سوڭعى بٸرنەشە ونجىلدىقتا ەلدەردٸڭ كٶشباسشىلارى ەكونوميكا بولسىن, ەلەۋمەتتٸك سالا بولسىن ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىندا ەرلەر مەن ەيەلدەر اراسىندا تەڭگەرٸمدٸلٸككە جەنە تەڭ قۇقىلىققا قول جەتكٸزۋگە تىرىسۋدا.
2016 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ وتباسىلىق جەنە گەندەرلٸك ساياسات تۇجىرىمداماسىن بەكٸتۋ تۋرالى جارلىعى شىقتى, باعدارلاما 2030 جىلعا دەيٸن ارنالعان. سونىمەن بٸرگە قازاقستان 2015 جىلعى قىركٷيەكتە بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قوسىلدى, 17 ماقساتتىڭ 12-سٸ گەندەرلٸك ماقساتتار بولىپ تابىلادى.
تۇجىرىمدامانىڭ ماقساتىن قىسقاشا مىناداي تسيفرلارمەن كٶرسەتۋگە بولادى – بيلٸكتٸڭ اتقارۋشى, ٶكٸلدٸ جەنە سوت ورگاندارىندا, مەملەكەتتٸك جەنە كورپوراتيۆتٸك سەكتورلاردا ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ 2023 جىلعا قاراي – 25%, 2030 جىلعا قاراي – 30% قۇراۋعا تيٸس. قازاقستاندا ول ٷشٸن نە ٸستەلٸپ جاتىر, قارجى سەكتورىنىڭ ٶكٸلدەرٸ مەن زەرتتەۋشٸلەر ەيەلدەردٸڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەدٸ?!
پروبلەما ٷي شارۋاشىلىعىنداعى اقىسى تٶلەنبەيتٸن جۇمىستا
پاندەمييانىڭ زاردابىن ەر ادامدارعا قاراعاندا ەيەلدەر كٶبٸرەك تارتقانداي. ونى نەدەن بايقاۋعا بولادى? جاۋابى انىق: ەيەلدەر كٶبٸرەك جۇمىس ٸستەيتٸن قىزمەت تٷرلەرٸ – كٶتەرمە جەنە بٶلشەك ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى, جىلجىمايتىن مٷلٸكپەن مەمٸلەلەر, قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسى داعدارىستان نەعۇرلىم كٶبٸرەك زارداپ شەككەن ەكونوميكا سەكتورىنىڭ تٸزٸمٸنە كٸرەدٸ. ەدەتتە, ەيەلدەردٸڭ تابىسى ەر ادامدارعا قاراعاندا تٶمەنٸرەك بولاتىندىقتان, كرەديتتەر بويىنشا مٸندەتتەمەلەر قىزمەت كٶرسەتۋ تەۋەكەلدەرٸ دە ارتتى, ەيەلدەردٸڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ تۇراقسىزدانۋى بايقالادى. مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى مەكتەپ جاسىنداعى جەنە مەكتەپكە دەيٸنگٸ جاستاعى بالالارى بار كٶپتەگەن ەيەلدەردٸڭ كارانتين كەزٸندە جۇمىس پەن ٷيدٸ قاتار الىپ جٷرۋ مٷمكٸندٸگٸ جوق. وسىدان بارىپ ەيەلدەر تابىسىنان دا ايىرىلادى.
«ەيەلدەردٸڭ ايتارلىقتاي ەلسٸز بولۋىنا ىقپال ەتەتٸن باستى فاكتور – پاندەمييا ۋاقىتىندا ٷي شارۋاشىلىعىنداعى اقىسى تٶلەنبەيتٸن ەڭبەكتٸڭ جەنە كٷتٸپ-باپتاۋ جۇمىسىنىڭ كٷرت ٶسۋٸ. ٷيدەگٸ بالالاردىڭ, قارت ادامداردىڭ جەنە اۋىرىپ قالعان ادامداردىڭ كٷتٸمٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قولداۋدى وتباسى, جۇمىس بەرۋشٸلەر مەن مەملەكەت كٶرسەتۋٸ تيٸس», - دەپ سانايدى گەندەرلٸك ەكونوميكانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مايگٷل نۇعىمانوۆا.
نۇعىمانوۆانىڭ ايتۋىنشا, «بۇۇ - ەيەلدەر» جوباسى شەڭبەرٸندە گەندەرلٸك ەكونوميكانى زەرتتەۋ ورتالىعى (GERC) جٷرگٸزگەن ٷي شارۋاشىلىعىنداعى اقىسى تٶلەنبەيتٸن ەڭبەك بويىنشا زەرتتەۋ بارىسىندا ساۋالناما جٷرگٸزٸلگەن, ول قىزىقتى فاكتٸلەردٸ كٶرسەتٸپ وتىر.
«ۇسىنىستىڭ شەكتەۋلٸ بولۋى جاعدايىندا كٷتٸم جاساۋ فۋنكتسييالارىن ورىنداۋ قاجەتتٸلٸگٸنە بايلانىستى ەيەلدەر اقىسى تٶلەنەتٸن جۇمىستان باس تارتۋعا مەجبٷر. اقىسى تٶلەنەتٸن جۇمىستى ٷي شارۋاشىلىعىنداعى اقىسى تٶلەنبەيتٸن جۇمىسپەن جەنە كٷتٸم جاساۋ جۇمىسىمەن بٸرگە اتقارۋ پروبلەماسى داعدارىس ۋاقىتىندا ۇشىعا تٷسەدٸ», - دەيدٸ مايگٷل نۇعىمانوۆا.
زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ بويىنشا مىناداي قورىتىندى شىعارىلدى: كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸ ينستيتۋتتاندىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان بٶلٸنەتٸن ينۆەستيتسييالاردى ۇلعايتۋ ەيەلدەردٸڭ بالالارى مەن وتباسىنىڭ تەۋەلدٸ مٷشەلەرٸنٸڭ كٷتٸمٸ بويىنشا اقىسى تٶلەنبەيتٸن جۇمىسقا جۇمسالاتىن ۋاقىتىن بوساتادى, ولاردىڭ اقىسى تٶلەنەتٸن جۇمىسقا ورنالاسۋىنا, سونداي-اق ەلٸمٸزدە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونداي-اق مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸلٸمگە جۇمسالاتىن شىعىس 1%-عا ۇلعايعان جاعدايدا, جۇمىسپەن قامتىلعان ەيەلدەر سانى 6,8%-عا, مەكتەپكە دەيٸنگٸ ۇيىمدار سانى 5,3%-عا, مەكتەپكە دەيٸنگٸ ۇيىمدارداعى ورىن سانى 3,1%-عا, مەكتەپكە دەيٸنگٸ ۇيىمدارداعى بالا سانى 51%-عا, پەداگوگتار سانى 2,7%-عا جەنە جەك تابىس سالىعىنىڭ كٶلەمٸ 2,3%-عا ٶسەدٸ. مەملەكەت تاعايىنداعان ەلەۋمەتتٸك جەردەماقى شىعىستارى 1%-عا ۇلعايعان جاعدايدا ەيەلدەردٸڭ جۇمىس كٷشٸ سانى 8,6%-عا ٶسەدٸ.
«قازٸرگٸ كەزدە ەيەلدەردٸڭ پاندەمييا كەزٸندەگٸ ەكونوميكالىق احۋالى تۋرالى سەنٸمدٸ ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بولماعانمەن, بٸر نەرسە انىق: ەيەلدەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى كٶپتەگەن زەرتتەۋلەر نەتيجەسٸندە داعدارىس جاعدايىندا جول الىپ وتىرعان تەڭسٸزدٸكتەر ودان ەرٸ ۋشىعىپ, جاڭادان بەلەڭ الاتىندىعى انىقتالدى. پاندەمييا ەرلەر مەن ەيەلدەرگە تٷرلٸ ەسەر ەتەدٸ, مۇنداي جاعدايدا گەندەرلٸك رٶلدەر مەن گەندەرلٸك تەڭسٸزدٸكتٸڭ بولۋىنا, كٷتٸم جاساۋ ٷشٸن اقىسى تٶلەنبەيتٸن جۇمىستىڭ كٶبەيۋٸنە وراي ەيەلدەر ايتارلىقتاي وسال جاعدايدا بولادى, بۇل ولاردىڭ ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن شەكتەيدٸ. ەيەلدەر كٶبٸنە ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەر مەن مەملەكەت قولداۋىنا تەۋەلدٸ بولادى. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ بۇعان جاۋاپ قاتۋى ەرلەردٸڭ دە, ەيەلدەردٸڭ دە تٷرلٸ قاجەتتٸلٸكتەرٸ مەن مۇقتاجدىعىنا سەيكەس كەلۋٸ تيٸس», - دەپ قورىتىندىلادى ەيەلدەردٸڭ اقىسى تٶلەنبەيتٸن ەڭبەگٸ جايىندا «بۇۇ - ەيەلدەر» جوباسىنىڭ زەرتتەۋشٸسٸ.
كورپوراتيۆتٸك ەلەمدەگٸ ەيەلدەر
قازاقستاندا ەيەلدەردٸڭ ٸسكەرلٸك قىزمەتكە ارالاسۋ دەڭگەيٸ جوعارى. دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ «Women, Business, Law Index Scores» يندەكسٸنە سەيكەس 2019 جىلى قازاقستان ىقتيمال 100 باللدان ايتارلىقتاي جوعارى - 75 بالل جينادى. مىسالى, ەلٸمٸز دەستٷرلٸ تٷردە كورپوراتيۆتٸك باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن ٸسكە اسىرۋ مەسەلەلەرٸندە كٶش باستاپ تۇر.
«قارجى سەكتورىندا شەشٸمدەر قابىلداۋعا قاتىساتىن ەيەلدەر دەڭگەيٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ ايتارلىقتاي جوعارى, ەسٸرەسە ولار باسقا سالالارمەن سالىستىرعاندا جوعارى. مەسەلەن, 26 بانكتٸڭ 10-ندا باسقارما تٶراعالارى – ەيەلدەر, ساقتاندىرۋ سەكتورىندا 26-نىڭ 9-داعى باسشىلار – ەيەلدەر, نارىقتا جۇمىس ٸستەيتٸن 12 بروكەرلٸك كومپانييانىڭ ٷشەۋٸن ەيەلدەر باسقارادى. بۇل جاعىمدى كٶرسەتكٸش, الايدا ەلٸ دە كٶرسەتكٸشتٸ جاقسارتا بەرۋ كەرەك», - دەيدٸ قر قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى ولەگ سمولياكوۆ.
ونىڭ ويىنشا, قارجى ۇيىمدارى باسشى قىزمەتكەرلەر لاۋازىمىنا ەيەلدەردٸ كٶبٸرەك تارتۋى قاجەت, سەبەبٸ بۇل سەكتور - ەدەتتە باسقا سالالار ٷشٸن ٷلگٸ بولاتىن جەنە كورپوراتيۆتٸك باسقارۋدا, كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەر ساپاسىندا جەنە ديدجيتالداندىرۋدا جاڭالىق ەنگٸزەتٸن سالا. ەيەلدەردٸڭ باسشى لاۋازىمداردى اتقارۋى كومپانييالاردا يننوۆاتسييالاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتٸندٸگٸ اتاپ ٶتٸلدٸ. سونىمەن بٸرگە بٷكٸل جۇمىس كٷشٸنٸڭ گەندەرلٸك الۋاندىعى تەحنولوگييالىق جاڭالىقتارمەن سالىستىرعاندا تەحنولوگييالىق ەمەس يننوۆاتسييالاردىڭ سەتتٸ بولۋىنا جەنە ەنگٸزٸلۋ ىقتيمالدىعىنا جاعىمدى ەسەر ەتەدٸ. قارجى رەتتەۋشٸسٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى McKinsey زەرتتەۋلەرٸن مىسالعا كەلتٸرەدٸ, ول ەگەر ەيەلدەر ەكونوميكاعا ەر ادامدارمەن تەڭ قاتىسسا, بۇل ەلەمدٸك جىلدىق ٸجٶ-گە 2025 جىلعا قاراي 12–28 ترلن دوللار نە 11–26% قوساتىنىن كٶرسەتتٸ. بۇل 2025 جىلعا قاراي شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازييادا ٸجٶ-نٸڭ 9%-عا جەنە تاياۋ شىعىس پەن سولتٷستٸك افريكا ەلدەرٸندە ٸجٶ-نٸڭ 11%-عا ٶسۋٸن بٸلدٸرگەن بولار ەدٸ.
«دەلويت» «ديرەكتورلار كەڭەسٸندەگٸ ەيەلدەر» جاھاندىق ەسەبٸن تۇراقتى تٷردە شىعارىپ تۇرادى, ول 49 ەل بويىنشا ٶزگەرٸستەردٸڭ تالداۋىن جەنە رەيتينگٸن كٶرسەتەدٸ جەنە وسى سالاداعى زاڭنامالىق جەنە باسقا دا باستامالار جايىندا اقپارات بەرەدٸ. سوڭعى ەسەپكە «دەلويتتىڭ» ورنىقتى دامۋ جٶنٸندەگٸ كٶشباسشىسى سەۋلە مەدەتوۆانىڭ قازاقستان بويىنشا دەرەكتەرٸ العاش رەت قوسىلدى. تالداۋ قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ ليستينگٸنە قوسىلعان كومپانييالار بويىنشا اقپارات نەگٸزٸندە دايىندالدى. كٶرسەتٸلگەن قۇجاتقا سەيكەس 49 ەل بويىنشا ەيەلدەردٸڭ ديرەكتورلار كەڭەسٸندەگٸ ٷلەسٸ جاھاندىق كٶرسەتكٸشٸ 2018 جىلدىڭ دەرەكتەرٸ نەگٸزٸندە 16,9%-دى قۇرايدى. قازاقستاندا ديرەكتورلار كەڭەسٸندە ەيەلدەر 7,4%-دى قۇرايدى, بۇل ورتاشا كٶرسەتكٸشتەن ايتارلىقتاي تٶمەن.
ەيەلدەردٸڭ ديرەكتورلار كەڭەسٸندەگٸ ٷلەسٸ بويىنشا رەيتينگتە نورۆەگييا (41%), فرانتسييا (37,2%) جەنە شۆەتسييا (33,3%) سيياقتى ەلدەر كٶش باستاپ تۇر. رەيتينگتٸڭ سوڭىندا وڭتٷستٸك كورەيا (2,4%), ساۋد ارابيياسى (0,7%) جەنە كاتار (0,6%). قازاقستان ٶز كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا چيلي (7,7%) مەن مەكسيكانىڭ (6,5%) ورتاسىندا, بۇل 42-شٸ ورىن. رەسەي (8,5%) 39-ورىندا, قىتاي (10,6%) 34-ورىندا.
زەرتتەۋدە ەۋروپالىق كوميسسييانىڭ 2010 جىلدان بەرٸ ديرەكتورلار كەڭەستەرٸندەگٸ گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸ كٷشەيتۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىسى اتاپ ٶتٸلەدٸ. رەيتينگتەگٸ كٶشباسشى ەلدەر بويىنشا نورۆەگييا 2005 جىلى ديرەكتورلار كەڭەستەرٸندە ەكٸ جىنىس ٷشٸن دە 40% بولاتىن جارييا كومپانييالار ٷشٸن كۆوتانى بەلگٸلەگەن العاشقى ەل بولدى. فرانتسييادا 2017 جىلدان باستاپ جارييا جەنە بەلگٸلٸ بٸر كومپانييالار ٷشٸن ەكٸ جىنىستىڭ 40%-ى كٶلەمٸندە كۆوتا ەنگٸزٸلدٸ. شۆەتسييادا كۆوتالار جوق, بٸراق شۆەتسييانىڭ بارلىق جارييا كومپانييالارى ٷشٸن 2020 جىلدان كەيٸن كەم دەگەندە 40%-عا جەتكٸزۋ دەگەن ماقساتتار ايقىندالعان.
قازاقستاندا وتباسىلىق جەنە گەندەرلٸك ساياسات تۇجىرىمداماسىنا سەيكەس بيلٸكتٸڭ اتقارۋشى, ٶكٸلدٸ جەنە سوت ورگاندارىندا, مەملەكەتتٸك, كۆازيمەملەكەتتٸك جەنە كورپوراتيۆتٸك سەكتورلاردا شەشٸمدەر قابىلداۋ دەڭگەيٸندەگٸ ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ - 2020 جىلعا قاراي - 22%, 2023 جىلعا قاراي - 25%, 2030 جىلعا قاراي - 30% قۇراۋى نىسانالى كٶرسەتكٸش بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا ەيەلدەردٸڭ ديرەكتورلار كەڭەستەرٸندەگٸ ٷلەسٸن 22%-دىق كٶرسەتكٸشكە جەتكٸزۋ ٷشٸن 14,6%-عا ٶسۋ قاجەت. تۇتاستاي العاندا 49 ەل بويىنشا ەيەلدەردٸڭ ديرەكتورلار كەڭەستەرٸندەگٸ ٷلەسٸ ەكٸ جىلدا 1,9%-عا ٶستٸ, 2016 جىلدىڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا ٷلەستٸڭ الدىڭعى كٶرسەتكٸشٸ 15% بولدى. 6%-دان اساتىن قوماقتى ٶسۋ گەرمانييا, وڭتٷستٸك افريكا, فينلياندييا جەنە مالايزييا سيياقتى ارنايى كٷش سالىنعان بٸرنەشە ەلدە عانا ورىن الدى. ەگەر قازاقستاندا ٶسٸم ەلەمدەگٸ ورتاشا ٶسٸم دەڭگەيٸندە, شامامەن جىلىنا 1% بولسا, 22% كٶرسەتكٸشٸنە جەتۋ ٷشٸن ەلٸمٸزگە شامامەن 15 جىل جەنە 30%-عا جەتۋ ٷشٸن 20 جىلدان اسا ۋاقىت قاجەت, ال بۇل 2036 جەنە 2041 جىلدار.
«بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى ماقساتتارىنا قازاقستاننىڭ قول جەتكٸزۋ ۇمتىلىسىن ەسكەرسەك, ەدٸل گەندەرلٸك بٶلۋ, ەيەلدەرگە ارنالعان كٶشباسشىلىق باعدارلامالارىن دامىتۋ, جارييا كومپانييالار ٷشٸن گەندەرلٸك الۋاندىلىق تۋرالى اقپاراتتى جارييا ەتۋ مەسەلەلەرٸنە تۇراقتى تٷردە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋ قاجەت. اتالعان شارالار ەيەلدەردٸڭ بيزنەستٸڭ بارلىق سالالارىنا كٶبٸرەك كٸرٸسۋٸن ىنتالاندىرادى, بۇل, ٶز كەزەگٸندە, رەسپۋبليكادا ەكونوميكالىق ەل-اۋقاتتىڭ ٶسۋٸنە جاعىمدى ەسەر ەتەدٸ» - دەپ سانايدى گەندەرلٸك ەكونوميكا زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۇعىمانوۆا.
رەسۋرستارعا قول جەتكٸزۋ
الايدا بٷكٸل ەلەمدە ەيەلدەر باسقاراتىن كٶپتەگەن كەسٸپورىنداردىڭ ٶز بيزنەسٸن اشۋ, جٷرگٸزۋ جەنە دامىتۋ ٷشٸن قاجەتتٸ قارجىعا قولى جەتە بەرمەيدٸ. كرەديتتەۋدەگٸ جاھاندىق گەندەرلٸك ايىرماشىلىق 285 ملرد دوللار دەپ باعالانادى جەنە ەيەلدەر باسقاراتىن كەسٸپورىنداردىڭ 70%-دان استامى بارلىق ٶڭٸرلەردە قارجىلىق تۇرعىدان قىزمەت كٶرسەتٸلمەيتٸن نە جەتكٸلٸكتٸ تٷردە كٶرسەتٸلمەيتٸن بولىپ سانالادى دەگەن ستاتيستيكانى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جەنە دامۋ بانكٸنٸڭ «بيزنەستەگٸ ەيەلدەر» باعدارلاماسىنىڭ ٷيلەستٸرۋشٸسٸ ەۆگەنيي سون كەلتٸرٸپ وتىر.
ەيەلدەر اشاتىن بيزنەس كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەر, ساۋدا-ساتتىق جەنە اگروبيزنەس سيياقتى قوسىمشا قۇن سالىعى تٶمەن, شاعىن سەكتورلاردا. بۇل قارجىعا قولجەتٸمدٸلٸكتٸڭ شەكتەۋلٸ بولۋىنىڭ نەتيجەسٸ, بٸراق ٷي شارۋاسىمەن بٸرگە اتقارۋ ٷشٸن وڭاي بولاتىن جۇمىستى تاڭداۋمەن بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن دەپ سانايدى ەقدب. بۇل تاڭداۋ ٷي شارۋاشىلىعىن اتقارۋ كەزٸندە ەيەلدەرگە تٷسەتٸن شەكتەن تىس اۋىرتپالىقپەن بايلانىستى. ەيەلدەر باسقاراتىن بيزنەستٸڭ, مىسالى, كرەديتتٸك تاريحتىڭ بولماۋى سيياقتى سيپاتتاماسى بانكتەر ٷشٸن ەيەلدەردٸڭ تارتىمدىلىعىن ازايتادى, ولار ەيەلدەر بيزنەسٸنٸڭ تەۋەكەلٸ كٶبٸرەك دەپ سانايدى.
«ەيەلدەردٸڭ قارجىعا قول جەتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتۋ جەنە ولار باسقاراتىن كەسٸپورىندارعا قولداۋ كٶرسەتۋ ەقدب-نٸڭ ٷش شۇعىل باسىم ستراتەگيياسىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا, بانك ٶزٸنٸڭ ينۆەستيتسييالارى, كونسۋلتاتيۆتٸك ٶنٸمدەرٸ مەن ساياسي ديالوگقا قاتىسۋ ارقىلى ەيەلدەردٸڭ قارجىعا جەنە كەسٸپكەرلٸككە قول جەتكٸزۋٸنە قولداۋ كٶرسەتۋ مٸندەتٸن الدى. مەسەلەن, «بيزنەستەگٸ ەيەلدەر» باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە ەقبد قارجى دەلدالدارى, مىسالى, جەرگٸلٸكتٸ بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنا ينۆەستيتسييالايدى, ولار ەيەلدەر باسقاراتىن كەسٸپورىنداردى كرەديتتەيدٸ», - دەيدٸ ەۆگەنيي سون.
ەقدب سونىمەن بٸرگە ەيەلدەردٸڭ قارجىعا قول جەتكٸزۋٸنە جەنە كەسٸپكەرلٸك دامۋىنا جاعىمسىز ەسەر ەتەتٸن قاۋٸپتٸ كەمشٸلٸكتەر مەن ٸركٸلٸستەردٸ انىقتاۋ ٷشٸن جەكە نارىقتىق باعالاۋ ٶتكٸزەدٸ. سودان سوڭ بانك ينۆەستيتسييالىق كەڭەس, ورتالىق بانك سيياقتى مەملەكەتتٸك جەنە مەملەكەتتٸك-جەكە ورگاندارعا قولداۋ كٶرسەتەدٸ. ولار, ٶز كەزەگٸندە, ەيەلدەردٸڭ كەسٸپكەرلٸگٸ ٷشٸن قولايلى احۋال جاسايتىن ساياسات پەن نورماتيۆتٸك اكتٸلەرگە باسىمدىق بەرەدٸ.
ايتا كەتەرلٸگٸ, قازاقستاندا ەقدب ەيەلدەردٸڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋى ٷشٸن قۇرىلىمدىق كەدەرگٸلەردٸ جويۋ ماقساتىندا مەملەكەتتٸك جەنە جەكە سەكتورلار اراسىنداعى ديالوگ ارقىلى قۇقىقتىق رەفورمالار جٷرگٸزدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان بيلٸگٸ 2018 جىلعى تامىزدا ەيەلدەر ٷشٸن تىيىم سالىنعان تٸزٸمدەگٸ 287 جۇمىس ورنىنان 100 جۇمىس ورنىن الىپ تاستادى.
قازاقستان ەيەلدەرٸنٸڭ بيزنەس جٷرگٸزۋدەگٸ رٶلٸن ەرەكشە اتاپ ٶتۋ قاجەت. مەسەلەن, بيزنەستٸڭ 43%-ىن ەيەلدەر باسقارادى, جۇمىس ٸستەپ تۇرعان 1,2 ملن شوب-تىڭ 536-سىن ەيەلدەر باسقارادى. ال بۇل بٷكٸل جۇمىس ورنىنىڭ 31%-ى.
تاعى:
● ەرلەرگە قاراعاندا ەيەلدەر دەپوزيتتەردٸ ەكٸ ەسە جيٸ: دەپوزيتتەردٸڭ 62%-ن – ەيەلدەر, 38%-ن – ەر ادامدار اشادى. الايدا, ەر ادامدار, ەدەتتە, ەيەلدەرگە قاراعاندا دەپوزيتتەردٸ ٷلكەن سوماعا اشادى, بۇل ەيەلدەر كٸرٸسٸنٸڭ تٶمەن ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ;
● ەيەلدەر ەر ادامدارعا قاراعاندا جيٸرەك كرەديت الادى: ەيەلدەر العان تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر ٷلەسٸ – 55%, ەر ادامداردا – 45%, الايدا تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر سوماسى ەيەلدەرگە قاراعاندا ەرلەردە جوعارى (جالپى سومانىڭ 53%-ى ەر ادامداردٸكٸ, 47%-ى ەيەلدەردٸكٸ);
● مەرزٸمٸ ٶتكەن (90 كٷننەن اسا) كرەديتتەر سانى ەيەلدەردە ەر ادامدارعا قاراعاندا سوماسى بويىنشا دا (ەيەلدەر - 42% جەنە ەرلەر - 58%), سانى بويىنشا دا (ەيەلدەر - 45% جەنە ەرلەر - 55%) از;
● مەملەكەتتٸك كرەديتتٸك باعدارلامالار بويىنشا بەرٸلەتٸن ٶنٸمدەردٸ ەيەلدەر كٶبٸرەك پايدالانادى: 57%-ى, ال ەرلەر - 43%.
