپ, بٸر قالعان اعايىن-تۋعانىن ارالاپ, ايتشىلاپ جٷرگەن جوق ەدٸ. تٷندە باسىنا جاستانىپ, كٷندٸز قولتىعىنان تاستاماي جٷرگەن تۇلا بويى تۇڭعىشى «كۋرلانديياسىمەن» ەدەبيەت مايدانىنا بۇزىپ-جارىپ كٸرۋدٸڭ جولىن ٸزدەگەن. شاپاعاتى تيٸپ قالار دەپ قازاقتىڭ سول كەزدەگٸ يگٸ جاقسىلارىنجاعالادى. بٸردە مۇحاڭمەن بٸرگە وپەرا تەاترىنا بارىپ, وركەستر ورىنداعان كٷيدٸ ٶمٸرٸندە بٸرٸنشٸ رەت تىڭدادى. تاڭدانىسىن جاسىرا الماعان جاس قالامگەر مۇحاڭنىڭ سىنىنا دا ۇشىرادى. وسى وقيعا بولماسا مەسكەۋگە ەدەبيەت ينستيتۋتىنا اۋىسپاس تا ەدٸ?! كٸم بٸلسٸن?! بٸراق سوناۋ جەردٸڭ شەتٸنەن, جەلدٸڭ ٶتٸنەن بٸلٸم ٸزدەپ شىققان جٸگٸت تٷپتٸڭ تٷبٸ اقىرى بارار جەر ەدٸ ول.

ٸشكٸ ينتۋيتسيياسىنا ادالدىعىن ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتاپ كەلە جاتقان  قايراتكەر قالامگەر سول جىلداردان بەرٸ جازۋشىلىق ٶمٸرٸندە ەشقاشان اپتىقپادى. ات اۋناعانشا اقىل تاۋىپ كەتەتٸن قاسيەتٸنە قاراماستان اربامەن جٷرٸپ قويان العاندى دۇرىس سانادى. ون كٸتاپ جازعاننان گٶرٸ بٸر كٸتاپتى ون رەت جازعاندى تەۋٸر كٶردٸ. جٷز اتانعا جٷك بولاتىنداي مارقاسقا ميسسيياسىن اۋانىمەن اتقارىپ, ابىرويعا بٶلەنگەن ولوسىلايشا جازۋشى بولۋدىڭ دا, جازۋشى بولىپ جٷرۋدٸڭ دە كلاسسيكالىق ٷلگٸسٸن تانىتتى.

جٷز جىلدىقتار توعىسىنىڭ قىر-سىرىن ادام بالاسى ەلٸ تولىق زەرتتەپ بٸتكەن جوق. قالاي دەگەندە دە ۋاقىتتىڭ وسى قيىلىسىندا تالاي-تالاي حانتالاپايدىڭ بولىپ جاتاتىنى تاريحتان ەمبەگە ايان. كەرەك دەسەڭٸز, ادام ٶمٸرٸنٸڭ باستالۋى مەن اياقتالۋى دا كٷنتٸزبەنٸڭ وسى تۇسىنا ەگٸزدٸڭ سىڭارىنداي ۇقساس. دٷنيە ەسٸگٸن اشۋ دا, جالعان ٶمٸرمەن قوشتاسۋ دا ادام بالاسىنىڭ ٶمٸرٸندەگٸ باسقا وقيعالاردىڭ بارلىعىنا قاراعاندا دراماتيزمگە تولى ەكەنٸن قۇدايدىڭ ٶزٸ تەرٸسكە شىعارمايدى. ٶيتكەنٸ, ەكەۋٸ دە – سول جاراتۋشىنىڭ قولىنداعى شارۋا. وسى زاڭدىلىقتى ەبدٸجەميل نۇرپەيٸسوۆ ادام رەتٸندە دە, قالامگەر رەتٸندە دە دەل ۇققان. ول ٶزٸنٸڭ جازۋشىلىق تەلەيٸندەگٸ كٷردەلٸ دە ماڭىزدى ەكٸ شىعارماسىنىڭ بٸرٸنە عاسىر باسىنداعى ٸرٸ وقيعانى لەيتموتيۆ ەتٸپ السا, بٸرٸنە جٷزجىلدىق سوڭىنداعى احۋالدى ارقاۋ ەتتٸ. كەزدەيسوقتىق پا? زاڭدىلىققا كٶبٸرەك كەلەدٸ.

ماراپات پەن ماقتاۋدى سۋقانى سٷيمەيتٸن ەبدٸجەميل اعامىزعا وسىدان بٸراز جىل بۇرىن بارىپ, سەلەم بەرٸپ شىققانىمىز بار. قالامگەر «سوڭعى پارىزدى» ٶلگەنشە قىسقارتىپ وتىرعانىن كٶرٸپ, ماڭدايىمنان اششى تەر بۇرق ەتتٸ: «ويباي-اۋ, ەبە, مىناۋىڭىز نە? جاساپ جاتقانىڭىز قىلمىس. قانشا جەردەن اۆتور بولساڭىز دا, حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالىپ ٷلگەرگەن كٸتاپقا قول سالۋعا قانداي قاقىڭىز بار?».

«ەي, سلۋشاي, توقسانعا تاياعان مەنەن دە ٶتٸپ كەتكەن كونسەرۆاتور ەكەنسٸڭ. مارك تۆەن «ححٸ عاسىردا تەك ەڭگٸمە عانا وقىلاتىن بولادى» دەپ ايتىپ كەتكەنٸن سەن بٸلەسٸڭ بە? مىنا دالاقپانداي ديلوگييانى بولاشاقتا كٸم وقيدى?! جازعانىمدى كەلەشەكتەگٸلەردٸڭ دە كەدەسٸنە جاراتۋدىڭ قامى مەنٸكٸ. مازامدى الما!».

مۇنداي جانكەشتٸلٸكتٸ, مۇنداي حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٶرسەم, نە قىل دەيسٸز?! بۇل – ٶزٸنەن باسقانى جوققا شىعارۋ ەمەس, باسقالار ٷشٸن ٶزٸن-ٶزٸ جوققا شىعارۋ ەمەس پە?! ەدەبيەتتٸ عانا ەمەس, ەر نەرسەنٸ دە اردىڭ ٸسٸ سانايتىن مەتردەن ٷيرەنەتٸن نەرسە ٶتە كٶپ. كەز-كەلگەنٸمٸز ٶز ٶزٸمٸزگە سول كٸسٸ سيياقتى تالاپ قويا بٸلسەك, سول كٸسٸ سيياقتى جالعان نامىستىڭ جامىلعىسىن سىپىرىپ تاستاساق, ٶركەنيەتكە ەلدەقايدا جاقىنداي تٷسەر ەدٸك.

مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ جيىلىپ كەلٸپ, بٸر ارناعا توعىسقاندا جازۋشى شەبەرحاناسىنىڭ و باستان سٶز ٶنەرٸنٸڭ تۇتاس بٸر مونوليتتٸ فيلوسوفيياسىنا قۇرىلعانىن بايقايسىز. مىنا زۋلاپ بارا جاتقان زاماندا جازۋ ٷستەلٸنە بايلاپ قويسا, وتىراتىن ادام از. كەيدە ويلايسىڭ, ساقا سۋرەتكەرگە سالالى دٷنيەلەردٸ قولدان قۇيعىزدىرعان دا سول ساليقالىلىعى مەن سابىرلىلىعى بولار!

قاشان دا پەگاستىڭ قوس قاناتىنان تٷسپەيتٸن قاراسٶزدٸڭ قارا شالى شىنىندا دا شارۋاعا شۇقشييۋ جاعىنان العاندا ەرٸنبەيتٸن ەتٸكشٸنٸ ەكٸ وراپ الادى. كەزٸندە تاريحي تريلوگييانىڭ تاراۋلارىن ديٸرمەننٸڭ تاسىنا سالعانداي قايتا-قايتا تٷيۋدەن شارشاماعانى – سونىڭ دەلەلٸ. تٷپكٸلٸكتٸ تازالانعان تارى عانا جاقسى قورىتىلاتىنىن تارلان جازۋشى زەردەسٸنە مىقتاپ تٷيگەن. قازٸر ەبەڭ بٷگٸنگٸ وقىرمانىن ويلامايتىن سىڭايلى. ونىڭ كٶڭٸلٸن باياعىدا-اق تاۋىپ قويعان. ەندٸ كەلەر ۇرپاقتىڭ قامىن جەۋمەن كٷن باتىرىپ جٷر. «ارتىڭا قاراماي ٶلگەنگە نە جەتسٸن!» دەپ وتىرۋشى ەدٸ كٶنەكٶز شاۋقاندار. ايتارى جوق, مىنا تٸرشٸلٸكتەن ٶزٸنەن كەيٸن قالاتىن ادامداردىڭ بولاشاعى ٷشٸن الاڭداماي كەتۋگە ۇمتىلۋ – قالامگەر قايسارلىعى.

ەندەشە, كەلەشەكتە زادى ادامنىڭ كٸتاپ وقۋعا قانشا جەردەن كەجەگەسٸ كەيٸن تارتىپ تۇرعانىمەن, قۇرىپ كەتكەندە كلاسسيكالىق شىعارمالاردى بٸر سٷزٸپ شىعاتىنىنا شٷبە كەلتٸرگٸڭ كەلمەيدٸ. ەدەبيەت بٸر كٷندٸك نەمەسە بٸر جىلدىق, ونى ايتاسىز, بٸر عاسىرلىق  دەگەن شەكتەۋلەرگە ەستە كٶنبەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ۋاقىتتى العا سٷيرەپ كەلە جاتقان دا, ادام مەن كەڭٸستٸكتٸڭ ٷيلەسٸم تابۋىنا ٷلەس قوساتىن دا ەڭ الدىمەن ەدەبيەت پەن مەدەنيەت. ادامزات ٶزٸنٸڭ دامۋ ساتىسىندا جاڭا بٸر ٶنەردٸ ويلاپ تابۋى مٷمكٸن. سولاي بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە دە ول الدىڭعى ٶركەنيەتتٸڭ ٷلگٸلەرٸنە مٸندەتتٸ تٷردە ارقا سٷيەيتٸنٸ انىق. نەگە, بٸز تولستوي مەن ەۋەزوۆتٸڭ شىعارمالارىنا قايتا اينالىپ سوعا بەرەمٸز? كلاسسيكانىڭ عاجاپ قۇدٸرەتٸ ونىڭ قاي دەۋٸردە دە ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ مەن زاماناۋيلىعىن جوعالتپايتىندىعىندا جاتىر. وسى تالاپقا تولىق جاۋاپ بەرە الاتىن ەبەڭنٸڭ دە تۋىندىلارىن ەشقاشان توت باسپايدى.

بەرٸن ايت تا, بٸرٸن ايت, سوتسياليزم دەۋٸرٸنەن باستاپ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ەدەبيەتتٸڭ پارتييالىلىعىن ەمەس, ەدەبيەتتٸڭ ار-وجدان ٸسٸ ەكەنٸن بٸر سەتكە دە ەسٸنەن شىعارماي, اق قاعازعا ادامزات مەڭگٸلٸگٸ ٷشٸن تەلمٸرۋدەن كٶزٸ دە, كٶڭٸلٸ دە تالماعان قايسار قالامگەرمىنا جالعانعا بەرٸمٸزدٸڭ جٷرەگٸمٸزگە تٷسەتٸن اۋىرتپالىق اتاۋلىنى بٸرگە كٶتەرٸسۋ ٷشٸن كەلگەنٸ – باسىبايلى اقيقات.

وسى اقيقات ٷشٸن ساعان باسىمىزدى يەمٸز, ارلى ەدەبيەتكە ٶلەردەي عاشىقپاسسيونار! رۋحاني تۇرعىدان زايا ٶمٸر كەشكەندەردٸڭ زاپىرانىن سىرتقا شاربولاتتاي شارشاماي شىمىرلاتىپ شىعارعان سەن ەلٸ تالاي ۇرپاعىڭا كەرەكسٸڭ!

شارحان قازىعۇل, پۋبليتسيست.

"الماتى اقشامى"