Asharshylyq taǵylymy
Prezident Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń tapsyrmasymen 2020j. memlekettik komissiia qurylyp, qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jumystary bastalyp ketti. Elordadaǵy basqosýda úlken pikir almasý barysynda ózekti máseleler qozǵaldy, keiin de pikir almasý jalǵasýda. Osyǵan orai keibir máselelerge nazar aýdarýdy jón kórdik.
Birinshiden, elordadaǵy ǵalymdarmen kezdesýde asharshylyq totaritarlyq júieniń óreskel qatelikterinen boldy degen pikir qaita-qaita aityldy. Bul - ótken tarihqa bailanysty reseilik tarihshylardyń búgin jii aitatyn pikiri. Olar Keńes Odaǵynyń ydyraýyn totalitarlyq sotsializimniń ulttardy qursaýda ustaý saiasatynan týǵan emes, joǵary basshylardyń qatelikterinen kórip, burynǵyny ańsaýda. Shyndyǵynda totalitarlyq júie qatelikterge urynǵan joq. Eger bilik júiesi jergilikti jerdiń dástúrli turmystyq ereksheligin, sharýashylyǵyn esepke alsa, ol - totalitarlyq emes, demokratiialyq bilik bolǵany.
Al qatigezdik, kúshke salyp zábirleý, shyndyqty burmalaý, jasyrý, ultty jikke, tapqa bólip bir-birine aidap salý, asyra silteý - totalitarzmniń máni, onyń tabiǵi bolmysy. Jappai asharshylyq - urda-jyq saiasattyń bir kórinisi. Ulttyq múddeni syilamaityn bilik halyqty tyǵyryqqa tiredi, ol - qatelik emes, totalitarizmniń zańdy logikalyq ádis-amaly.
Taptyq kontseptsiiany basshylyqqa alǵan ideologiia tarihshylardy óz ýysynan shyǵarmady. HH ǵ. 50-60 jyldaryndaǵy olardyń eńbekterinde Qazaqstanda sotsialistik aýyl sharýashylyǵynyń damýy kollektivtendirýdiń ońdy áleýmettik-ekonomikalyq jemisi, qanaýshy taptardy, bailar men qulaqtardyń joiylýynyń saldary delindi. Keiin sotsializm ydyryǵannan soń 20-30-ynshy jyldary bolshevikterdiń saiasaty eldi azdyrdy, tozdyrdy, halyq ashtan qyryldy, bosqyndarǵa ainaldy dedi. Osylai tipti bir avtor ózine ózi qarsy boldy. Bul tek aýylsharýashylyq tarihyn zertteýshilerge ǵana emes, basqa da keńes zamanynyń zertteýshilerine tán. Kommýnistik taptyq ideologiia ǵa sengen ǵalymdar shyn nietimen keńes úkimetine sendi, bailar men qulaqtardy qýdalaýdy aqtady, tipti solaqai saiasattyń qurbany bolǵan óziniń ata-babalaryna da jany jibimedi. Keiin birte-birte kommýnistik ideologiiadan túńildi, kóptegen qundylyqtarǵa basqasha qarady, ótkenniń beinesi aianyshty da qasiretti sipat aldy. Degenmen, áli de sanamyzda burynǵy ideologiianyń izderi asharshylyqty totalitarizmnen kórmei tek, ǵana qatelikter jiberildi dep júrgen deimiz. Osylai bolshevizmniń barlyq qylmysyn qatelikter dep aqtaýǵa da bolady.
Ekinshiden, qazaq tarihshylary «qazaq nege shybyndai qyryldy»? degen saýalǵa jaýap izdeýde. Ǵylymi ádebiette shynaiy tarihi pliýralizm dástúrinde asharshylyqtyń sebepteri men saldaryn anyqtaýǵa bailanysty ártúrli pikirler usynady: klimatqa bailanysty qurǵaqshylyq, qoldan jasalǵan ashtyq nemese, jan-jaqty oilastyrmaǵan qate saiasatynan týǵan dep túiedi. Ǵalymdardyń erekshe bir toby asharshylyqty keńestik biliktiń arnaiy uiymdastyrǵan saiasaty dei kelip, bul genotsid degen pikirge keledi. Bul tereń oilandyratyn ustanym.
Asharshylyqqa bailanysty Ýkraina men Resei ǵalymdarynyń arasynda ymyraǵa kelmeitin qarama-qarsy pikirler aitylýda. Reseilik ǵalymdar ártúrli tujyrymdar men negizdemelerin usynady. Reseidiń kórnekti «Obshestvennye naýki i sovremennost» ǵylymi jýrnalynda biologiialyq versiia usyndy. 1931-33 jyldary Ýkrainaǵa shegirtkeler shabýyl jasap, ósip kele jatqan bidai ónim bermedi, al keiingi jyldary astyq tyshqandar shabýylyna ushyrady delindi. Bul asharshylyq tóńiregindegi aitystyń qanshalyqty ótkirligin kórsetse kerek.
Qazaqstanmen qosa asharshylyq Ýkraina, Belarýs, Moldova, Edil boiynda, Soltústik Kavkaz aimaǵynda boldy. Ár aimaqtyń ózindik áleýmettik, ekonomikalyq, basqa da ártúrli sebepteri men erekshelikteri bolǵany anyq. Bizdiń óz jaǵdaiymyzdan týǵan óz pozitsiiamyz bolýy qajet.
Qazaqtar úshin eń ózekti másele – genotsid týraly. Eger ǵalymdar: «Qazaq nege shybyndai qyryldy», dese, qarapaiym halyqtyń ózegin órteitin másele: «Nege shybyndai qazaq qyryldy», degen saýal. Problemanyń túiini de osynda. Bul ár qazaqty, tutas qazaq ultyn oilandyratyn jaǵdai. Shyndyǵynda jappai kollektivtendirý Qazaqstanda barlyq ulttarǵa birdei júrgizildi. Ultyna qaramai bai men kulaqtardyń múlkin tárkiledi. Biraq qazaqtardyń malyn, nanyn aiamai kúshpen tartyp aldy, nege qazaqqa ala bóle ozbyrlyq jasaldy degen saýalǵa jaýap joq. Halyq sol kezde ózderin slaviandarmen, pravoslav, basqa da din ókilderimen salystyryp, kollektivtendirýdi qazaq musylmandaryna jasalǵan ádeii zulymdyq dep qabyldaǵan. Genotsid máselesi ózinen ózi osylai sanada órbidi. Akademiialyq ǵylym men qoǵamdyq pikir bul tusta úilespei jatyr ǵany anyq.
Másele - genotsidti moiyndatyp, ultymyzdyń qasiretin saýdaǵa salyp, ótemaqy talap etý emes. Másele - tarihi ádildikte, qurban bolǵandardyń arýaǵyn syilaýda. Genotsid Qazaqstanda boldy, al halyqaralyq sharttar, konventsiialar álem halyqtarynyń ártúrli ulttyq, tarihi aiyrmashylyqtaryn eskere bermeidi. Sondyqtan Izrail, Resei, basqa da elder óz tujyrymdaryn bárinen joǵary qoiady.
Úshinshiden, asharshylyq tarihyn saralaý barysynda ony saiasattandyrmaý jóninde, ásirese, bilik tarapynan saqtandyratyn eskertpeler siiaqty oilar aitylady.
Máseleni saiasattandyrmaýdyń ózi de saiasattandyrý. Biraq saiasattandyrmaýdyń máni taratylmady.
Asharshylyqtyń sebep-saldaryn saralaǵanda Máskeýlik, keńes biligi, onyń qaptaǵan Qazaqstandy bilep tóstegen, ult múddesin aiaqqa basqan orys, basqa da ulttardan shyqqan sheneýnikteri, jazalaýshy organdardyń qyzmetkerleri bolǵany jasyryn emes. Olardyń qol qoiǵan qujattarynyń ózi ony dáleldeidi. Sondyqtan árdaiym biz máskeýlik qojaiyndar men orys halqy arajigin ajyratýymyz kerek. Bul jerde saiasi shyndyqtyń betin ashý, aq pen qarany anyqtaý memleketaralyq ta másele. Tutas bir halyqty aiyptaý adamgershilikten attaý bolar edi. Aqiqat bárinen de joǵary.
Jazalaýshylardyń qatarynda qazaqtar da az bolmady. Ózimizdiń de kinámizdi moiyndap, ózimizdi ózimiz synaýdyń, jastardy tárbieleýde máni zor.
Tórtinshiden, asharshylyq máselesi táýelsizdigimizdiń qadirin tereń túsiný, birtutas ulttyq sana qalyptastyrý, tarihtan taǵylym alý úshin óte ózekti. Biraq biz qazaqtyń myń ólgenin basa aityp, myń tirilgenimizge mán bere bermeimiz. Barlyq qýǵyn-súrgin qurbandaryn álsiz, dármensiz adamdar etip kórsetý úrdisi beleń alǵan. Al olardyń bári dóreki saiasattyń tek qurbany, obektisi ǵana bolǵan joq, olar sol tarihtyń sýbektisi de, totalitarizmge qarsy turdy, kúresshýler boldy. Jaisyz saiasi, ekonomikalyq jaǵdailar basynan ótse de, qazaq ulty esin jiyp, jaýyzdyqqa qarsy ishtei kúsh jinady. Qazaq ózin saqtai biletin ult. Ǵasyrlar boiy qalyptasqan bul qasiet talai qasiretten aman alyp qalǵan. Tarihtyń osy sabaqtaryna biz búgin jastar aýditoriiasynda asa nazar aýdarýymyz kerek.
Besinshiden, kórnekti aǵylshyn jazýshysy, áigili «1984 jyl» romanynyń avtory Djordj Orýell (1903-1950) «Ótkendi bilegen bolashaqty da bileidi» degen. Avtor qoǵam ómirine tarih ǵylymynyń yqpalyn aitqan. Bilik «tarihty qalai boldy solai jazyńdar» degenmen, ony óz zamannyna qarai beiimdeidi, tarihshylyrdy da biliktiń soiylyn soǵýǵa ikemdeidi. Asharshylyq tarihyn qaita-qaita jazý osydan.
Táýelsizdik zamany tarihyn jazǵanda, Qasym-Jomart Kemeluly jazǵandai, jetistikterimiz ben kemshilikterimizdi oi eleginen ótkizý mańyzdy. Birjaqty etnotsentrizmge de urynbai, jeke basqa da tabynbai, múmkindiginshe aqiqatqa jaqyn bolǵanymyz jón. Tarihshy ǵalymdar bilikten túgeldei táýelsiz bola almaidy, degenmen keiingi urpaq sońǵy tarihymyzdy qaita jazyp júrmesin.
Amangeldi Aitaly,
filosofiia ǵylymdarynyń doktory,
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik
memlekettik ýniversitetiniń professory
