اۋلامىزعا تەحنيكا دەۋٸرٸ قوناقتاپ, كومپيۋتەر كەزەڭٸ كٸسٸنەگەلٸ قاشان?! بارلىق قۇندىلىقتى ەرتەلٸ-كەش ينتەرنەتتەن تەرٸپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە جەلبەزەكتەن تەلٸنگەن, ايپاد پەن ايفونعا تەلمٸرگەن جاتباۋىر ۇرپاق ٶسٸپ كەلەدٸ. ۆيرتۋال ەلەمنٸڭ بالالارى رۋحانيياتىڭدى, مەدەنيەتٸڭدٸ, ەدەبيەتٸڭدٸ ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ قاجەت ەتسٸن بە! كٸتاپ وقىمايتىن ۇرپاققا كٶركەم ەدەبيەت كەرەكسٸز بوپ قالدى. سەبەبٸ مەن سالدارىنا ٷڭٸلٸپ, سوعان قارسى جٷيەلٸ ٸستەلٸپ جاتقان جۇمىس جوق. جالعان بۋككروسينگتەرمەن كٸمدٸ الدايمىز?! يە, قازٸر ادامي قۇندىلىقتار ٶزگەردٸ. قوعامدىق فورماتسييانىڭ يدەولوگييالىق يٸنٸ جۇقا. قىلداي. «ەكسليبريس (كٸتاپ ەلەمٸ) ەلەمٸ» دەگەن تٷسٸمٸزگە كٸرەدٸ. بار ماقسات – اقشا تابۋ. رۋحاني بايلىق دەگەندٸ تٷسٸنبەيمٸز. دەل وسىلاي ٶسٸپ كەلە جاتقان بۋىنعا جانىم اشيدى. «قورقامىن كەيٸنگٸ جاس بالالاردان!». ەلەم تەحنوگەنەزدٸك ٶركەنيەتكە, اقپاراتتىق-يننوۆاتسييالىق تەحنولوگيياعا ەسٸ كەتكەن شاقتا, كٸتاپحانالار قاڭىراپ بوس تۇرعان زاماتتا – قارا سٶزدەن قاسيەت ٸزدەگەن جازۋشىلاردى قۇرمەتتەۋ كەرەك!
راس, كٸتاپ وقىمايتىن, گازەت-جۋرنال قارامايتىن, سٶز تانىمايتىن قوعامدا قولعا قالام الۋ وڭاي شارۋا ەمەس. تۇماندا جول ٸزدەگەن جولاۋشىدايمىز. قانشا تالانتتى جازۋشى كٶرٸنبەي جٷر. قانشا مىقتى اقىندى ادام تانىمايدى. اۋ, شٷلدٸرلەگەن ەن مەن شٷپٸرلەگەن ەنشٸلەردٸ, تەككە كەرەكسٸز قىلجاقباستاردى كٷندە قارايتاتىن ەكرانعا تاريحىڭدى تٷگەندەگەن عالىمىڭ, تاعدىرىڭدى جىرلاعان اقىنىڭ سىيماعانى قالاي?! نەگە سولاردى اسپانداتپاسقا?! نەگە سولاردى ۇرپاق ساناسىنا قۇيماسقا?! اپتا سالماي ات سالدىرتىپ, ورتالىق تەلەۆيدەنيەدەن ەلسٸن-اۋىق ناسيحاتتاسا بولماس پا? كٶپشٸلٸك كٶزايىم بولار ەدٸ عوي. ايتپاعىم بۇل ەمەس ەدٸ. اقىن جايلى سٶز باستار الدىندا وقىرمان قاۋىمنىڭ, ٶسكەلەڭ جاستىڭ جايىن ويلاپ الدىق. ايتپاعىم…
«ويانباعان كٶزٸندە نامىس, ٷمٸت,
كٸمگە كەرەك سۋللالار قانى سۋىق.
مەن دە بٸر گلادياتور,
پوەزييانىڭ
پاراساتىن قورعايتىن جان ۇشىرىپ», —
دەپ جىرلاعان قىزىلوردالىق اقىن, پوەزييانىڭ گلادياتورى شاھيزادا ەبدٸكەرٸموۆ ەدٸ… ٶلەڭ ٶلكەسٸندە ەشكٸمگە ۇقسامايتىن قولتاڭباسى بار اقىن. ٶز جولى, ٶز سٷرلەۋٸ بار. دارا ستيلٸ بار اقىن بولاتىن. بۇل كٷندە تۇلپار مەن مەستەكتٸ, سۇڭقار مەن سۇرقىلتايدى ايىرا المايتىن, شىن تالانتتى تانىماي, تىراشتانعانداردى تالتاڭداتىپ قويعان اڭعال جۇرتىم شاھيزاداداي شايىردى بٸلە مە ەكەن?!
قولىما «گلادياتور» اتتى كٸتابى تٷستٸ جاقىندا. جان جادىراتار, كٶڭٸل تولقىتار, «بەۋ» دەگٸزەر ٶلەڭ وقىماعالى دا كٶپ بولىپتى. باس الماي قويىپ كەتتٸم. وقىعان سايىن تولعانتىپ, تولعانعان سايىن تەبٸرەنتٸپ بارادى. «تولىق ەمەس ٶمٸربايان» ٶلەڭٸنە كٶزٸم توقتادى. كازگۋ-دەن وقۋدان شىعىپ قاپ, الماتىنى تاستاپ بارا جاتقان جٸگٸتتٸڭ سەرتٸ ەم اساۋ دا ەركە مٸنەزدەن ەسٸلگەن ٶلەڭ بولسا كەرەك. الماتىعا كەلٸپ, قولىندا ويناپ ٶسكەن ٶلەڭدٸ «بارعا اپاردىم-اۋ» دەپ نالىسا, باسپالار مەن گازەت-جۋرنالداردىڭ قابىلداماعانىن سۋرەتتەيدٸ. ۋنيۆەرسيتەتتە بەرەكەسٸ بولماعانى, ەيگٸلٸ قوجاكەەۆتٸڭ كەزەكسٸز بيلەت الىپ بەرگەنٸ, سٶيتٸپ, اۋىلعا قايتقانى – تۇتاس بٸر دراماتۋرگييا.
كٶرسەتەم ەلٸ, كٶكەلەرٸڭدٸ تٷگەندەپ,
كەتتٸ عوي دەمە, باس باعىپ!
بۇل بەلە تاعى تٶبەلەس باستاپ جٷرەر دەپ,
«جەتٸنشٸ پويىز» قاشتى الىپ! – دەپ, بٸر بارماعىن بٷگٸپ كەتٸپتٸ «بۇل بەلە»… اۋىلعا بارعاندا «ادام ٶلتٸرٸپ, تٷرمەدەن قاشىپ كەلگەندەي, قارماقشىم سۋىق قارسى الدى» — دەيدٸ. اساۋ باسى نوقتاعا سىيمايتىن بوزبالا جٸگٸت ارادا ٷزٸلٸستەردەن كەيٸن قايتا قۇجات تاپسىرىپ, قازگۋ-دە 22 جىل وقىپتى. شاھيزادا پوەزيياسىنىڭ قۋاتتىلىعى – تاعدىر تالايىنان. ەستٸ تەنتەكتەي كەسكەك سويىنان. تەرەڭدٸگٸ مەن تازالىعى جەنە بار.
دارىنىڭ قۇرسىن, جەر باسىپ جٷرشٸ دٸن امان,
قارىنىڭ باردا – ٸشٸپ, توي!
ەكٸ ٶلەڭٸنە ەڭٸرەپ سىيلىق سۇراعان,
مەنٸڭ قاتارىم پىسىق قوي!
راس قوي! «بەس ەشكٸ ايداپ, ىسقىرىعى جەر جارعاندار» اينالامىزدا تولىپ جٷر. سەزٸمٸ جوق, سىرى جوق, قۇر قىزىل سٶزدٸ كٶلدەي قىپ تٶككەندەردٸڭ تالايىن كٶرگەنبٸز. «اقىنمىن» دەپ كەۋدە كٶتەرەتٸنٸن قايتەرسٸڭ?! ناعىز اقىن نارقىن بۇلداماس بولار. ناعىز اقىن مەن جەي اقىننىڭ ايىرماشىلىعى دا وسىدان بٸلٸنبەي مە? اقىن – اقىن بوپ تۋادى. ەشكٸم قولدان, جولدان اقىن بولا المايدى.
شاھيزادا – ٶلەڭگە نٶسەردەي تٶگٸلٸپ كەلدٸ. توسىن ٷن, جاڭا لەپ ەسٸپ تۇر. ٶلەڭٸ ويعا باتىرادى. بويعا قىزۋ بەرەدٸ. قىزدىرما جەلٸك كٸرگٸزەدٸ. ريزا بولاسىڭ. رۋحتاناسىڭ. كەيدە مۇڭعا باتاسىڭ. «اپىر-اي» دەپ, اڭىرايسىڭ. ٶيتكەنٸ, ول –سەزٸم كٷيٸن نىق باساتىن اقىن.
اتاقتى «گلادياتور سپارتاك» اتتى ٶلەڭٸنە كٶڭٸلٸم بٸردەن قۇلادى. ٶلەڭ-اق, شٸركٸن! وتتىڭ قول قاريتىن قىزۋىنداي. ٶزەگٸڭدٸ ٶرتەيدٸ. وقي-وقي تاماعىما اششى ٶكسٸك تىعىلدى. راس-اۋ! سوعار جەلدٸڭ باعىتىن بٸلگەن, كەلەر شاقتىڭ تامىرىن سەزگەن سەزٸكتٸڭ سەۋلەسٸ عوي. كٶز الدىما ەجەلگٸ ريمدە فلاۆيلەر افميتەاترىندا (كوليزەي) ەركٸندٸگٸ ٷشٸن شايقاسقان گلادياتورلار ەلەستەپ ٶتتٸ. شاتۇر-سۇتىر سٸلتەسكەن قىلىشتاردىڭ داۋىسى ەستٸلدٸ. جەڭٸلگەندەر قالدى. جەڭگەندەر ەركٸندٸك الدى. ەدەبيەت تە – مايدان. ول اناۋ-مىناۋ مايداننىڭ قاسىندا – مايدان! كەسكٸلەسكەن مايدان. ٶز-ٶزٸڭدٸ جەلكەلەمەسەڭ – جەڭٸلدٸڭ. كەيدە وزا تٷسسەڭ, اياقتان شالاتىندار شىعادى. بۇل بٸر پەندەشٸلٸكتەر كٷرەسٸ. كٷرەستٸڭ ەڭ ۇلىسى – ول ەۋەلٸ ٶزٸڭمەن كٷرەس. ٶز-ٶزٸڭدٸ جەڭ. قامشىلا. جازا المادىڭ با, ەدەبيەتتٸ قورلاما. بۇل كٷندە ەدەبيەتتەن دە ٶزگە قۇندىلىقتار كٶپ ەكەنٸن جوعارىدا ايتتىق. ال, شىن دارىندار – بٷگٸن جارق ەتسە, ەرتەڭ دە لاۋلاپ شىعا الاتىنى سٶزسٸز. شاھيزادا – ۇساق تٸرلٸكتٸڭ كٷرەسكەرٸ ەمەس. ول – مايدا تٸرلٸكتٸڭ مايدانىن مەنسٸنبەيتٸن اقىن! بٸر كەزدە الماتىنى شۋلاتقان شاھيزادا! الماتى اۋزىن اشىپ, كٶزٸن جۇمعان-تىن. بٸز دە تالانتىنا تاڭداي قاققانبىز. اقىن بولساڭ, وسىنداي بول دەدٸك. كازگۋ-دٸڭ گۋلەگەن ٷنٸندە شاھيزادانىڭ ٶلەڭٸ جٷرەتٸن. كەيٸن اراسى ٷزٸلٸپ قالدى. «ەتتەڭ-اي» دەدٸك. «بٸر تالانتتى تۇنشىقتىرىپ الدىق پا?» دەپ ٸشتەن كٷيٸندٸك. كٶز تيدٸ مە, سٶز ٶتتٸ مە, ەيتەۋٸر, شاھيزادا شالعاي كەتتٸ. ٶتپەلٸ كەزەڭدە ٶلەڭ دەيتٸن دە جٶنٸمٸز جوق ەدٸ. ٶمٸر سٷرۋ كەرەك. وتباسىن اسىراۋ كەرەك.
نارىققا جەتتٸك, مٸنەكي,
بارماق قىرشىدىم!
سەرٸ كٷندەرٸم – شالعايدا.
«قولىڭا قالام السايشى», — دەيدٸ تۇرسىنىم,
ٷش بالام جەتٸم قالماي ما?
بٸراق, شاھيزادانىڭ – تٸرلٸكتٸڭ تار تۇساۋىنا تاعدىرىن بەرمەيتٸن تارپاڭدىعىنا سەندٸم. سەنٸمٸم الداماپتى.
تاعى دا «گلادياتور سپارتاكقا» ٷڭٸلەيٸن. نە قۇدٸرەتٸ بار وسىنىڭ? نە ارتىقشىلىعى بار?! تاۋدان سارقىراپ اققان سۋداي كٷركٸرەيدٸ. اسپاندى تٸلگٸلەگەن نايزاعايداي شارتىلدايدى. ٸشكٸ تولعانىس پەن قۋاتتىڭ جويقىن تاسۋىنان تۋعان اساۋ شۋماقتار ەرٸكسٸز ەلتٸپ ەكەتەدٸ.
قۇرىش سەمسەر دەم تارتىپ قارسى اققاندا,
قارسى كەلگەن دۇشپاندى جامساتقاندا,
ەركٸندٸك دەپ ٸشٸڭنەن جىلاپ تۇردىڭ,
ەرلٸگٸڭە ەسسٸز ەل قول سوققاندا!
تۇلا بويىمدى تٷسٸنٸكسٸز دٸرٸل بيلەي باستادى. قۇلاعىما شاپالاقتار جاڭعىرىعى جەتتٸ. قارا سٶزدٸڭ گلادياتورى قۇساپ بٸز دە كٶپتٸڭ الدىندا قاسقايا تۇرىپ, تالاي كٶسٸلگەن ەكەنبٸز. قاراكٶز جاستاردىڭ اراسىندا قازاقتىڭ قارا سٶزٸن مايداي اعىزعانبىز. كەيٸنگٸلەر قۇلاعىنا قۇيسىن دەپ… سٶز بوياۋىن بٸلسٸن دەپ… قۇلاش-قۇلاش ەتٸپ, كٶزدٸڭ مايىن تاۋىسىپ, جٷرەك كٷشٸن اياماي, تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ جازعان شاقتار قانشاما?! سونىڭ بەرٸ تەككە ەمەس شىعار! سونىڭ بەرٸ مىناۋ بٷگٸن كٶرٸپ, ەرتەڭ ۇمىتاتىن ۇرپاق ٷشٸن! ابايدى ساباعان, بٸرجان سالدى بايلاعان جۇرت بٷگٸنگٸ كەر زامانعا كەز بولعان اقىندى تٷسٸنە قويار ما دەپ قورقامىن. راسىندا, بٷگٸندە ەدەبيەت جاسايمىن دەپ جٷرگەن جانكەشتٸ جازۋشىلاردىڭ سورى قالىڭ. مۇحاڭدار مەن عابەڭدەر باقىتتى ەكەن عوي. بٸز دە, شاھيزادا ايتقانداي, گلادياتور سەكٸلدٸمٸز.
الىسامىن,
جۇلقىسام…
قۇلامايمىن –
تٶنسە-تٶنسٸن باسىما بۇلاعاي كٷن.
قان-قان بولىپ جاتسام دا جىر جولىندا,
مەن ەشكٸمنەن جان ساۋعا سۇرامايمىن!
كەرەمەت ەسەرلٸ. شىندىق پەن بولجام فيلوسوفيياسى ۇيىسقان ٶلەڭ. ارقاڭ كٶتەرٸلٸپ, ٶز-ٶزٸڭنەن رۋحتانىپ سالا بەرەسٸڭ. الايدا, بۇل – شاھيزادا باتىردىڭ شىرقاۋ شىڭى ەمەس, شىر-پىر شىندىعى! قاندى شايقاستا قاپىدا قۇلاپ تٷسكەن گلادياتوردىڭ قايتا تۇرۋعا تالپىنعانى سەكٸلدٸ. جارالى قاسقىردىڭ سۇمدىق سەسٸ سىندى. شاھيزادانىڭ شىرقار تۇسى تىم-تىم بيٸك دەپ ويلايمىن. جاي وتىنداي كٷركٸرەپ شىقتى. ەرتە جارقىلدادى. مٸنە, ەندٸ سول سابازىڭ «گلادياتورلار مايدانىنا» قايتا ورالدى. «تٶبەلەستٸڭ» كٶكەسٸن كٶرسەتۋگە كەلدٸ. جەي ورالعان جوق. بەيگەگە التىن جٷگەن ۇستاي كەلگەن شاباندوزداي. باياعى سول پوتەنتسيال. باياعى سول ٶرشٸلدٸك. سول باياعى كٶكبٶرٸ مٸنەز. ارتا تٷسپەسە, كەمٸمەگەن.
جەتەرمٸن بٸر كٷن مۇراتقا,
سەنٸمٸن ەلدٸڭ ٶتەرمٸن…
شىن دٷبٸر جەتسە قۇلاققا,
شىلبىرىمدى ٷزٸپ كەتەرمٸن.
شٸركٸننٸڭ, جٷگەنجۇلدى جٷيرٸكتەي جۇلقىنۋىن قاراڭىز. بۇل ونىڭ ٶلەڭنەن الشاق كەتە المايتىندىعىنىڭ, اقىن بوپ تۋىلعاندىعىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك.
«گلادياتور» سابازىڭنىڭ دا جٷرەگٸ بار. تالاي قىزعا عاشىق بولعان دا شىعار. دۇرىسى, تالاي قىزدىڭ ارمانى بولدى دەسە جاراسار. ادۋىندى, ەكپٸندٸ اقىننىڭ ماحاببات ليريكاسى دا ەرەكشە. «سٷيدٸم, كٷيدٸم» دەپ, باس-كٶزسٸز لىقىتا بەرەتٸن اقىنداردىڭ قاتارىنان ەمەس. «بولماي جاتىپ بەلينسكيي, تولماي جاتىپ تولستوي» بولعاندار سويىنان ەمەس. راس, سٸلتەپ جازدى. كٶسٸلە شاپتى. ەدەبيەتكە ەرەكشە لەپ الا كەلدٸ. ول قاشان دا بٶلەك سويلى, وزىق ويلى شاھيزادا عوي, ٶيتكەنٸ. كٶپ اقىندى وقيمىز. جاستارعا دا كٶز سالا جٷرەمٸز. بٸراق, جاسىرىپ قايتەيٸك, ەسەر الا المايتىن كەزٸمٸز كٶپ. ونىڭ پوەزيياسى ەشكٸمگە ۇقسامايتىندىعىمەن ەسەرلٸ. ساباقتاسقان سەزٸم, استاسقان وي, سارىنى مەن اعىنىنان جاڭىلمايتىن قۋات, فيلوسوفيياسى مەن پسيحولوگيياسى قابات كەلگەن كەلٸستٸ ٶلەڭدەر – وقىعاندى باۋراماي قويمايدى.
تۇرسام دەپ ەم قاسىڭدا تەڭ شىنارداي,
جابىرقاعان جانىمدى كٶرشٸ, قانداي?
بۇقتىرمانىڭ باسىندا قور بولدىق-اۋ,
سەن بيٸكتەن تٷسە الماي… مەن شىعا الماي.
بۇل – «قىزقاراعاي» اتتى ٶلەڭٸ.
بار-جوعى ٷش شۋماق. جۇپ-جۇمىر. بٷكٸل كٶركەمدٸكتٸ سول ٷش شۋماققا سىيعىزىپ جٸبەرگەن. بٸراق, كٶپ جايدى اڭعارتقانداي. بٷكٸل تاعدىرىن شەرتكەندەي.
«تٷنگٸ ىستىقكٶلٸ» جان-سىرىن جايادى. ەدەمٸ كومپوزيتسييالىق ٶرنەگٸ جٷيەلٸ جىمداسقان. گلادياتور سابازىڭ ماحاببات جىرىندا دا مەيمٶڭكەلەمەيدٸ. اشىعىن ايتادى. شىنايىلىعىن جاسىرمايدى. سەزٸمٸڭدٸ قىتىقتايدى. ٶلەڭگە ويشا قوسىلىپ كەتەسٸڭ.
تٶڭكەرە تاستاپ جانارىن,
عاشىقتىق دەرتٸن ۇققىزدى.
اۋزىما توسىپ انارىن,
اششى بٸر ٶكسٸك جۇتقىزدى, —
دەپ سەزٸم مەن كٷيٸگٸن اقتارا سالادى. ال, «اللەگورييا» اتتى جىرى دا دەل وسىنداي مٸنەزدٸ:
جەل سىرلاسىپ كٶكجالىڭنىڭ مۇڭىمەن,
ٷيٸڭ الدىن شيىرلايىن تٷنٸمەن.
تاڭ سىز بەرە جوعالايىن…
سەن ويان
الىپسوقتىڭ قىڭسىلاعان ٷنٸنەن, —
دەي كەلە, سوڭعى شۋماقتى اسقاق قايىرعان:
ال, سەن بولساڭ…
ٶكسٸك تولىپ ٸشٸڭدە,
تٶبەتٸڭە قاراپ مۇڭدى پٸشٸندە,
ٶكٸن!
جىلا:
«داريعا-اي, سول كٶكجالدىڭ
نەگە عانا كەتپەدٸم, — دەپ, — تٸسٸندە…
پا, شٸركٸن, سٷيٸندٸرسەڭ, وسىلاي سٷيٸندٸر. اۋ, دەل بۇلاي عاشىعىنا ايتىپ تۇر عوي قاسقايىپ! كٶكجالدىڭ سٷيۋٸ دە بٶلەك. كٷيۋٸ دە ەرەك. جىلامساقتانىپ, ٶلٸپ-ٶشكەن ٶلەڭدەرگە جول بولسىن. بيٸك سٶيلەيتٸن اقىن مۇڭ-مٶلتەككە يىق بويلاتپايدى. بۇل – پوەزيياداعى سيرەك قۇبىلىس. فاريزا اپامنىڭ «مەن ساعان عاشىق ەمەس ەم» دەگەن ٶلەڭٸ اعىسقا قارسى اققان ٶرلٸك-تٸن. تالاي كٷيٸپ-جانعان قىزدارعا ٷلگٸ بولعان. اقىن ەيەلدەردٸڭ ٸشٸندە دەل وسىلاي سٶيلەي العان فاريزا وڭعارسىنوۆا ەدٸ. ال, شاھيزادا ەكٸباستان ادۋىندى, ايبىندى.
سانامالاي بەرسەك, ساناعا سالماق سالار جىرلارى جەتٸپ ارتىلادى. بٸر پاراسىن عانا, كٶڭٸلٸمە دٶپ تيگەنٸن سٶز ەتتٸم. كەرٸسٸنشە, اقىننىڭ سەتسٸز ٶلەڭدەرٸ از. شىنايى ٶلەڭ قاشان دا سەتتٸ كەلەدٸ. جالعان پافوس پەن ەسٸرە مۇڭ شاھيزادانىڭ تابيعاتىنا توعىسپايدى. شىنايى ٶلەڭ بٸر جازىلادى. ٶيتكەنٸ, ول – شىنايى. تٸگٸسٸن جاماپ, جان-جاعىن قىرنامالاۋ, سىلاپ-سيپالاقتاۋ – اقىندىق بەلگٸسٸ ەمەس. ونداي ٶلەڭدٸ وقي المايمىن.
الماتىدان كٶڭٸلٸ قالىپ, نالىپ كەلە جاتىپ شاھيزادا بىلاي دەپتٸ:
ارتىقتاۋ كەتسەم, الماتىم, عافۋ ٶتٸنەم,
سٶزٸن جۇتپايدى ٶرەنٸڭ.
انا بٸر جىلى «كٶرسەتەمٸن» دەپ كەتٸپ ەم,
سونى ەسكەرتەيٸن دەگەنٸم…
بٸز دە ەسكەرتٸپ قويايىق: ال, اياۋلى الماتى, قادٸرلٸ وقىرمان, تەنتەك سارىڭ قايتا كەلدٸ. پوەزييانىڭ گلادياتورى ورالدى. ول – بەكزادا بولمىستى شاھيزادا ەبدٸكەرٸموۆ! قابىل العايسىڭ!
راحىمجان وتارباەۆ,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ
