Aýlamyzǵa tehnika dáýiri qonaqtap, kompiýter kezeńi kisinegeli qashan?! Barlyq qundylyqty erteli-kesh internetten terip, áleýmettik jelilerge jelbezekten telingen, aipad pen aifonǵa telmirgen jatbaýyr urpaq ósip keledi. Virtýal álemniń balalary rýhaniiatyńdy, mádenietińdi, ádebietińdi ári-beriden soń qajet etsin be! Kitap oqymaityn urpaqqa kórkem ádebiet kereksiz bop qaldy. Sebebi men saldaryna úńilip, soǵan qarsy júieli istelip jatqan jumys joq. Jalǵan býkkrosingtermen kimdi aldaimyz?! Iá, qazir adami qundylyqtar ózgerdi. Qoǵamdyq formatsiianyń ideologiialyq iini juqa. Qyldai. «Ekslibris (kitap álemi) álemi» degen túsimizge kiredi. Bar maqsat – aqsha tabý. Rýhani bailyq degendi túsinbeimiz. Dál osylai ósip kele jatqan býynǵa janym ashidy. «Qorqamyn keiingi jas balalardan!». Álem tehnogenezdik órkenietke, aqparattyq-innovatsiialyq tehnologiiaǵa esi ketken shaqta, kitaphanalar qańyrap bos turǵan zamatta – qara sózden qasiet izdegen jazýshylardy qurmetteý kerek!
Ras, kitap oqymaityn, gazet-jýrnal qaramaityn, sóz tanymaityn qoǵamda qolǵa qalam alý ońai sharýa emes. Tumanda jol izdegen jolaýshydaimyz. Qansha talantty jazýshy kórinbei júr. Qansha myqty aqyndy adam tanymaidy. Aý, shúldirlegen án men shúpirlegen ánshilerdi, tekke kereksiz qyljaqbastardy kúnde qaraitatyn ekranǵa tarihyńdy túgendegen ǵalymyń, taǵdyryńdy jyrlaǵan aqynyń syimaǵany qalai?! Nege solardy aspandatpasqa?! Nege solardy urpaq sanasyna quimasqa?! Apta salmai at saldyrtyp, ortalyq televidenieden álsin-aýyq nasihattasa bolmas pa? Kópshilik kózaiym bolar edi ǵoi. Aitpaǵym bul emes edi. Aqyn jaily sóz bastar aldynda oqyrman qaýymnyń, óskeleń jastyń jaiyn oilap aldyq. Aitpaǵym…
«Oianbaǵan kózinde namys, úmit,
Kimge kerek Sýllalar qany sýyq.
Men de bir gladiator,
Poeziianyń
Parasatyn qorǵaityn jan ushyryp», —
dep jyrlaǵan qyzylordalyq aqyn, poeziianyń gladiatory Shahizada Ábdikárimov edi… Óleń ólkesinde eshkimge uqsamaityn qoltańbasy bar aqyn. Óz joly, óz súrleýi bar. Dara stili bar aqyn bolatyn. Bul kúnde tulpar men mástekti, suńqar men surqyltaidy aiyra almaityn, shyn talantty tanymai, tyrashtanǵandardy taltańdatyp qoiǵan ańǵal jurtym Shahizadadai shaiyrdy bile me eken?!
Qolyma «Gladiator» atty kitaby tústi jaqynda. Jan jadyratar, kóńil tolqytar, «beý» degizer óleń oqymaǵaly da kóp bolypty. Bas almai qoiyp kettim. Oqyǵan saiyn tolǵantyp, tolǵanǵan saiyn tebirentip barady. «Tolyq emes ómirbaian» óleńine kózim toqtady. KazGÝ-den oqýdan shyǵyp qap, Almatyny tastap bara jatqan jigittiń serti ám asaý da erke minezden esilgen óleń bolsa kerek. Almatyǵa kelip, qolynda oinap ósken óleńdi «Barǵa apardym-aý» dep nalysa, baspalar men gazet-jýrnaldardyń qabyldamaǵanyn sýretteidi. Ýniversitette berekesi bolmaǵany, áigili Qojakeevtiń kezeksiz bilet alyp bergeni, sóitip, aýylǵa qaitqany – tutas bir dramatýrgiia.
Kórsetem áli, kókelerińdi túgendep,
Ketti ǵoi deme, bas baǵyp!
Bul bále taǵy tóbeles bastap júrer dep,
«Jetinshi poiyz» qashty alyp! – dep, bir barmaǵyn búgip ketipti «bul bále»… Aýylǵa barǵanda «Adam óltirip, túrmeden qashyp kelgendei, Qarmaqshym sýyq qarsy aldy» — deidi. Asaý basy noqtaǵa syimaityn bozbala jigit arada úzilisterden keiin qaita qujat tapsyryp, QazGÝ-de 22 jyl oqypty. Shahizada poeziiasynyń qýattylyǵy – taǵdyr talaiynan. Esti tentektei keskek soiynan. Tereńdigi men tazalyǵy jáne bar.
Darynyń qursyn, jer basyp júrshi din aman,
Qarynyń barda – iship, toi!
Eki óleńine eńirep syilyq suraǵan,
Meniń qatarym pysyq qoi!
Ras qoi! «Bes eshki aidap, ysqyryǵy jer jarǵandar» ainalamyzda tolyp júr. Sezimi joq, syry joq, qur qyzyl sózdi kóldei qyp tókkenderdiń talaiyn kórgenbiz. «Aqynmyn» dep keýde kóteretinin qaitersiń?! Naǵyz aqyn narqyn buldamas bolar. Naǵyz aqyn men jái aqynnyń aiyrmashylyǵy da osydan bilinbei me? Aqyn – aqyn bop týady. Eshkim qoldan, joldan aqyn bola almaidy.
Shahizada – óleńge nóserdei tógilip keldi. Tosyn ún, jańa lep esip tur. Óleńi oiǵa batyrady. Boiǵa qyzý beredi. Qyzdyrma jelik kirgizedi. Riza bolasyń. Rýhtanasyń. Keide muńǵa batasyń. «Apyr-ai» dep, ańyraisyń. Óitkeni, ol –sezim kúiin nyq basatyn aqyn.
Ataqty «Gladiator Spartak» atty óleńine kóńilim birden qulady. Óleń-aq, shirkin! Ottyń qol qarityn qyzýyndai. Ózegińdi órteidi. Oqi-oqi tamaǵyma ashy óksik tyǵyldy. Ras-aý! Soǵar jeldiń baǵytyn bilgen, keler shaqtyń tamyryn sezgen seziktiń sáýlesi ǵoi. Kóz aldyma ejelgi Rimde Flaviler afmiteatrynda (Kolizei) erkindigi úshin shaiqasqan gladiatorlar elestep ótti. Shatur-sutyr siltesken qylyshtardyń daýysy estildi. Jeńilgender qaldy. Jeńgender erkindik aldy. Ádebiet te – maidan. Ol anaý-mynaý maidannyń qasynda – maidan! Keskilesken maidan. Óz-ózińdi jelkelemeseń – jeńildiń. Keide oza tússeń, aiaqtan shalatyndar shyǵady. Bul bir pendeshilikter kúresi. Kúrestiń eń ulysy – ol áýeli ózińmen kúres. Óz-ózińdi jeń. Qamshyla. Jaza almadyń ba, ádebietti qorlama. Bul kúnde ádebietten de ózge qundylyqtar kóp ekenin joǵaryda aittyq. Al, shyn daryndar – búgin jarq etse, erteń de laýlap shyǵa alatyny sózsiz. Shahizada – usaq tirliktiń kúreskeri emes. Ol – maida tirliktiń maidanyn mensinbeitin aqyn! Bir kezde Almatyny shýlatqan Shahizada! Almaty aýzyn ashyp, kózin jumǵan-tyn. Biz de talantyna tańdai qaqqanbyz. Aqyn bolsań, osyndai bol dedik. KazGÝ-diń gýlegen úninde ShaHizadanyń óleńi júretin. Keiin arasy úzilip qaldy. «Átteń-ai» dedik. «Bir talantty tunshyqtyryp aldyq pa?» dep ishten kúiindik. Kóz tidi me, sóz ótti me, áiteýir, Shahizada shalǵai ketti. Ótpeli kezeńde óleń deitin de jónimiz joq edi. Ómir súrý kerek. Otbasyn asyraý kerek.
Naryqqa jettik, mineki,
Barmaq qyrshydym!
Seri kúnderim – shalǵaida.
«Qolyńa qalam alsaishy», — deidi Tursynym,
Úsh balam jetim qalmai ma?
Biraq, Shahizadanyń – tirliktiń tar tusaýyna taǵdyryn bermeitin tarpańdyǵyna sendim. Senimim aldamapty.
Taǵy da «Gladiator Spartakqa» úńileiin. Ne qudireti bar osynyń? Ne artyqshylyǵy bar?! Taýdan sarqyrap aqqan sýdai kúrkireidi. Aspandy tilgilegen naizaǵaidai shartyldaidy. Ishki tolǵanys pen qýattyń joiqyn tasýynan týǵan asaý shýmaqtar eriksiz eltip áketedi.
Qurysh semser dem tartyp qarsy aqqanda,
Qarsy kelgen dushpandy jamsatqanda,
Erkindik dep ishińnen jylap turdyń,
Erligińe essiz el qol soqqanda!
Tula boiymdy túsiniksiz diril bilei bastady. Qulaǵyma shapalaqtar jańǵyryǵy jetti. Qara sózdiń gladiatory qusap biz de kóptiń aldynda qasqaia turyp, talai kósilgen ekenbiz. Qarakóz jastardyń arasynda qazaqtyń qara sózin maidai aǵyzǵanbyz. Keiingiler qulaǵyna quisyn dep… Sóz boiaýyn bilsin dep… Qulash-qulash etip, kózdiń maiyn taýysyp, júrek kúshin aiamai, tańdy-tańǵa uryp jazǵan shaqtar qanshama?! Sonyń bári tekke emes shyǵar! Sonyń bári mynaý búgin kórip, erteń umytatyn urpaq úshin! Abaidy sabaǵan, Birjan saldy bailaǵan jurt búgingi ker zamanǵa kez bolǵan aqyndy túsine qoiar ma dep qorqamyn. Rasynda, búginde ádebiet jasaimyn dep júrgen jankeshti jazýshylardyń sory qalyń. Muhańdar men Ǵabeńder baqytty eken ǵoi. Biz de, Shahizada aitqandai, gladiator sekildimiz.
Alysamyn,
Julqysam…
Qulamaimyn –
Tónse-tónsin basyma bulaǵai kún.
Qan-qan bolyp jatsam da jyr jolynda,
Men eshkimnen jan saýǵa suramaimyn!
Keremet áserli. Shyndyq pen boljam filosofiiasy uiysqan óleń. Arqań kóterilip, óz-ózińnen rýhtanyp sala beresiń. Alaida, bul – Shahizada batyrdyń shyrqaý shyńy emes, shyr-pyr shyndyǵy! Qandy shaiqasta qapyda qulap túsken gladiatordyń qaita turýǵa talpynǵany sekildi. Jaraly qasqyrdyń sumdyq sesi syndy. Shahizadanyń shyrqar tusy tym-tym biik dep oilaimyn. Jai otyndai kúrkirep shyqty. Erte jarqyldady. Mine, endi sol sabazyń «Gladiatorlar maidanyna» qaita oraldy. «Tóbelestiń» kókesin kórsetýge keldi. Jái oralǵan joq. Báigege altyn júgen ustai kelgen shabandozdai. Baiaǵy sol potentsial. Baiaǵy sol órshildik. Sol baiaǵy kókbóri minez. Arta túspese, kemimegen.
Jetermin bir kún muratqa,
Senimin eldiń ótermin…
Shyn dúbir jetse qulaqqa,
Shylbyrymdy úzip ketermin.
Shirkinniń, júgenjuldy júiriktei julqynýyn qarańyz. Bul onyń óleńnen alshaq kete almaityndyǵynyń, aqyn bop týylǵandyǵynyń aiǵaǵy bolsa kerek.
«Gladiator» sabazyńnyń da júregi bar. Talai qyzǵa ǵashyq bolǵan da shyǵar. Durysy, talai qyzdyń armany boldy dese jarasar. Adýyndy, ekpindi aqynnyń mahabbat lirikasy da erekshe. «Súidim, kúidim» dep, bas-kózsiz lyqyta beretin aqyndardyń qatarynan emes. «Bolmai jatyp Belinskii, tolmai jatyp Tolstoi» bolǵandar soiynan emes. Ras, siltep jazdy. Kósile shapty. Ádebietke erekshe lep ala keldi. Ol qashan da bólek soily, ozyq oily Shahizada ǵoi, óitkeni. Kóp aqyndy oqimyz. Jastarǵa da kóz sala júremiz. Biraq, jasyryp qaiteiik, áser ala almaityn kezimiz kóp. Onyń poeziiasy eshkimge uqsamaityndyǵymen áserli. Sabaqtasqan sezim, astasqan oi, saryny men aǵynynan jańylmaityn qýat, filosofiiasy men psihologiiasy qabat kelgen kelisti óleńder – oqyǵandy baýramai qoimaidy.
Tursam dep em qasyńda teń shynardai,
Jabyrqaǵan janymdy kórshi, qandai?
Buqtyrmanyń basynda qor boldyq-aý,
Sen biikten túse almai… Men shyǵa almai.
Bul – «Qyzqaraǵai» atty óleńi.
Bar-joǵy úsh shýmaq. Jup-jumyr. Búkil kórkemdikti sol úsh shýmaqqa syiǵyzyp jibergen. Biraq, kóp jaidy ańǵartqandai. Búkil taǵdyryn shertkendei.
«Túngi Ystyqkóli» jan-syryn jaiady. Ádemi kompozitsiialyq órnegi júieli jymdasqan. Gladiator sabazyń mahabbat jyrynda da máimóńkelemeidi. Ashyǵyn aitady. Shynaiylyǵyn jasyrmaidy. Sezimińdi qytyqtaidy. Óleńge oisha qosylyp ketesiń.
Tóńkere tastap janaryn,
Ǵashyqtyq dertin uqqyzdy.
Aýzyma tosyp anaryn,
Ashy bir óksik jutqyzdy, —
dep sezim men kúiigin aqtara salady. Al, «Allegoriia» atty jyry da dál osyndai minezdi:
Jel syrlasyp kókjalyńnyń muńymen,
Úiiń aldyn shiyrlaiyn túnimen.
Tań syz bere joǵalaiyn…
Sen oian
Alypsoqtyń qyńsylaǵan úninen, —
dei kele, sońǵy shýmaqty asqaq qaiyrǵan:
Al, sen bolsań…
Óksik tolyp ishińde,
Tóbetińe qarap muńdy pishinde,
Ókin!
Jyla:
«Dariǵa-ai, sol kókjaldyń
Nege ǵana ketpedim, — dep, — tisinde…
Pa, shirkin, súiindirseń, osylai súiindir. Aý, dál bulai ǵashyǵyna aityp tur ǵoi qasqaiyp! Kókjaldyń súiýi de bólek. Kúiýi de erek. Jylamsaqtanyp, ólip-óshken óleńderge jol bolsyn. Biik sóileitin aqyn muń-móltekke iyq boilatpaidy. Bul – poeziiadaǵy sirek qubylys. Fariza apamnyń «Men saǵan ǵashyq emes em» degen óleńi aǵysqa qarsy aqqan órlik-tin. Talai kúiip-janǵan qyzdarǵa úlgi bolǵan. Aqyn áielderdiń ishinde dál osylai sóilei alǵan Fariza Ońǵarsynova edi. Al, Shahizada ekibastan adýyndy, aibyndy.
Sanamalai bersek, sanaǵa salmaq salar jyrlary jetip artylady. Bir parasyn ǵana, kóńilime dóp tigenin sóz ettim. Kerisinshe, aqynnyń sátsiz óleńderi az. Shynaiy óleń qashan da sátti keledi. Jalǵan pafos pen ásire muń Shahizadanyń tabiǵatyna toǵyspaidy. Shynaiy óleń bir jazylady. Óitkeni, ol – shynaiy. Tigisin jamap, jan-jaǵyn qyrnamalaý, sylap-sipalaqtaý – aqyndyq belgisi emes. Ondai óleńdi oqi almaimyn.
Almatydan kóńili qalyp, nalyp kele jatyp Shahizada bylai depti:
Artyqtaý ketsem, Almatym, ǵafý ótinem,
Sózin jutpaidy óreniń.
Ana bir jyly «kórsetemin» dep ketip em,
Sony eskerteiin degenim…
Biz de eskertip qoiaiyq: al, aiaýly Almaty, qadirli oqyrman, tentek saryń qaita keldi. Poeziianyń gladiatory oraldy. Ol – bekzada bolmysty Shahizada Ábdikárimov! Qabyl alǵaisyń!
Rahymjan Otarbaev,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri
