زۇلمات, زۇلىمدىق – «قارا تٷنەك» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ساڭىلاۋسىز, سەۋلەسٸز, سوقىر قاراڭعىلىق. كٷشتەۋ, قيناۋ, قىرىپ-جويۋ, زورلىق-زومبىلىق جاساۋ, ادام ٶلتٸرۋ دەگەن ماعىناسى دا بار. ايدىڭ نۇرى, جۇلدىزدىڭ جارىعى تٷسپەيتٸن تٷپسٸز قاراڭعىلىقتا جاپاندا جالعىز قالعان ادامنىڭ بويىن قورقىنىش بيلەيتٸنٸ سيياقتى, زۇلىمدىق تا ەلدٸڭ بويىنا ٷرەي بولىپ ەنەدٸ, سٶيتٸپ سٷيەككە سٸڭەدٸ.
زۇلىمدىق – قولدان جاسالادى, زۇلماتتى ۇيىمداستىرعان زالىم بولادى, ال زوبالاڭعا ۇشىراعان جۇرت «مازلۇم» اتالادى. بۇل ورايدا «مازلۇم» – قازاق حالقى, ال «زالىمنىڭ» ستالين ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
الاساپىرانعا تولى ٶتكەن عاسىردىڭ باسى قازاققا الاپات اپات الا كەلدٸ. «جۇت جەتٸ اعايىندى» دەمەكشٸ, حالقىمىزدىڭ باسىنا تٶنگەن تٶڭكەرٸس, ۇجىمداستىرۋ, الاپات اشتىق جەنە جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸن سيياقتى زۇلمات جۇرتىمىزدىڭ جارتىسىن جالمادى. اق پەن قىزىلدىڭ ارپالاسىنان كەيٸنگٸ جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى الاپات اشتىقتا قايمانا قازاق قىناداي قىرىلدى. ادامدى ادام جەگەن الماعايىپ زامان بولدى. وسىلايشا تۇتاستاي بٸر ۇرپاقتىڭ ٶسٸمٸ ٷزٸلٸپ قالدى. اشتىقتى تەرەڭدەتە تٷسكەن تەركٸلەۋ ناۋقانى دا حالقىمىزعا اۋىر تيدٸ. 1928-1929 جىلدارى اسقان قاتىگەزدٸكپەن جٷزەگە اسىرىلعان بۇل دٷربەلەڭ «اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن قىزىلكەڭٸردەك ۇرانعا ۇلاستى. قازاقتىڭ قولىندا تٸگەرگە تۇياق قالدىرماۋدى كٶزدەگەن زۇلىمدىق ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىنا ۇلاستى. ەلدٸڭ دەستٷرلٸ شارۋاشىلىعىنا جاسالعان بۇل قاستاندىق قولىندا مالى بار اۋقاتتى بايلار مەن جالپى جۇرتتىڭ شەكارا اسۋىنا سەبەپ بولدى. ٷدەرە كٶشكەن ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قىزىل ەسكەردٸڭ قولىنان مەرت بولىپ, كٶمۋسٸز قالعان سٷيەكتەرٸ ساي-سالادا شاشىلىپ قالدى. بۇعان حالقىمىزدىڭ اقىل-ويىن, جۇرتقا باسشى بولعان الاش ارىستارىن – ۇلت زييالىلارىن قىناداي قىرعان 1937-1938 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جالعاستى. قىلىشىنان قان تامعان قىزىل قىرعىن قازاقتى قايماعىنان ايىردى. جۇرتتىڭ جادىن, ەلدٸڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا قاپىسىز قىزمەت ەتكەن قابىرعالى قايراتكەر ۇلدارى قۋعىنعا ۇشىراپ, ۇلتتىڭ يممۋنيتەتٸ ەلسٸرەدٸ. سوندىقتان قازاق حالقىنىڭ جۇرت رەتٸندە جەر بەتٸنەن جويىلىپ كەتۋ قاۋپٸ تۋعان بۇل زوبالاڭ جىلدار جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان كەيٸنگٸ ەڭ بٸر قاسٸرەتتٸ كەزەڭ بولدى. مۇنى كٶپتەگەن زييالىلار ۇلتقا جاسالعان «گەنوتسيد» دەپ باعالايدى. «ەتنوتسيد» دەپ باعالايتىندار دا بار. بٸز «زۇلمات جىلدار» دەپ اتادىق.
قازاق دالاسىن شارپىعان اشتىق تۋرالى سٶز قوزعاعاندا, بٸز كٶپ جاعدايدا 1921 جىلعى اشارشىلىقتى نازاردان تىس قالدىرىپ جاتامىز. بولاشاقتا وسى مەسەلەگە تاريحشىلار كەڭٸنەن توقتالىپ, اشتىقتىڭ سەبەپ-سالدارىن تولىققاندى زەردەلەسە, قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيياسى, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ٶتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى كٷردەلٸ كەزەڭنٸڭ تۇتاس تاريحى ٶز باعاسىن الار ەدٸ. وسى جىلدارى ورىنبور, اقتٶبە, بٶكەي, ورال جەنە قوستاناي گۋبەرنييالارى اشتىقتان قاتتى زارداپ شەگٸپ, سونىڭ سالدارىنان ەلٸمٸزدٸڭ باتىسى مەن سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸندە ميلليونداعان ادام قايتىس بولدى. سٶيتٸپ حالىقتىڭ 30 پايىزى قىرىلدى. جىعىلعانعا جۇدىرىق, ەل ٸشٸن اشتىقپەن قاتار سٷزەك, تىرىسقاق, وبا اۋرۋلارى جايلاپ, اياعى اۋىر جۇتقا اينالدى. سەڭدەي سوعىلىپ سەندەلگەن حالىق قايىرشىلىق كٷيگە تٷسٸپ, قىناداي قىرىلدى. مىسالى, بٸر عانا قوستاناي گۋبەرنيياسىندا اشتىق پەن اۋرۋ سالدارىنان حالىقتىڭ 75%-عا جۋىعى كٶز جۇمدى. حالىق قولىنداعى بار مالىنان ايىرىلىپ, اشارشىلىققا ۇشىراپ, توز-توزى شىقتى.
دەستٷرلٸ مال شارۋاشىلىعى كٷيرەپ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەگٸنشٸلٸك كٶلەمٸ دە كٷرت ازايدى. وسىلايشا قازاق حالقى اشارشىلىقتىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸن باستان كەشتٸ. كٷشتەپ ۇجىمداستىرۋ كەزەڭٸندە رەسپۋبليكاداعى مال سانى 40,5 ملن بولسا, 1933 جىلى 4,5 ملن مال باسى عانا قالدى. سۇراپىل اشتىق پەن اۋرۋدان حالىق باس ساۋعالاپ كٶرشٸلەس ٶزبەك, قىرعىز, قىتاي جەرٸنە ٷدەرە اۋدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بارعان جەرٸنە سٸڭٸپ كەتكەن قازاقتىڭ ەسەبٸ ەلٸ تولىق جاسالعان جوق. تٸپتٸ الاپات اشتىقتا وپات بولعانداردىڭ سانى دا ەرتٷرلٸ دەرەكتەردە ەرقيلى ايتىلىپ كەلەدٸ.
عاسىرلار بويى ەلدٸك پەن ەرلٸكتٸ تۋ ەتكەن قازاق جۇرتى زۇلمات جىلداردان امان شىقتى. توقسان ٷشٸنشٸ جىلى قازاقستاندا «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, 31 مامىر ارنايى ەسكە الۋ كٷنٸ بولىپ بەلگٸلەندٸ. كەلەسٸ جىلى وسى عاسىر زۇلماتىنا 100 جىل تولادى. وسىعان وراي اشارشىلىققا قاتىستى «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸنەن» بٶلەك, ارنايى «تاعزىم مەن تاعىلىم كٷنٸ» بەلگٸلەنسە, بٷگٸنگٸ بۋىننىڭ بابالار الدىنداعى بٸر پارىزى ورىندالعان بولار ەدٸ دەپ ويلايمىز.
دارحان قىدىرەلٸ
