Geine – 220
Biyl áigili nemis aqyny, pýblitsist, synshy Genrih Geineniń týǵanyna 220 jyl. Geine 1797 jyly 13 jeltoqsanda Diýsseldorftegi evrei kópesi otbasynda dúniege kelgen.
Nemis aqynynyń bir top óleńin belgili aqyn Svetqali Nurjannyń aýdarmasynda oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.
ROMANDAR
ANNO 1829
Otan úshin izgilikter jolynda
Qiiar edim tamshy qandy qinalmai.
Biraq mynaý toǵysharlar torynda
Urttam dem joq!
Shynym osy imandai!
Ustap olar maily basyn jiliktiń,
Kórtyshqandyq baqyt jinap qursaqqa;
Jetimderge ózin qimai synyqtyń,
Tar rýhtan keýdesi isip tur shaqqa.
Bar eńbegi – qaltada qol jylytý,
Qolyn sozý sosyn sándi shylymǵa.
Olar úshin eshteńe emes – umytý,
Biraq bizdiń qalai syimaq uǵymǵa?!.
Bar saýdasyn jiyp munda itelip,
Kirpiden jún, irimshik ap túlkiden,
Ishterinde jatqandardyń it ólip,
Júrgizbeidi sasyq isi múńkigen.
Olardaǵy óter sumdyq – bárinen:
Tonaý, zorlyq – as syndy ǵoi tuzy kem –
Tek esepke quryp qoiǵan zańy men
Toq betterdiń raqymshyl júzinen!
Ei, aqsha bult, tura almaspyn kóp tótep,
Meni ala ket, aýyrsynbas kók bizdiń,
Laplandiia*, Afrika jaqqa áket,
Tym qurysa, Shtettinge* jetkizgin!
Áket meni! – Jyraqqa alyp ush, kilem!
Názik janmyn, kete kórshi ilip ap!
Ótken kezde bul qalanyń ústinen
Qoryqqannan bult ta qashar zymyrap.
--------------------------------------
Laplandiia* – soltústik Ebiropadaǵy mádeni aimaq. Saama (az ult) jurtynyń qonysy.
Shtettin* – Oder ózeni jaǵasyndaǵy shaǵyn qonys.
ANNO 1839
Germaniia týǵan otan – jan shólim,
Máńgi keppes kóz jasymsyń sen meniń!
Frantsiia jaqtan seni ańsadym,
Maǵan aýyr myna halyq jelkóńil.
Salqyn aqyl, sezimdermen mólsherli
Parij ómir súrip jatyr jarqyldy.
Essiz býben, senim úni eń sońǵy,
Úide túngi tátti únderiń sarqyldy!
Máiin jandar. Biraq sonsha qyrsyǵyp
Qarsy alamyn kishipeiil tájimin.
Riiasyz otanda ómir shyn súrip,
Dórekileý qaǵylǵan ed qazyǵym.
Sándi áielder. Sekildi kil syldyrmaq,
Jaratylǵan bos sóz benen ósekke.
Nemisterdiń sulýy emes tym qymbat,
Ótinishsiz bastaidy ózi tósekke.
Álpenshekter shyrq ainalyp ár túpte,
Essiz tústei jiberedi dań qylyp.
Bizde bári keltirilgen tártipke,
Oryndary belgilengen máńgilik.
Júregimdi saǵynyshym úńgigen,
Otyrǵanda tynyshtyqta múlgigen
Shaqyrý ap kúzetshiden túngi men,
Estirdeimin bulbuldardan úndi men.
Qamsyz Shilda* ormanynda jyr jazyp
Baqytty aqyn júrdi ómirin shyn súrgen!
Ún men yrǵaq órilgende tym názik
Shegirgúlder ai astynda kúrsingen.
-------------------------------------------------------
Shilda* – Germaniiadaǵy ormandy qonys.
***
OLAF SERI
I
Ulyq shirkeý esiginiń syrtynda
Qyzyl shekpen kiinip tur pende eki,
«Men – Ámirshi!» deitindei zor túr-tulǵa,
Ekinshisi – saraiynyń jendeti.
Ámirshiniń úni júrek jarǵandai:
«Shirkeý áni aiaqtalar shaǵynda,
Nekeqiiar bitip te endi qalǵandai, –
Al aibaltań daiar bolsyn janyńda».
Soqty qońyraý. Estildi organ dúńkili,
Qalyń nópir shyqty aǵylyp shirkeýden.
Alashubar kóptiń artyp yntyǵy
Jas juptardy tur bult bolyp búrkeýmen.
Ólik syndy, sup-sur júzi muzdaqtai,
Jas hanymnyń qaiǵy basqan kóńilin.
Olaf seri qaraidy oǵan miz baqpai,
Ótkir kúlki kórkep qyzǵylt erinin.
Myrs etti de ol nán korolge qas qyla,
Til qatty oǵan qyzǵylt erinin ashty da:
«Qaiyn atam, ar ma?! Búgin bas myna
Qoiylady aibaltanyń astyna.
Ólem búgin. Usynǵanmyn moiyndy,
Ómir syila tún aýǵansha tek maǵan.
Ótkizeiin ózim búgin toiymdy,
Shýly dýman, biden týlap sátke qan.
Ómir syila, ómir syila, sońǵy iret
Bige basyp qalý úshin aq boran!
Sońǵy shara qalmasynshy móldirep,
Tún aýǵansha ómir syila tek maǵan».
Jendetke aitqan tyńda korol kúbirin:
«Kúieý balam jany qolda barynda
Tún aýǵansha uzartamyn ǵumyryn –
Al aibaltań daiar bolsyn janyńda».
II
Neke-ústelge serini aldy shaqyryp,
Sońǵy shara bal sharapqa meldep bir.
Qulady áiel iyǵyna ah uryp,
Al esiktiń aldynda álgi jendet tur.
Sansyz shyraq alaýlary elbirep,
Ketti qonaq sán saraidy kernep kil.
Tún ortasy. Bi bop jatyr sońǵy iret.
Bosaǵada sol baiaǵy jendet tur.
Skripka pernesinde armandy ún,
Al fleita shyǵarady ún sherli, ótkir.
Jany syzdap bige nazar salǵannyń…
Bosaǵada sol baiaǵy jendet tur.
Bi jalǵasty, zal qaltyryp, ún sýyt,
Til qatty eri – únin qaiǵy meńdep tur:
«Súiem sumdyq!..
Qabir, biraq tym sýyq…»
Bosaǵada sol baiaǵy jendet tur.
III
O seri Olaf, soqty sońǵy saǵatyń,
Ómirińniń piship qoiǵan ólshemin.
Korol qyzy súidi, joiyp taǵatyn
Erkin, qamsyz bilmei jáne mólsherin.
Qarańǵyda qaldy aibalta jarqyldap,
Monahtardyń duǵa-jyry máńgirip.
Qyzyl shekpen kigen kisi án tyńdap,
Al qasynda jatyr qara jańǵyryq*.
--------------------------------------
Jańǵyryq* – bas shabatyn aǵash.
Qara esikten alyp shyqty serini,
Aýla túgel jarqyldaidy otpenen.
Kúlimsirep onyń qyzǵylt erini,
Sol erini kenet ǵajap tókti óleń:
«Madaq saǵan, ýa, altyn kún, kúmis ai,
Ýa, aq juldyz, kókti nurǵa bólegen,
Qusqa madaq – júregine úni sai
Talai tókken shattyq ánin tóbeden.
Teńiz ben kók, dańqyń artsyn máńgilik,
Qyrdaǵy ósken gúlge arnaimyn tegin jyr,
Dańq – saǵan, shegirgúlder bal qylyq –
Áielimniń kózderindei kógildir.
Shegirgúl-kóz – jardyń kózi ol jarqyldy,
Óziń úshin ómirimdi qidym men.
Badam toǵai, asyramyn dańqyńdy,
Seni maǵan alǵash iret súidirgen!»
PSIHEIaǴA*
Qoldarynda tip-titimdei shyraǵdan,
Qanynda onyń ystyq jalyn lapyldap, –
Imense de Psiheia qumardan
Jas qudaiǵa baryp qaldy jaqyndap.
Iildi oǵan, qandai ǵajap siqy hám
Uiqydaǵy qudailardyń!
Olla, shyn!
Biraq kenet oiandy da ol uiqydan,
Ketti tastap saltanatty ordasyn.
Eki myń jyl jalbarynyp álek tym,
Tánin satty ol azappenen arany ash –
Jalǵyz sátke kórý úshin Erottyń*
Sol baiaǵy balǵyn qalpyn jalańash.
-----------
Psiheia* – k. grek mifologiiasyndaǵy kóbelek-qyz.
Erot* – k. grektiń mahabbat qudaiy.
BEITANYS
Kezdesýge men kún saiyn úsigem,
Altynbuira shashty arýdy kórmek bop,
Tiýilridiń* eski baǵy ishinen
Talshyndardyń juparyna meldektep.
Ol qyz erkin sairandaidy kúnimen,
Qos kári áiel eredi izden úndemei…
Eki ápkesi? Álde bular shynymen
Beldemsheli dragýn bop júrmegei.
Eshkim tolyq bere almady málimet,
Ol arý kim! Ol jaiynda bilmek bop
Árkimderderden surastyrdym, máni joq…
Jabysty endi mahabbattai indet kep.
Záremdi aldy qos serigi susty bet,
Murttarynyń kórgen kezde ár talyn,
Al, abzaly, olardan da kúshtirek
Men ózimniń júregimnen qorqamyn.
Til qatýdan kúder úzdim múlde men,
Ár kún saiyn kezdesedi erke elik.
Álek boldym áreń-áreń ymmenen
Uqtyrmaq bop, júrgenimdi órtenip.
Búgin ǵana málim boldy at-námi –
Laýra eken bul arýdyń esimi.
Sol baiaǵy Provans* jaqtaǵy
Qyzben attas – ǵashyq bolǵan has uly.
Sen – Laýra! Petrarkadan dańqy uly
Kem emen dep men ózime ilanam –
Kantsona men sonetteri arqyly
Súigen janǵa máńgi dańq syilaǵan.
O Laýra! Petrarkadai páktikpen
Mynaý esim túser maǵan qymbatqa –
Tynystaimyn platondyq* shattyqpen…
Endi qaityp kelmese de ol bul baqqa.
-------------
Tiýilri* – Parijdegi korolder saraiy.
Provans* – F. Petrarkanyń Laýramen alǵash kezdesken jeri.
Platondyq súiý* – mahabbattaǵy asa biik qatynas.
***
METTA HANYM
Dat balladasy
Sharap ishti Peter, Bender. Qarańǵy.
Bender úni tym yzaly tek qana:
«Sen ánińmen jaýlaisyń bar ǵalamdy,
Biraq onyń jetpeidi áli Mettaǵa».
Dedi Peter: «Jeńseń, – atym mingizem,
Al sen anaý top tazyńdy báske tik.
Men Mettańdy ánmen arbap kirgizem
Óz úiimniń aýlasyna keshtetip».
Tún aýǵanda Peter endi qolǵa aldy
Jan syrlasy liýtniasyn kúi tildi.
Tánti qylyp ózen, qyrdy, ormandy
Aǵyldy-ai bir ǵajap únder syiqyrly.
Áýendi estip ózen birden jym boldy,
Talyp qaldy sybyrlasqan tal ynjyq,
Aidyń júzi bop-boz bolyp úlgerdi,
Al juldyzdar nazar saldy abyrjyp.
Dál sol sátte ketti oianyp Metta da:
«Kimniń áni meni uiqymnan oiatqan?»
Kiine sap sińdi túnge qap-qara, –
Barmaǵanyń jón edi ǵoi, ái, átteń!
Qyrdan asyp, ózen qaldy uly aǵys,
Ótti jynys toǵaidan da múlgigen.
Peter myrza aýlasyna tym alys
Arbap ertip bardy syiqyr ún kileń.
Tańda úiine qaityp keldi ol oralyp,
Kúieýi tur bosaǵadan qarsy alyp:
«Kettiń qaida jeti túnde joǵalyp,
Aiaǵyńdy shyqqa malyp sonshalyq?»
«Sý periler ketti meni shaqyryp,
Olardyń bir kerek boldy keńesi.
Al olardyń patshaiymy atylyp
Bige basty, tastai sýda denesi».
«Beker, jarym, sý perige barǵanyń,
Al ol jerde qurǵaq, qumdaq jaǵalaý.
Ne jasyrar betińdegi qan daǵyn,
Neniń izi aiaqtaǵy jara anaý?»
«Tyńdaý úshin túnde ormanǵa kettim men,
Kók perisi qalai ánge salǵanyn.
Butaqtardan aiaq penen bet tilgen
Baiqalmapty jaralanyp qalǵanym».
«Kók perisi, biraq jaily mamyrda
Jyiylyp ap salady ánge úzdigip.
Orman tuttai kúzdiń mynaý shaǵynda
Ysqyrady sýyq úndi yzǵyryq».
«Kettim túnde Peter Nilsen úiine!
Sýdan óttim, toǵailardan jyqpyl jat,
Onyń áni sai kep ishki kúiime,
Tylsym álem aldy meni tutqyndap!
Onyń áni ólim qusap tátti elted,
Onda sumdyq qara kúsh bar surapyl,
Ándi jalyn júregimdi ketti órtep,
Maǵan ajal kelip qaldy, mine, aqyr».
Shýlap jatyr qońyraýlar qaraly,
Ánshiler de qara kiip joqtady,
Janarlary jas tógedi nalaly,
Bári aiaidy sol baqytsyz Mettany.
Bender myrza tabytqa kep qaiaýly,
Birde kúlip, birde eńkildep jylaidy, al:
«Men airyldym jubaiymnan aiaýly,
Kózden bulbul ushpaq jáne qumailar».
OLLEA*
SAIaHATTA
Seni áieliń tastap ketse – tars umyt,
Turaqty dep sengenińe kúlip tek.
Basqany súi, taǵdyryńa qarsy uryp
Qorjyndy ilip ne saparǵa shyǵyp ket!
Shól kóresiń, kól kóresiń,
saia bop
Qarsy alady májnúntaldy toǵailar,
Júregińdi órtese eptep baiaǵy ot,
Barlyq isiń kóz aldyńda ońailar.
Kúrsinesiń, taýǵa jetip alasyń,
Shyńǵa shyǵyp, turaq qylyp tal túbin.
Dúr silkinip, keńistikti sholasyń
Estigende qyrandardyń shańqylyn.
Qyran syndy qylady azat bul ara,
Jańa ómirdiń ashasyń sen mazmunyn.
Túsinesiń quz jartasta qulama,
Ótkenińde joǵaltqanyń azdyǵyn.
-----------------------------------------------------------
*Ispannyń ulttyq tamaǵy; bul jerde: qospa.
KAMINDEGI ESKI JYR
Sermeidi boran bishigin,
Áinekti sabap qary da.
Qup-qurǵaq meniń úishigim,
Jyp-jyly, jaily janyma.
Kaminge berip júzimdi,
Ótkendi nebir eske aldym,
Sháýgimniń úni yzyńdy
Áýeni syndy eski ánniń.
Mysyq ta jatyr án tyńdap
Uiqyly-oiaý pyryldap.
Kaminniń oty jalpyldap…
Ózgerdim, boiym shymyrlap.
Elestep kózge máńgi kósh –
Umyt bop ketken ǵasyrlar,
Alabajaqty sándi kesh,
Dáýreni kóshken asyldar.
Áielder sándi
sharshańqy
Keiippen tańba usynyp,
Masqarapazdyń bar salty –
Án salyp, bileý ushynyp.
Shuǵylasyn ai da shashty tym,
Mármardai taza óńmenen.
Qalǵidy baqta tas músin,
Terbelip gúlder jelmenen.
Tumanda júzip tas qorǵan,
Alaýlar jaryq tarqatty.
Dabyldyń úni basqarǵan
Barady shaýyp salt atty.
Kerneiler burdy kóńildi,
Qulaqqa dúbir, ý-shý kep…
Qap!.. Sháýgim tasyp tógildi,
Baj etti mysyq sý-sý bop!..
BEKERGE QAJÝ
Men ózimdi jii kórem túsimde,
Jalyndaǵan ǵajap gúlder ishinde.
Tilekpenen, muńmen onyń juparyn
Zaryq toly kókirekke jutamyn.
Átteń, biraq úmit atty jipti úzdik,
Aramyzdy bólip jatyr túpsizdik.
Ańsarymnyń qatty ekpini tym, biraq,
Sherli júrek kókirekti urǵylap.
Qonaqtyqta arbar jupar boraǵan!
Tuńǵuiyqtan qalai ótem men oǵan?
Tittei peri, jalynamyn jandármen,
Kópir soǵyp bermeimisiń balǵańmen?
PERIShTELER
Men bolamyn, hanym, Foma Kúmánshyl,
Júregime soqyr senim juqpaǵan.
Rimiń de ekijúzdi uranshyl,
Ierýsalim de qajet emes túk maǵan!
Biraq basqa ot jylytady janymdy,
Senem soǵan, tiri júrsem ómirde:
Nurdan bolǵan perishteler kádimgi,
Súredi ómir túsimde emes, óńimde.
Kórdim onyń jerlik emes ajaryn,
Ne ǵajappen teńeisińiz betti ana!
Ajaryna bailanyp qap nazarym,
Qanattaryn baiqamadym tek qana.
Dáiim bizdiń janymyzda ol bolady,
Umyta alman ashyq júz ben qoldy izgi,
Qorǵap ylǵi meiirimdi janary,
Qaterlerden qutqarady ol bizdi.
Elden erek tógilgenniń jasy kóp
Qasyna kep bólisedi qaiǵyny –
Kim eki ese shekse eger de qasiret,
Kim jyrymen bolsa kópke áigili.
Tárjiman – AIT-MAN,
