Jan kúizelisine túsip, árqalai sebeptermen toryqqan jastardy túrli dini aǵymdar óz qataryna tartatyny belgili. Al bizdiń zaiyrly qoǵamda olardy qoldaityn, qysylǵanda kómek beretin qandai qyzmetter bar? Osy suraqqa jaýap alý maqsatymen Mádeniet jáne sport ministrligi Din isteri komitetiniń tóraǵasy Ǵalym ShOIKINMEN suhbattasqan edik.
– Azamattardyń din salasyndaǵy máselelerge qatysty saýatyn kóterý maqsatynda 2015 jyly jáne 2016 jyldyń ótken ailarynda qandai jumystar atqaryldy?
– Din isteri komiteti tarapynan ǵylymi saraptamalyq, áleýmettanýlyq zertteýler júrgizýge, azamattarǵa din máseleleri boiynsha keńes berýdi uiymdastyrýǵa, turǵyndarǵa dástúrli islam dini týraly shynaiy aqparat berýge, radikaldyq sipattaǵy dini aǵymdardyń jeteginde ketken jandardy, onyń ishinde ekstremizm baptary úshin túzeý mekemelerinde jazalaryn óteýshilerdi dástúrli ortaǵa qaitarý men ońaltý jumystaryn uiymdastyrýǵa, ortalyq jáne aimaqtyq buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi men jýrnalisteri úshin din salasyndaǵy taqyryptardy qamtityn máselelerdi jariialaý boiynsha oqytý seminarlaryn uiymdastyrýǵa, konferentsiialar ótkizýge, din salasyndaǵy ózekti máseleler boiynsha aqparattyq jáne ádistemelik quraldar ázirleýge jáne osy qatardaǵy basqa da sharalardy uiymdastyrýǵa jyl saiyn qarajat bólinip otyrady.
– Din salasyndaǵy máselelermen aimaqtarda jumys júrgizip otyrǵan qyzmetkerlerdiń áleýeti talapqa sáikes kele me? Olardy bilikti mamandarmen, materialdyq-tehnikalyq qajettiliktermen qamtamasyz etý deńgeii qandai?
– Qazirgi kúnde elimizdiń 15 óńirinde Din isteri basqarmalary ákimdikter qurylymynda derbes qurylym retinde jumys atqarady, al Qyzylorda oblysynyń Din isteri basqarmasy 2014 jyly taratylyp, oblys ákimdiginiń Ishki saiasat basqarmasyna qosylǵan. Óńirlerdegi din isteri basqarmalary jergilikti deńgeide din salasyndaǵy memlekettik saiasatty júzege asyrýmen ainalysatyn quzyrly organ bolyp tabylady.
Barlyq óńirlerde Din isteri basqarmalarynyń janynan din máselelerin zertteý ortalyqtary qurylyp, jumys istep keledi. Óńirlerde qyzmet atqaryp otyrǵan din isteri basqarmalary qyzmetkerleriniń jáne din máselelerin zertteý ortalyqtary mamandarynyń áleýeti joǵary jáne olar materialdyq-tehnikalyq turǵydan jetkilikti qamtamasyz etilgen dep aita alamyz. Óńirlerdegi din salasyndaǵy jumystarǵa úzdik teologtar men dintanýshylar tartylǵan.
Din jáne dintanýshylyq bilim berý máselelerimen ainalysatyn ǵalym zertteýshiler, dintanýshylar, memlekettik organdar men azamattyq qoǵam institýttary arasynda úilesimdi únqatysý, ózara túsinýshilik pen yntymaqtastyqty damytýǵa úles qosatyn Qazaqstan dintanýshylarynyń forýmy jyl saiyn ótkizilip keledi. Komitet dini saladaǵy túrli teris áreketterge qarsy kúresý maqsatynda dástúrli dini birlestiktermen, azamattyq qoǵam institýttarymen jáne BAQ ókilderimen ózara árekettestikte jumystar júrgizýde.
– Keibir tirkelmegen dini birlestikterdiń elimiz aýmaǵynda erkin áreket etýiniń qandai sebepteri bar? Olardy áshkerelep, quqyq qorǵaý organdarynyń kómegimen jazaǵa tartqan mysaldar bar ma?
– Elimizde qazirgi kúnde qyzmet atqaryp otyrǵan 18 konfessiianyń múddelerin bildiretin 3600-den astam dini birlestikterdiń barlyǵy óz qyzmetterin zańdy negizde júzege asyrýda. Qazirgi kúnde elimiz aýmaǵynda tirkelmegen dini birlestikterdiń erkin áreket etip otyrǵany týraly málimetter joq. Al dástúrli emes dini aǵymdardyń áreketi týraly aitar bolsaq, olar negizinen ideialyq turǵydan kórinis taýyp otyrǵandyǵyn aita ketý kerek. Demek, olar uiymdyq-quqyqtyq nysanda jumys istemeidi degen sóz. Bul, birinshiden, islamdyq baǵyttaǵy dástúrli emes aǵymdarǵa qatysty jalpy ataýmen belgili salafizm aǵymyna qatysty.
Desek te, jekelegen dini birlestikterdiń ustanýshylarynyń elimizdiń zańnamalaryn buzýǵa jol berip, dini ádebietterin ruqsat berilmegen oryndarda taratý, zańsyz missionerlik qyzmetpen ainalysý derekteri oryn alyp jatqandyǵyn da aita ketý kerek. Ondai derekterge tiisti memlekettik organdar tarapynan jedel nazar aýdarylyp, sáikesinshe sharalar qabyldanyp otyrady.
Memlekettik organdarmen anyqtalǵan quqyq buzýshylyqtar boiynsha ákimshilik ister qozǵalyp, aiyppuldar salynady jáne túsindirý jumystary udaiy júrgizilip otyrady. Elimiz aýmaǵynda qyzmetine tyiym salynǵan jekelegen dini uiymdardyń ustanýshylary tarapynan zańsyz qyzmet atqarý derekteri oryn alyp otyrady. Olardyń qatarynda «Tabliǵi jamaǵat» uiymynyń ustanýshylary men salafi ideiasyn ustanýshylar jii kezdesedi. Mysaly, 2015 jyly Astana qalasynyń soty terrorizmdi nasihattaý jáne kómek kórsetý qylmystyq áreketteri úshin 2 azamatty bas bostandyǵynan aiyrdy. 2016 jylǵy aqpan aiynda Astana qalasy Saryarqa aýdany sotynyń sheshimimen «Tabliǵi jamaǵat» tyiym salynǵan ekstremistik uiymynyń 5 múshesi bas bostandyǵynan aiyryldy.
Árine, bul máseleler qoldanystaǵy zańnamany jetildirý baǵytynda jumystar júrgizip otyrýdy qajet etetini anyq. Osy maqsatta Din isteri komitetiniń janynda múddeli memlekettik organdardyń, dini birlestikter men din salasyndaǵy sarapshylar qaýymdastyǵy ókilderiniń qatysýymen aqyldasý toby qurylyp, jumys isteýde. Máselen, Aqtóbede oryn alǵan oqiǵa din salasyn retteitin qoldanystaǵy zańnamaǵa jeke úilerde, páterlerde nemese basqa oryndarda dini sipattaǵy jinalystar ótkizýdi retteý máselesin kún tártibine qoiyp otyr. Qazirgi kúnde bul máseleniń zańnamalyq turǵydan durys sheshimin tabýy úshin keńesý jumystary júrgizilýde.
– Din isteri komiteti jastar arasynda dinniń taralý áleýetine monitoring júrgizip otyr ma?
– Jyl saiyn din salasyndaǵy ózekti máselelerdi zertteý maqsatynda turǵyndardyń ártúrli toptarynyń arasynda áleýmettanýlyq zertteýler júrgizilip otyrady. Máselen, bizdiń tapsyrysymyz boiynsha 2015 jyly 14 – 25 jas arasyndaǵy azamattardy qamtyp, júrgizilgen áleýmettik zertteýlerdiń qorytyndysyna sáikes, saýalnamaǵa qatysqan respondentterdiń 86,8%-y ózderin dinge senýshiler retinde sanaityndyqtaryn aitqan. Sonymen birge, saýalnamaǵa qatysqan jastardyń 15,6%-y dini rásimder men jón-joralǵylardy qatań saqtaityn dindarlar ekenin, al respondentterdiń basym bóligi (71,2%) ózderiniń dindarlyǵy dini merekeler men basqa da dini salt-dástúrlerdi formaldy túrde oryndaýmen shekteletindigin kórsetken.
Bul derekter elimizdiń jastarynyń basym bóligi dindi ulttyq jáne mádeni-rýhani biregeilik retinde túsinetindigin kórsetedi. Jalpy, jastar arasynda dinniń yqpalynyń jyl sanap artyp otyrǵany týraly aitqanda, dini qundylyqtar men azamattyq qundylyqtardy almastyrmaýyn basty nazarda ustaýymyz kerek. Osy oraida, dástúrli dinderdiń týǵan jer men Otanǵa degen patriotizmdi teristemeitinin aita ketý qajet.
– Jastardyń teris dini aǵymdarǵa tez tartylý sebebi nede dep oilaisyz? Oǵan qarsy qandai áreketter jasalýda?
– Qoǵamnyń eń kóp jáne belsendi toby retinde jastardyń qandai máselege bolsa da qyzyǵýshylyqtary joǵary bolatyny sózsiz. Din isteri komiteti osyny eskere otyryp basqa da múddeli memlekettik organdarmen, dini birlestiktermen, úkimettik emes uiymdarmen birlesý arqyly jastar arasynda dástúrli ulttyq jáne tarihi qundylyqtardy nasihattaý, zaiyrlylyq qaǵidattaryn ilgeriletý, dini aǵymdardyń qaýpin túsindirý jáne olardyń boiynda teris dini ideologiialarǵa qarsy immýnitet qalyptastyrý baǵytynda keshendi túsindirý jumystaryn júrgizýde.
Jastarmen júrgiziletin jumystar mektep oqýshylarymen, orta jáne joǵary oqý oryndarynyń stýdentterimen, úlkendi-kishili eńbek ujymdaryndaǵy jumysshylarmen, ózin-ózi jumyspen qamtýshy jáne jumyssyz júrgen jastarmen aqparattyq-túsindirý baǵytynda iske asyrylýda. Ásirese, jastardyń kóp shoǵyrlanatyn oryndarynda túsindirý jumystaryn júrgizýge basa kóńil aýdarylyp, osy maqsatta stýdenttik jataqhanalarda júieli túsindirý jumystary júzege asyrylýda. Ótken jyly barlyq óńirlerde jastarmen 9 myńnan astam tikelei is-sharalar ótkizilip, oǵan 760 myńnan astam jas qamtyldy. Aǵymdaǵy jyldyń I toqsanynda túsindirý jumystarymen 2 myńǵa jýyq ártúrli pishimdegi tikelei is-sharalar ótkizildi.
– Teris aǵymdarmen kúresýge qarsy jasalǵan arnaiy baǵdarlama nemese jospar bar ma?
– Teris aǵymdardyń aldyn alý elimizdiń qoldanystaǵy zańnamalary sheńberinde iske asyrylady. Bul jerdegi túitkildi másele – dástúrli emes aǵymdardyń ideialyq turǵydan taralýy jáne olarǵa qarsy zańdyq tetikterdi qoldanyp kúresýdiń barlyq ýaqytta múmkin emestigi. Sondyqtan Din isteri komiteti basqa da múddeli memlekettik organdarmen, dini birlestiktermen, úkimettik emes uiymdarmen jáne ǵylymi-sarapshylar qaýymdastyǵymen birlese otyryp, teris dini aǵymdardyń aldyn alý jáne olardyń ideologiialarynan keletin qaýipti turǵyndarǵa túsindirý baǵytyndaǵy jumystarǵa basymdyq berip otyr.
Qazirgi kezde teris dini aǵymdardyń ideologiialyq shabýyly internet keńistikte belsendi júrgizilip otyrǵanyn eskere kelip, teris sipattaǵy dini ideologiialarǵa sapaly toitarys berý maqsatynda sarapshylar qaýymdastyǵyn tartyp, áleýmettik jelilerde túsindirý jumystary uiymdastyrylýda.
Komitetpen internetresýrstardyń mazmunyn taldaý jumystary udaiy júrgizilip otyrady. Ótken jyly 6000-nan astam internetresýrstyń mazmuny taldanyp, olardyń ishinen zańnamaǵa qaishy 414 material anyqtaldy. 2016 jyldyń I toqsany boiynsha 1020 internetresýrstyń mazmunyna taldaý jasalyp, onda zańnamaǵa qaishy keletin 302 internetresýrs anyqtaldy.
Din isteri komiteti ideologiialyq jumysta innovatsiialyq ádister de paidalanylýda. 2013-2015 jyldary birqatar óńirlerdiń ákimdikterimen birlesip antiekstremistik sipattaǵy «Haq joly» (Atyraý), «Jan shyryly» (Kókshetaý), «Shyrmaýyq» (Óskemen), «Oiran» (Shymkent), «Jánnat» (Oral), «Adasqandar» (Qaraǵandy) dramalyq spektaklderi ázirlendi. Atalǵan qoiylymdardyń beine nusqalary ázirlenip, olar dini ekstremizm men terrorizmniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan is-sharalarda keńinen qoldanýda.
– Jastar arasynda túrli kúizelister men ómirdiń aýyr talqylaryna ushyraǵandarǵa kómek qolyn usynatyn, durys dini baǵdar beretin ortalyqtar bar ma?
– Turǵyndardyń keń tobyna, onyń ishinde jastarǵa din salasyndaǵy máselelerde durys baǵyt-baǵdar berýde ortalyq deńgeide Din isteri komitetiniń memlekettik áleýmettik tapsyrys sheńberinde «Qaýyrt jeli – 114» jobasyn iske asyryp otyrǵan «Dinderdi zertteý ortalyqtary qaýymdastyǵy» ZTB qoǵamdyq qorynyń jáne «Aqniet» respýblikalyq ońaltý ortalyǵynyń áleýeti jumyldyrylǵan. Óńirlik deńgeide bul baǵyttaǵy jumystardy ákimdikterdiń din isteri basqarmalary men din máselelerin zertteý ortalyqtary, keńes berý-ońaltý jumystarymen ainalysatyn úkimettik emes uiymdar iske asyrady. Elimizdiń barlyq óńirlerinde din isteri basqarmalarynyń janynda din salasyndaǵy máseleler boiynsha qońyraýlar qabyldaityn «Senim telefondary» jumys isteidi.
Sonymen qatar, óńirlerde teris dini aǵymdardan zardap shekkenderge kómek kórsetýmen ainalysatyn 28 úkimettik emes ortalyq bar. Memlekettik áleýmettik tapsyryspen jumys isteitin bul ortalyqtar radikaldyq aǵymdardan japa shekkendermen qatar, jalǵan dini uiymdardyń quryǵyna túsken jandarǵa kómek kórsetýmen de ainalysady.
Dini basqarmanyń rýhani-intellektýaldyq ortalyǵy retinde Ǵulamalar keńesiniń jumysy jandandy. Osy kezeńde «qarýly djihad», «takfir» jáne
«hidjra» radikaldy ideialaryn áshkereleý boiynsha pátýalar qabyldandy. Sondai-aq, dini ǵuryptar men rásimderdiń birkelkiligin qamtamasyz etý boiynsha jańartylǵan ýaǵyzdar jinaǵy ázirlendi.
Ázirlegen Jaqsybai SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»
