اشارشىلىق تاعىلىمى
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 2020ج. مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرىلىپ, قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتٸ. ەلورداداعى باسقوسۋدا ٷلكەن پٸكٸر الماسۋ بارىسىندا ٶزەكتٸ مەسەلەلەر قوزعالدى, كەيٸن دە پٸكٸر الماسۋ جالعاسۋدا. وسىعان وراي كەيبٸر مەسەلەلەرگە نازار اۋدارۋدى جٶن كٶردٸك.
بٸرٸنشٸدەن, ەلورداداعى عالىمدارمەن كەزدەسۋدە اشارشىلىق توتاريتارلىق جٷيەنٸڭ ٶرەسكەل قاتەلٸكتەرٸنەن بولدى دەگەن پٸكٸر قايتا-قايتا ايتىلدى. بۇل - ٶتكەن تاريحقا بايلانىستى رەسەيلٸك تاريحشىلاردىڭ بٷگٸن جيٸ ايتاتىن پٸكٸرٸ. ولار كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىن توتاليتارلىق سوتسياليزٸمنٸڭ ۇلتتاردى قۇرساۋدا ۇستاۋ ساياساتىنان تۋعان ەمەس, جوعارى باسشىلاردىڭ قاتەلٸكتەرٸنەن كٶرٸپ, بۇرىنعىنى اڭساۋدا. شىندىعىندا توتاليتارلىق جٷيە قاتەلٸكتەرگە ۇرىنعان جوق. ەگەر بيلٸك جٷيەسٸ جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ دەستٷرلٸ تۇرمىستىق ەرەكشەلٸگٸن, شارۋاشىلىعىن ەسەپكە السا, ول - توتاليتارلىق ەمەس, دەموكراتييالىق بيلٸك بولعانى.
ال قاتٸگەزدٸك, كٷشكە سالىپ زەبٸرلەۋ, شىندىقتى بۇرمالاۋ, جاسىرۋ, ۇلتتى جٸككە, تاپقا بٶلٸپ بٸر-بٸرٸنە ايداپ سالۋ, اسىرا سٸلتەۋ - توتاليتارزمنٸڭ مەنٸ, ونىڭ تابيعي بولمىسى. جاپپاي اشارشىلىق - ۇردا-جىق ساياساتتىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. ۇلتتىق مٷددەنٸ سىيلامايتىن بيلٸك حالىقتى تىعىرىققا تٸرەدٸ, ول - قاتەلٸك ەمەس, توتاليتاريزمنٸڭ زاڭدى لوگيكالىق ەدٸس-امالى.
تاپتىق كونتسەپتسييانى باسشىلىققا العان يدەولوگييا تاريحشىلاردى ٶز ۋىسىنان شىعارمادى. حح ع. 50-60 جىلدارىنداعى ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸندە قازاقستاندا سوتسياليستٸك اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى كوللەكتيۆتەندٸرۋدٸڭ وڭدى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەمٸسٸ, قاناۋشى تاپتاردى, بايلار مەن قۇلاقتاردىڭ جويىلۋىنىڭ سالدارى دەلٸندٸ. كەيٸن سوتسياليزم ىدىرىعاننان سوڭ 20-30-ىنشى جىلدارى بولشەۆيكتەردٸڭ ساياساتى ەلدٸ ازدىردى, توزدىردى, حالىق اشتان قىرىلدى, بوسقىندارعا اينالدى دەدٸ. وسىلاي تٸپتٸ بٸر اۆتور ٶزٸنە ٶزٸ قارسى بولدى. بۇل تەك اۋىلشارۋاشىلىق تاريحىن زەرتتەۋشٸلەرگە عانا ەمەس, باسقا دا كەڭەس زامانىنىڭ زەرتتەۋشٸلەرٸنە تەن. كوممۋنيستٸك تاپتىق يدەولوگييا عا سەنگەن عالىمدار شىن نيەتٸمەن كەڭەس ٷكٸمەتٸنە سەندٸ, بايلار مەن قۇلاقتاردى قۋدالاۋدى اقتادى, تٸپتٸ سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان ٶزٸنٸڭ اتا-بابالارىنا دا جانى جٸبٸمەدٸ. كەيٸن بٸرتە-بٸرتە كوممۋنيستٸك يدەولوگييادان تٷڭٸلدٸ, كٶپتەگەن قۇندىلىقتارعا باسقاشا قارادى, ٶتكەننٸڭ بەينەسٸ ايانىشتى دا قاسٸرەتتٸ سيپات الدى. دەگەنمەن, ەلٸ دە سانامىزدا بۇرىنعى يدەولوگييانىڭ ٸزدەرٸ اشارشىلىقتى توتاليتاريزمنەن كٶرمەي تەك, عانا قاتەلٸكتەر جٸبەرٸلدٸ دەپ جٷرگەن دەيمٸز. وسىلاي بولشەۆيزمنٸڭ بارلىق قىلمىسىن قاتەلٸكتەر دەپ اقتاۋعا دا بولادى.
ەكٸنشٸدەن, قازاق تاريحشىلارى «قازاق نەگە شىبىنداي قىرىلدى»? دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەۋدە. عىلىمي ەدەبيەتتە شىنايى تاريحي پليۋراليزم دەستٷرٸندە اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرٸ مەن سالدارىن انىقتاۋعا بايلانىستى ەرتٷرلٸ پٸكٸرلەر ۇسىنادى: كليماتقا بايلانىستى قۇرعاقشىلىق, قولدان جاسالعان اشتىق نەمەسە, جان-جاقتى ويلاستىرماعان قاتە ساياساتىنان تۋعان دەپ تٷيەدٸ. عالىمداردىڭ ەرەكشە بٸر توبى اشارشىلىقتى كەڭەستٸك بيلٸكتٸڭ ارنايى ۇيىمداستىرعان ساياساتى دەي كەلٸپ, بۇل گەنوتسيد دەگەن پٸكٸرگە كەلەدٸ. بۇل تەرەڭ ويلاندىراتىن ۇستانىم.
اشارشىلىققا بايلانىستى ۋكراينا مەن رەسەي عالىمدارىنىڭ اراسىندا ىمىراعا كەلمەيتٸن قاراما-قارسى پٸكٸرلەر ايتىلۋدا. رەسەيلٸك عالىمدار ەرتٷرلٸ تۇجىرىمدار مەن نەگٸزدەمەلەرٸن ۇسىنادى. رەسەيدٸڭ كٶرنەكتٸ «وبششەستۆەننىە ناۋكي ي سوۆرەمەننوست» عىلىمي جۋرنالىندا بيولوگييالىق ۆەرسييا ۇسىندى. 1931-33 جىلدارى ۋكرايناعا شەگٸرتكەلەر شابۋىل جاساپ, ٶسٸپ كەلە جاتقان بيداي ٶنٸم بەرمەدٸ, ال كەيٸنگٸ جىلدارى استىق تىشقاندار شابۋىلىنا ۇشىرادى دەلٸندٸ. بۇل اشارشىلىق تٶڭٸرەگٸندەگٸ ايتىستىڭ قانشالىقتى ٶتكٸرلٸگٸن كٶرسەتسە كەرەك.
قازاقستانمەن قوسا اشارشىلىق ۋكراينا, بەلارۋس, مولدوۆا, ەدٸل بويىندا, سولتٷستٸك كاۆكاز ايماعىندا بولدى. ەر ايماقتىڭ ٶزٸندٸك ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق, باسقا دا ەرتٷرلٸ سەبەپتەرٸ مەن ەرەكشەلٸكتەرٸ بولعانى انىق. بٸزدٸڭ ٶز جاعدايىمىزدان تۋعان ٶز پوزيتسييامىز بولۋى قاجەت.
قازاقتار ٷشٸن ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە – گەنوتسيد تۋرالى. ەگەر عالىمدار: «قازاق نەگە شىبىنداي قىرىلدى», دەسە, قاراپايىم حالىقتىڭ ٶزەگٸن ٶرتەيتٸن مەسەلە: «نەگە شىبىنداي قازاق قىرىلدى», دەگەن ساۋال. پروبلەمانىڭ تٷيٸنٸ دە وسىندا. بۇل ەر قازاقتى, تۇتاس قازاق ۇلتىن ويلاندىراتىن جاعداي. شىندىعىندا جاپپاي كوللەكتيۆتەندٸرۋ قازاقستاندا بارلىق ۇلتتارعا بٸردەي جٷرگٸزٸلدٸ. ۇلتىنا قاراماي باي مەن كۇلاقتاردىڭ مٷلكٸن تەركٸلەدٸ. بٸراق قازاقتاردىڭ مالىن, نانىن اياماي كٷشپەن تارتىپ الدى, نەگە قازاققا الا بٶلە وزبىرلىق جاسالدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ جوق. حالىق سول كەزدە ٶزدەرٸن سلاۆياندارمەن, پراۆوسلاۆ, باسقا دا دٸن ٶكٸلدەرٸمەن سالىستىرىپ, كوللەكتيۆتەندٸرۋدٸ قازاق مۇسىلماندارىنا جاسالعان ەدەيٸ زۇلىمدىق دەپ قابىلداعان. گەنوتسيد مەسەلەسٸ ٶزٸنەن ٶزٸ وسىلاي سانادا ٶربيدٸ. اكادەمييالىق عىلىم مەن قوعامدىق پٸكٸر بۇل تۇستا ٷيلەسپەي جاتىر عانى انىق.
مەسەلە - گەنوتسيدتٸ مويىنداتىپ, ۇلتىمىزدىڭ قاسٸرەتٸن ساۋداعا سالىپ, ٶتەماقى تالاپ ەتۋ ەمەس. مەسەلە - تاريحي ەدٸلدٸكتە, قۇربان بولعانداردىڭ ارۋاعىن سىيلاۋدا. گەنوتسيد قازاقستاندا بولدى, ال حالىقارالىق شارتتار, كونۆەنتسييالار ەلەم حالىقتارىنىڭ ەرتٷرلٸ ۇلتتىق, تاريحي ايىرماشىلىقتارىن ەسكەرە بەرمەيدٸ. سوندىقتان يزرايل, رەسەي, باسقا دا ەلدەر ٶز تۇجىرىمدارىن بەرٸنەن جوعارى قويادى.
ٷشٸنشٸدەن, اشارشىلىق تاريحىن سارالاۋ بارىسىندا ونى ساياساتتاندىرماۋ جٶنٸندە, ەسٸرەسە, بيلٸك تاراپىنان ساقتاندىراتىن ەسكەرتپەلەر سيياقتى ويلار ايتىلادى.
مەسەلەنٸ ساياساتتاندىرماۋدىڭ ٶزٸ دە ساياساتتاندىرۋ. بٸراق ساياساتتاندىرماۋدىڭ مەنٸ تاراتىلمادى.
اشارشىلىقتىڭ سەبەپ-سالدارىن سارالاعاندا مەسكەۋلٸك, كەڭەس بيلٸگٸ, ونىڭ قاپتاعان قازاقستاندى بيلەپ تٶستەگەن, ۇلت مٷددەسٸن اياققا باسقان ورىس, باسقا دا ۇلتتاردان شىققان شەنەۋنٸكتەرٸ, جازالاۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرٸ بولعانى جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ قول قويعان قۇجاتتارىنىڭ ٶزٸ ونى دەلەلدەيدٸ. سوندىقتان ەردايىم بٸز مەسكەۋلٸك قوجايىندار مەن ورىس حالقى اراجٸگٸن اجىراتۋىمىز كەرەك. بۇل جەردە ساياسي شىندىقتىڭ بەتٸن اشۋ, اق پەن قارانى انىقتاۋ مەملەكەتارالىق تا مەسەلە. تۇتاس بٸر حالىقتى ايىپتاۋ ادامگەرشٸلٸكتەن اتتاۋ بولار ەدٸ. اقيقات بەرٸنەن دە جوعارى.
جازالاۋشىلاردىڭ قاتارىندا قازاقتار دا از بولمادى. ٶزٸمٸزدٸڭ دە كٸنەمٸزدٸ مويىنداپ, ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز سىناۋدىڭ, جاستاردى تەربيەلەۋدە مەنٸ زور.
تٶرتٸنشٸدەن, اشارشىلىق مەسەلەسٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ قادٸرٸن تەرەڭ تٷسٸنۋ, بٸرتۇتاس ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرۋ, تاريحتان تاعىلىم الۋ ٷشٸن ٶتە ٶزەكتٸ. بٸراق بٸز قازاقتىڭ مىڭ ٶلگەنٸن باسا ايتىپ, مىڭ تٸرٸلگەنٸمٸزگە مەن بەرە بەرمەيمٸز. بارلىق قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەلسٸز, دەرمەنسٸز ادامدار ەتٸپ كٶرسەتۋ ٷردٸسٸ بەلەڭ العان. ال ولاردىڭ بەرٸ دٶرەكٸ ساياساتتىڭ تەك قۇربانى, وبەكتٸسٸ عانا بولعان جوق, ولار سول تاريحتىڭ سۋبەكتٸسٸ دە, توتاليتاريزمگە قارسى تۇردى, كٷرەسشۋلەر بولدى. جايسىز ساياسي, ەكونوميكالىق جاعدايلار باسىنان ٶتسە دە, قازاق ۇلتى ەسٸن جيىپ, جاۋىزدىققا قارسى ٸشتەي كٷش جينادى. قازاق ٶزٸن ساقتاي بٸلەتٸن ۇلت. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان بۇل قاسيەت تالاي قاسٸرەتتەن امان الىپ قالعان. تاريحتىڭ وسى ساباقتارىنا بٸز بٷگٸن جاستار اۋديتوريياسىندا اسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك.
بەسٸنشٸدەن, كٶرنەكتٸ اعىلشىن جازۋشىسى, ەيگٸلٸ «1984 جىل» رومانىنىڭ اۆتورى دجوردج ورۋەلل (1903-1950) «ٶتكەندٸ بيلەگەن بولاشاقتى دا بيلەيدٸ» دەگەن. اۆتور قوعام ٶمٸرٸنە تاريح عىلىمىنىڭ ىقپالىن ايتقان. بيلٸك «تاريحتى قالاي بولدى سولاي جازىڭدار» دەگەنمەن, ونى ٶز زاماننىنا قاراي بەيٸمدەيدٸ, تاريحشىلىردى دا بيلٸكتٸڭ سويىلىن سوعۋعا يكەمدەيدٸ. اشارشىلىق تاريحىن قايتا-قايتا جازۋ وسىدان.
تەۋەلسٸزدٸك زامانى تاريحىن جازعاندا, قاسىم-جومارت كەمەلۇلى جازعانداي, جەتٸستٸكتەرٸمٸز بەن كەمشٸلٸكتەرٸمٸزدٸ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋ ماڭىزدى. بٸرجاقتى ەتنوتسەنتريزمگە دە ۇرىنباي, جەكە باسقا دا تابىنباي, مٷمكٸندٸگٸنشە اقيقاتقا جاقىن بولعانىمىز جٶن. تاريحشى عالىمدار بيلٸكتەن تٷگەلدەي تەۋەلسٸز بولا المايدى, دەگەنمەن كەيٸنگٸ ۇرپاق سوڭعى تاريحىمىزدى قايتا جازىپ جٷرمەسٸن.
امانگەلدٸ ايتالى,
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتٶبە ٶڭٸرلٸك
مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى
