Sońǵy birneshe onjyldyqta elderdiń kóshbasshylary ekonomika bolsyn, áleýmettik sala bolsyn ómirdiń barlyq salasynda erler men áielder arasynda teńgerimdilikke jáne teń quqylyqqa qol jetkizýge tyrysýda.
2016 jylǵy jeltoqsanda Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń Otbasylyq jáne genderlik saiasat tujyrymdamasyn bekitý týraly jarlyǵy shyqty, baǵdarlama 2030 jylǵa deiin arnalǵan. Sonymen birge Qazaqstan 2015 jylǵy qyrkúiekte BUU turaqty damý maqsattaryna qosyldy, 17 maqsattyń 12-si genderlik maqsattar bolyp tabylady.
Tujyrymdamanyń maqsatyn qysqasha mynadai tsifrlarmen kórsetýge bolady – biliktiń atqarýshy, ókildi jáne sot organdarynda, memlekettik jáne korporativtik sektorlarda áielderdiń úlesi 2023 jylǵa qarai – 25%, 2030 jylǵa qarai – 30% quraýǵa tiis. Qazaqstanda ol úshin ne istelip jatyr, qarjy sektorynyń ókilderi men zertteýshiler áielderdiń bolashaǵyn qalai elestetedi?!
Problema úi sharýashylyǵyndaǵy aqysy tólenbeitin jumysta
Pandemiianyń zardabyn er adamdarǵa qaraǵanda áielder kóbirek tartqandai. Ony neden baiqaýǵa bolady? Jaýaby anyq: áielder kóbirek jumys isteitin qyzmet túrleri – kóterme jáne bólshek saýda, aýyl sharýashylyǵy, jyljymaityn múlikpen mámileler, qyzmet kórsetý salasy daǵdarystan neǵurlym kóbirek zardap shekken ekonomika sektorynyń tizimine kiredi. Ádette, áielderdiń tabysy er adamdarǵa qaraǵanda tómenirek bolatyndyqtan, kreditter boiynsha mindettemeler qyzmet kórsetý táýekelderi de artty, áielderdiń qarjylyq jaǵdaiynyń turaqsyzdanýy baiqalady. Mektepter men balabaqshalardyń jabylýyna bailanysty mektep jasyndaǵy jáne mektepke deiingi jastaǵy balalary bar kóptegen áielderdiń karantin kezinde jumys pen úidi qatar alyp júrý múmkindigi joq. Osydan baryp áielder tabysynan da aiyrylady.
«Áielderdiń aitarlyqtai álsiz bolýyna yqpal etetin basty faktor – pandemiia ýaqytynda úi sharýashylyǵyndaǵy aqysy tólenbeitin eńbektiń jáne kútip-baptaý jumysynyń kúrt ósýi. Úidegi balalardyń, qart adamdardyń jáne aýyryp qalǵan adamdardyń kútimin qamtamasyz etý úshin qoldaýdy otbasy, jumys berýshiler men memleket kórsetýi tiis», - dep sanaidy Genderlik ekonomikany zertteý ortalyǵynyń direktory Maigúl Nuǵymanova.
Nuǵymanovanyń aitýynsha, «BUU - áielder» jobasy sheńberinde Genderlik ekonomikany zertteý ortalyǵy (GERC) júrgizgen úi sharýashylyǵyndaǵy aqysy tólenbeitin eńbek boiynsha zertteý barysynda saýalnama júrgizilgen, ol qyzyqty faktilerdi kórsetip otyr.
«Usynystyń shekteýli bolýy jaǵdaiynda kútim jasaý fýnktsiialaryn oryndaý qajettiligine bailanysty áielder aqysy tólenetin jumystan bas tartýǵa májbúr. Aqysy tólenetin jumysty úi sharýashylyǵyndaǵy aqysy tólenbeitin jumyspen jáne kútim jasaý jumysymen birge atqarý problemasy daǵdarys ýaqytynda ushyǵa túsedi», - deidi Maigúl Nuǵymanova.
Zertteý nátijeleri boiynsha mynadai qorytyndy shyǵaryldy: kórsetiletin qyzmetterdi institýttandyrýǵa memleket tarapynan bólinetin investitsiialardy ulǵaitý áielderdiń balalary men otbasynyń táýeldi músheleriniń kútimi boiynsha aqysy tólenbeitin jumysqa jumsalatyn ýaqytyn bosatady, olardyń aqysy tólenetin jumysqa ornalasýyna, sondai-aq elimizde qosymsha jumys oryndarynyń paida bolýyna múmkindik beredi. Sondai-aq mektepke deiingi bilimge jumsalatyn shyǵys 1%-ǵa ulǵaiǵan jaǵdaida, jumyspen qamtylǵan áielder sany 6,8%-ǵa, mektepke deiingi uiymdar sany 5,3%-ǵa, mektepke deiingi uiymdardaǵy oryn sany 3,1%-ǵa, mektepke deiingi uiymdardaǵy bala sany 51%-ǵa, pedagogtar sany 2,7%-ǵa jáne jek tabys salyǵynyń kólemi 2,3%-ǵa ósedi. Memleket taǵaiyndaǵan áleýmettik járdemaqy shyǵystary 1%-ǵa ulǵaiǵan jaǵdaida áielderdiń jumys kúshi sany 8,6%-ǵa ósedi.
«Qazirgi kezde áielderdiń pandemiia kezindegi ekonomikalyq ahýaly týraly senimdi statistikalyq derekter bolmaǵanmen, bir nárse anyq: áielderdiń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiy týraly kóptegen zertteýler nátijesinde daǵdarys jaǵdaiynda jol alyp otyrǵan teńsizdikter odan ári ýshyǵyp, jańadan beleń alatyndyǵy anyqtaldy. Pandemiia erler men áielderge túrli áser etedi, mundai jaǵdaida genderlik rólder men genderlik teńsizdiktiń bolýyna, kútim jasaý úshin aqysy tólenbeitin jumystyń kóbeiýine orai áielder aitarlyqtai osal jaǵdaida bolady, bul olardyń ekonomikalyq múmkindikterin shekteidi. Áielder kóbine áleýmettik qyzmetter men memleket qoldaýyna táýeldi bolady. Memleket pen qoǵamnyń buǵan jaýap qatýy erlerdiń de, áielderdiń de túrli qajettilikteri men muqtajdyǵyna sáikes kelýi tiis», - dep qorytyndylady áielderdiń aqysy tólenbeitin eńbegi jaiynda «BUU - áielder» jobasynyń zertteýshisi.
Korporativtik álemdegi áielder
Qazaqstanda áielderdiń iskerlik qyzmetke aralasý deńgeii joǵary. Dúniejúzilik banktiń «Women, Business, Law Index Scores» indeksine sáikes 2019 jyly Qazaqstan yqtimal 100 balldan aitarlyqtai joǵary - 75 ball jinady. Mysaly, elimiz dástúrli túrde korporativtik basqarýdyń halyqaralyq standarttaryn iske asyrý máselelerinde kósh bastap tur.
«Qarjy sektorynda sheshimder qabyldaýǵa qatysatyn áielder deńgeii búgingi kúni aitarlyqtai joǵary, ásirese olar basqa salalarmen salystyrǵanda joǵary. Máselen, 26 banktiń 10-nda basqarma tóraǵalary – áielder, saqtandyrý sektorynda 26-nyń 9-daǵy basshylar – áielder, naryqta jumys isteitin 12 brokerlik kompaniianyń úsheýin áielder basqarady. Bul jaǵymdy kórsetkish, alaida áli de kórsetkishti jaqsarta berý kerek», - deidi QR Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Oleg Smoliakov.
Onyń oiynsha, qarjy uiymdary basshy qyzmetkerler laýazymyna áielderdi kóbirek tartýy qajet, sebebi bul sektor - ádette basqa salalar úshin úlgi bolatyn jáne korporativtik basqarýda, kórsetiletin qyzmetter sapasynda jáne didjitaldandyrýda jańalyq engizetin sala. Áielderdiń basshy laýazymdardy atqarýy kompaniialarda innovatsiialardyń damýyna yqpal etetindigi atap ótildi. Sonymen birge búkil jumys kúshiniń genderlik alýandyǵy tehnologiialyq jańalyqtarmen salystyrǵanda tehnologiialyq emes innovatsiialardyń sátti bolýyna jáne engizilý yqtimaldyǵyna jaǵymdy áser etedi. Qarjy retteýshisiniń birinshi orynbasary McKinsey zertteýlerin mysalǵa keltiredi, ol eger áielder ekonomikaǵa er adamdarmen teń qatyssa, bul álemdik jyldyq IJÓ-ge 2025 jylǵa qarai 12–28 trln dollar ne 11–26% qosatynyn kórsetti. Bul 2025 jylǵa qarai Shyǵys Eýropa men Ortalyq Aziiada IJÓ-niń 9%-ǵa jáne Taiaý Shyǵys pen Soltústik Afrika elderinde IJÓ-niń 11%-ǵa ósýin bildirgen bolar edi.
«Deloit» «Direktorlar keńesindegi áielder» jahandyq esebin turaqty túrde shyǵaryp turady, ol 49 el boiynsha ózgeristerdiń taldaýyn jáne reitingin kórsetedi jáne osy saladaǵy zańnamalyq jáne basqa da bastamalar jaiynda aqparat beredi. Sońǵy esepke «Deloittyń» ornyqty damý jónindegi kóshbasshysy Sáýle Medetovanyń Qazaqstan boiynsha derekteri alǵash ret qosyldy. Taldaý Qazaqstan qor birjasynyń listingine qosylǵan kompaniialar boiynsha aqparat negizinde daiyndaldy. Kórsetilgen qujatqa sáikes 49 el boiynsha áielderdiń direktorlar keńesindegi úlesi jahandyq kórsetkishi 2018 jyldyń derekteri negizinde 16,9%-dy quraidy. Qazaqstanda direktorlar keńesinde áielder 7,4%-dy quraidy, bul ortasha kórsetkishten aitarlyqtai tómen.
Áielderdiń direktorlar keńesindegi úlesi boiynsha reitingte Norvegiia (41%), Frantsiia (37,2%) jáne Shvetsiia (33,3%) siiaqty elder kósh bastap tur. Reitingtiń sońynda Ońtústik Koreia (2,4%), Saýd Arabiiasy (0,7%) jáne Katar (0,6%). Qazaqstan óz kórsetkishi boiynsha Chili (7,7%) men Meksikanyń (6,5%) ortasynda, bul 42-shi oryn. Resei (8,5%) 39-orynda, Qytai (10,6%) 34-orynda.
Zertteýde Eýropalyq komissiianyń 2010 jyldan beri direktorlar keńesterindegi genderlik teńdikti kúsheitý jónindegi jumysy atap ótiledi. Reitingtegi kóshbasshy elder boiynsha Norvegiia 2005 jyly direktorlar keńesterinde eki jynys úshin de 40% bolatyn jariia kompaniialar úshin kvotany belgilegen alǵashqy el boldy. Frantsiiada 2017 jyldan bastap jariia jáne belgili bir kompaniialar úshin eki jynystyń 40%-y kóleminde kvota engizildi. Shvetsiiada kvotalar joq, biraq Shvetsiianyń barlyq jariia kompaniialary úshin 2020 jyldan keiin kem degende 40%-ǵa jetkizý degen maqsattar aiqyndalǵan.
Qazaqstanda Otbasylyq jáne genderlik saiasat tujyrymdamasyna sáikes biliktiń atqarýshy, ókildi jáne sot organdarynda, memlekettik, kvazimemlekettik jáne korporativtik sektorlarda sheshimder qabyldaý deńgeiindegi áielderdiń úlesi - 2020 jylǵa qarai - 22%, 2023 jylǵa qarai - 25%, 2030 jylǵa qarai - 30% quraýy nysanaly kórsetkish bolyp tabylady. Qazaqstanda áielderdiń direktorlar keńesterindegi úlesin 22%-dyq kórsetkishke jetkizý úshin 14,6%-ǵa ósý qajet. Tutastai alǵanda 49 el boiynsha áielderdiń direktorlar keńesterindegi úlesi eki jylda 1,9%-ǵa ósti, 2016 jyldyń derekteri boiynsha úlestiń aldyńǵy kórsetkishi 15% boldy. 6%-dan asatyn qomaqty ósý Germaniia, Ońtústik Afrika, Finliandiia jáne Malaiziia siiaqty arnaiy kúsh salynǵan birneshe elde ǵana oryn aldy. Eger Qazaqstanda ósim álemdegi ortasha ósim deńgeiinde, shamamen jylyna 1% bolsa, 22% kórsetkishine jetý úshin elimizge shamamen 15 jyl jáne 30%-ǵa jetý úshin 20 jyldan asa ýaqyt qajet, al bul 2036 jáne 2041 jyldar.
«BUU-nyń ornyqty damý salasyndaǵy maqsattaryna Qazaqstannyń qol jetkizý umtylysyn eskersek, ádil genderlik bólý, áielderge arnalǵan kóshbasshylyq baǵdarlamalaryn damytý, jariia kompaniialar úshin genderlik alýandylyq týraly aqparatty jariia etý máselelerine turaqty túrde erekshe kóńil bólý qajet. Atalǵan sharalar áielderdiń biznestiń barlyq salalaryna kóbirek kirisýin yntalandyrady, bul, óz kezeginde, respýblikada ekonomikalyq ál-aýqattyń ósýine jaǵymdy áser etedi» - dep sanaidy Genderlik ekonomika zertteý ortalyǵynyń direktory Nuǵymanova.
Resýrstarǵa qol jetkizý
Alaida búkil álemde áielder basqaratyn kóptegen kásiporyndardyń óz biznesin ashý, júrgizý jáne damytý úshin qajetti qarjyǵa qoly jete bermeidi. Kreditteýdegi jahandyq genderlik aiyrmashylyq 285 mlrd dollar dep baǵalanady jáne áielder basqaratyn kásiporyndardyń 70%-dan astamy barlyq óńirlerde qarjylyq turǵydan qyzmet kórsetilmeitin ne jetkilikti túrde kórsetilmeitin bolyp sanalady degen statistikany Eýropa Qaita qurý jáne Damý Bankiniń «Biznestegi áielder» baǵdarlamasynyń úilestirýshisi Evgenii Son keltirip otyr.
Áielder ashatyn biznes kórsetiletin qyzmetter, saýda-sattyq jáne agrobiznes siiaqty qosymsha qun salyǵy tómen, shaǵyn sektorlarda. Bul qarjyǵa qoljetimdiliktiń shekteýli bolýynyń nátijesi, biraq úi sharýasymen birge atqarý úshin ońai bolatyn jumysty tańdaýmen bailanysty bolýy múmkin dep sanaidy EQDB. Bul tańdaý úi sharýashylyǵyn atqarý kezinde áielderge túsetin shekten tys aýyrtpalyqpen bailanysty. Áielder basqaratyn biznestiń, mysaly, kredittik tarihtyń bolmaýy siiaqty sipattamasy bankter úshin áielderdiń tartymdylyǵyn azaitady, olar áielder biznesiniń táýekeli kóbirek dep sanaidy.
«Áielderdiń qarjyǵa qol jetkizý múmkindigin keńeitý jáne olar basqaratyn kásiporyndarǵa qoldaý kórsetý EQDB-niń úsh shuǵyl basym strategiiasynyń biri bolyp tabylady. Atap aitqanda, bank óziniń investitsiialary, konsýltativtik ónimderi men saiasi dialogqa qatysý arqyly áielderdiń qarjyǵa jáne kásipkerlikke qol jetkizýine qoldaý kórsetý mindetin aldy. Máselen, «Biznestegi áielder» baǵdarlamasy sheńberinde EQBD qarjy deldaldary, mysaly, jergilikti bankter men mikroqarjy uiymdaryna investitsiialaidy, olar áielder basqaratyn kásiporyndardy kreditteidi», - deidi Evgenii Son.
EQDB sonymen birge áielderdiń qarjyǵa qol jetkizýine jáne kásipkerlik damýyna jaǵymsyz áser etetin qaýipti kemshilikter men irkilisterdi anyqtaý úshin jeke naryqtyq baǵalaý ótkizedi. Sodan soń bank investitsiialyq keńes, ortalyq bank siiaqty memlekettik jáne memlekettik-jeke organdarǵa qoldaý kórsetedi. Olar, óz kezeginde, áielderdiń kásipkerligi úshin qolaily ahýal jasaityn saiasat pen normativtik aktilerge basymdyq beredi.
Aita keterligi, Qazaqstanda EQDB áielderdiń ekonomikaǵa qatysýy úshin qurylymdyq kedergilerdi joiý maqsatynda memlekettik jáne jeke sektorlar arasyndaǵy dialog arqyly quqyqtyq reformalar júrgizdi. Sonyń nátijesinde Qazaqstan biligi 2018 jylǵy tamyzda áielder úshin tyiym salynǵan tizimdegi 287 jumys ornynan 100 jumys ornyn alyp tastady.
Qazaqstan áielderiniń biznes júrgizýdegi rólin erekshe atap ótý qajet. Máselen, biznestiń 43%-yn áielder basqarady, jumys istep turǵan 1,2 mln ShOB-tyń 536-syn áielder basqarady. Al bul búkil jumys ornynyń 31%-y.
Taǵy:
● erlerge qaraǵanda áielder depozitterdi eki ese jii: depozitterdiń 62%-n – áielder, 38%-n – er adamdar ashady. Alaida, er adamdar, ádette, áielderge qaraǵanda depozitterdi úlken somaǵa ashady, bul áielder kirisiniń tómen ekenin bildiredi;
● áielder er adamdarǵa qaraǵanda jiirek kredit alady: áielder alǵan tutynýshylyq kreditter úlesi – 55%, er adamdarda – 45%, alaida tutynýshylyq kreditter somasy áielderge qaraǵanda erlerde joǵary (jalpy somanyń 53%-y er adamdardiki, 47%-y áielderdiki);
● merzimi ótken (90 kúnnen asa) kreditter sany áielderde er adamdarǵa qaraǵanda somasy boiynsha da (áielder - 42% jáne erler - 58%), sany boiynsha da (áielder - 45% jáne erler - 55%) az;
● memlekettik kredittik baǵdarlamalar boiynsha beriletin ónimderdi áielder kóbirek paidalanady: 57%-y, al erler - 43%.
