Zulmat, zulymdyq – «qara túnek» degen maǵyna beredi. Sańylaýsyz, sáýlesiz, soqyr qarańǵylyq. Kúshteý, qinaý, qyryp-joiý, zorlyq-zombylyq jasaý, adam óltirý degen maǵynasy da bar. Aidyń nury, juldyzdyń jaryǵy túspeitin túpsiz qarańǵylyqta japanda jalǵyz qalǵan adamnyń boiyn qorqynysh bileitini siiaqty, zulymdyq ta eldiń boiyna úrei bolyp enedi, sóitip súiekke sińedi.
Zulymdyq – qoldan jasalady, zulmatty uiymdastyrǵan zalym bolady, al zobalańǵa ushyraǵan jurt «mazlum» atalady. Bul oraida «mazlum» – qazaq halqy, al «zalymnyń» Stalin ekeni belgili.
Alasapyranǵa toly ótken ǵasyrdyń basy qazaqqa alapat apat ala keldi. «Jut jeti aǵaiyndy» demekshi, halqymyzdyń basyna tóngen tóńkeris, ujymdastyrý, alapat ashtyq jáne jappai qýǵyn-súrgin siiaqty zulmat jurtymyzdyń jartysyn jalmady. Aq pen qyzyldyń arpalasynan keiingi jiyrmasynshy, otyzynshy jyldardyń basyndaǵy alapat ashtyqta qaimana qazaq qynadai qyryldy. Adamdy adam jegen almaǵaiyp zaman boldy. Osylaisha tutastai bir urpaqtyń ósimi úzilip qaldy. Ashtyqty tereńdete túsken tárkileý naýqany da halqymyzǵa aýyr tidi. 1928-1929 jyldary asqan qatygezdikpen júzege asyrylǵan bul dúrbeleń «asha tuiaq qalmasyn» degen qyzylkeńirdek uranǵa ulasty. Qazaqtyń qolynda tigerge tuiaq qaldyrmaýdy kózdegen zulymdyq ujymdastyrý naýqanyna ulasty. Eldiń dástúrli sharýashylyǵyna jasalǵan bul qastandyq qolynda maly bar aýqatty bailar men jalpy jurttyń shekara asýyna sebep boldy. Údere kóshken olardyń kópshiligi qyzyl áskerdiń qolynan mert bolyp, kómýsiz qalǵan súiekteri sai-salada shashylyp qaldy. Buǵan halqymyzdyń aqyl-oiyn, jurtqa basshy bolǵan Alash arystaryn – ult ziialylaryn qynadai qyrǵan 1937-1938 jyldardaǵy saiasi qýǵyn-súrgin jalǵasty. Qylyshynan qan tamǵan qyzyl qyrǵyn qazaqty qaimaǵynan aiyrdy. Jurttyń jadyn, eldiń tarihi sanasyn qalyptastyrýǵa qapysyz qyzmet etken qabyrǵaly qairatker uldary qýǵynǵa ushyrap, ulttyń immýniteti álsiredi. Sondyqtan qazaq halqynyń jurt retinde jer betinen joiylyp ketý qaýpi týǵan bul zobalań jyldar jońǵar shapqynshylyǵynan keiingi eń bir qasiretti kezeń boldy. Muny kóptegen ziialylar ultqa jasalǵan «genotsid» dep baǵalaidy. «Etnotsid» dep baǵalaityndar da bar. Biz «zulmat jyldar» dep atadyq.
Qazaq dalasyn sharpyǵan ashtyq týraly sóz qozǵaǵanda, biz kóp jaǵdaida 1921 jylǵy asharshylyqty nazardan tys qaldyryp jatamyz. Bolashaqta osy máselege tarihshylar keńinen toqtalyp, ashtyqtyń sebep-saldaryn tolyqqandy zerdelese, qazaq halqynyń demografiiasy, áleýmettik jaǵdaiy, bir sózben aitqanda, ótken ǵasyrdyń basyndaǵy kúrdeli kezeńniń tutas tarihy óz baǵasyn alar edi. Osy jyldary Orynbor, Aqtóbe, Bókei, Oral jáne Qostanai gýberniialary ashtyqtan qatty zardap shegip, sonyń saldarynan elimizdiń batysy men soltústik óńirlerinde milliondaǵan adam qaitys boldy. Sóitip halyqtyń 30 paiyzy qyryldy. Jyǵylǵanǵa judyryq, el ishin ashtyqpen qatar súzek, tyrysqaq, oba aýrýlary jailap, aiaǵy aýyr jutqa ainaldy. Seńdei soǵylyp sendelgen halyq qaiyrshylyq kúige túsip, qynadai qyryldy. Mysaly, bir ǵana Qostanai gýberniiasynda ashtyq pen aýrý saldarynan halyqtyń 75%-ǵa jýyǵy kóz jumdy. Halyq qolyndaǵy bar malynan aiyrylyp, asharshylyqqa ushyrap, toz-tozy shyqty.
Dástúrli mal sharýashylyǵy kúirep, aýyl sharýashylyǵynda eginshilik kólemi de kúrt azaidy. Osylaisha qazaq halqy asharshylyqtyń ekinshi kezeńin bastan keshti. Kúshtep ujymdastyrý kezeńinde respýblikadaǵy mal sany 40,5 mln bolsa, 1933 jyly 4,5 mln mal basy ǵana qaldy. Surapyl ashtyq pen aýrýdan halyq bas saýǵalap kórshiles ózbek, qyrǵyz, qytai jerine údere aýdy. Ókinishke qarai, barǵan jerine sińip ketken qazaqtyń esebi áli tolyq jasalǵan joq. Tipti alapat ashtyqta opat bolǵandardyń sany da ártúrli derekterde árqily aitylyp keledi.
Ǵasyrlar boiy eldik pen erlikti tý etken qazaq jurty zulmat jyldardan aman shyqty. Toqsan úshinshi jyly Qazaqstanda «Jappai saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań qabyldanyp, 31 mamyr arnaiy eske alý kúni bolyp belgilendi. Kelesi jyly osy ǵasyr zulmatyna 100 jyl tolady. Osyǵan orai asharshylyqqa qatysty «Jappai saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúninen» bólek, arnaiy «Taǵzym men taǵylym kúni» belgilense, búgingi býynnyń babalar aldyndaǵy bir paryzy oryndalǵan bolar edi dep oilaimyz.
Darhan Qydyráli
