Ǵalamtor - búkil álem boiynsha aqparattar almasý múmkindigi, jeliler júiesi. Ǵalamtor - bailanys aralaryn ózara biriktiretin toraptardyń jiyntyǵy.
Ǵalamtor - adamzattyń eń úlken jetistigi, adamdar ony qoldaný arqyly adam balasy óte alys qashyqtyqty baǵyndyryp, basqa elder men qurlyqtarmen erkin bailanys qura alady.
Ǵalamtordy din salasyndaǵy otandyq ǵalymdar men sarapshylar, aqparattyq túsindirý tobynyń músheleri men memlekettik qyzmetkerler de óz jumystary barysynda jetkilikti deńgeide qoldanyp, dini aqparattardy nasihattaýǵa qoldanýda.
Alaida, ǵalamtordyń osyndai jetistigi men qoljetimdiligin dástúrli emes dini aǵymdar da óz paidalaryna tiimdi qoldanýda. Ekstremistik jáne terroristik uiymdardyń halyqqa aqparat arqyly áser etýdi keńinen qoldanýy olardyń qyzmetiniń ajyramas bóligine ainaldy. Eń aldymen ekstremistik jáne terroristik uiymdar ǵalamtordy jeli qoldanýshylardyń áli qalyptasyp úlgermegen sanasyna yqpal etý úshin qoldanady. Iaǵni, olardyń negizgi nysanasy áleýmettik jaǵdaiy men dúniege degen kózqarasy tolyq qalyptaspaǵan jastar bolyp tabylady. Mundai árekettiń bir qala nemese bir elmen shektelmeitindigi belgili, bul ekstremistik jáne terroristik uiymdar úshin óte mańyzdy. Olardyń qyzmeti ózderiniń ideologiiasyn belsendi túrde nasihattaýǵa, jańa múshelerdi óz qatarlaryna tartýǵa, jaqtastaryn teoriialyq jáne praktikalyq turǵydan oqytýǵa jáne ózderine qarsy shyqqan jeli qoldanýshylaryna qarsy aqparattyq kúres júrgizýge baǵyttalady.
Dini saýaty taiaz adamdardyń dini aqparatty ǵalamtordan izdeitindigi belgili. Al, mundai adamnyń aqparat taratý máselesinde óte belsendi jumys júrgizetin radikaldy uiymdardyń qarmaǵyna ilinýi ábden múmkin. «Google» arqyly bir máseleni izdegen kezde radikaldy baǵytty ustanatyn uiymdardyń salǵan aqparattaryna kezigip, olardyń sheihtarynyń beine jáne aýdio jazbalaryn tyńdaýy múmkin. Olardyń jazbalarynda jihadqa shyǵý, sheiit bolý sekildi uǵymdardyń burmalanǵan maǵynasy berilip, mundai aqparattar jeli qoldanýshynyń sanasyna keri áser etýi yqtimal.
Teris piǵyldy aǵymdardyń keibir saittary halyqty ekstremistik nemese terroristik áreketterge shaqyrýdy nasihattamaýy múmkin. Olar islamǵa arnalǵan aqparttyq portal retinde jumys júrgizedi. Alaida, olar shyn máninde halyqtyń dástúrli dini ustanymdaryn ydyratyp, musylmandar arasyna jik salyp, dindi ishtei bólshekteýdi kózdeýi múmkin. Mysaly, olarda paryzdardy (namaz, oraza) oryndamaǵandar kápirge balanyp, dástúrli hanafi mázhabyna qaishy aqparattar beriledi. Al, dini saýaty jetkiliksiz izdenýshi mundai saittardaǵy din taqyrybyndaǵy barlyq málimetter men derekterdi sol qalpynda qabyldap, sanasyna sińiredi.
Ekstremistik jáne terroristik uiymdar jeke veb-saittaryn qurýmen qatar portaldardaǵy, áleýmettik jelilerdegi forýmdarda da jumys júrgizedi. Búgingi tańda áleýmettik jeliler búkilálemdik ǵalamtordaǵy eń tanymal qyzmet túri bolyp otyr, statistika boiynsha áleýmettik jelilerdi ǵalamtor qoldanýshylarynyń 90 %-y qoldanady. Derekterge súienetin bolsaq, tirkelgen qoldanýshylarynyń sany boiynsha alǵashqy ondyqqa kiretinder: Facebook (1,4 mlrd.), Youtube (1 mlrd), Google+ (500 mln-astam), Twitter (500 mln-nan astam), BKontakte (230 ml.-nan astam), Onoklassniki (205 mln-nan astam) jáne t.b. áleýmettik qyzmetter. Osy áleýmettik jeliler arqyly mundai uiymdar tanymal heshtegterdi (#) alyp, onyń mazmunyna óz materialdaryn kóptep ornalastyrady.
Sondai-aq, olar áleýmettik jelilerde jańa tanystar izdep taýyp, olardy óz quryqtaryna túsirýdiń tásilderin sheber qoldanady. Ásirese bul áiel adamdardy arbaýda sátti iske asady. Sebebi, jaratylysy turǵysynan emotsiiaǵa berilgish qyzdar ǵalamtordaǵy jeliler arqyly ózderin tolǵandyrǵan máselelerdi, kóńil-kúilerin bildirip otyrady. Ǵalamtor jelisindegi mamandanǵan teris piǵyldy aǵym músheleri muny óz paidalaryna asyryp, ondai qyzdarmen syr bólisý arqyly ózderine jaqyndatyp, qurbandaryna ainaldyrý arqyly eń sońynda «jynystyq jihad» jasaýǵa kóndiredi.
Dini saýaty tómen adamdardy arbaýdyń bir quraly ǵalamtor betinde túrlishe pátýa berý bolyp otyr. Teris pátýalar adamdardy ekstremizmge itermeleitin kúshke ie, sebebi, dindegi pátýa qoǵamdaǵy dini ahýalǵa tikelei áser ete alady. Teris pátýa berýshi adam sol arqyly qoǵamǵa iritki salýǵa, qaqtyǵystar týǵyzýǵa sebepker bolýy yqtimal. Mundai teris pátýalardyń keri yqpaly retinde mynalardy keltirýge bolady:
- negizsiz pátýálardyń shekten tys kóbeiýi dini saýaty tómen dindarlardyń adasýyna alyp keledi.
- arandatýshy pátýalar islam týraly jaǵymsyz pikirlerdi qalyptastyryp, dástúrli islam qundylyqtarynyń damýyna keri áserin tigizedi.
- sheteldik sheihtar tarapynan berilgen pátýalarda jergilikti halyqtyń ulttyq qundylyqtary, salt-sanasy eskerilmeidi.
- talapqa sai kelmeitin pátýalar dini ustanymdardyń burmalanýyna, dinishilik alaýyzdyqqa soqtyrady.
Halyqtyń dini aqparattardy ǵalamtordan izdeýine ǵalamtordyń táýlik boiy jumys isteitindigi, málimetterdiń ońai ári jyldam tabylatyndyǵy, artyq ýaqyt pen aqshalai shyǵyndy qajet etpeitindigi sebep bolýda. Adamdar ǵalamtorǵa qatty senip artyp, barlyq málimetterdi ǵalamtordan taba alatynyna kúmán keltirmeidi, olardyń úlken qaterlerge aparyp soqtyratyn ziiandylyǵyn eskermeidi.
Mundai keleńsizdikterge jol bermeý úshin buqaralyq aqparat quraldaryn, sonyń ishinde ǵalamtor jelisin erekshe baqylaýǵa alý qazirgi tańda eń ózekti máselege ainalyp otyr. Mundai qurbandyqqa ushyraýdyń basty sebebi dini saýatsyzdyq deýimizge bolady. Bul jerde jasalatyn nárse - osyndai ekstremistik jáne terroristik ideologiiany nasihattaýshylarǵa qaitarym retinde olardyń negizgi nietin, olardyń ziiandy áreketterin áshkereleitin aqparattardy osy ǵalamtor betinde der kezinde, belsendi túrde taratyp otyrý. Radikaldy ideologiianyń qaýpi týraly ǵalamtor aqparattaryn, tele, radio baǵdarlamalardy kóptep shyǵarýǵa basa mán berilýi tiis. Bul aqparattar men baǵdarlamalarda islam dininiń soǵys pen qantógiske jol bermeitindigi, terrorizm men dinniń bir-birine jat uǵymdar ekendigi nasihattalýy kerek. Bul baǵytta elimizde atqarylyp jatqan jumystar az emes, ekstremizm men terrorizmge qarsy kúres jolynda kóptegen ekstremistik uiymdardyń qyzmetine sottyń sheshimimen tyiym salynyp, dini mazmundaǵy ádebietterge, únparaqtar men aýdio-beine materialdarǵa, ǵalamtor saittaryna dintaný saraptamasy júrgizilip, aldyn alý sharalary retinde aqparattyq-túsindirý jumystary kezeń-kezeńimen júrgizilip, osy baǵytta eleýli qyzmetter atqarylýda. Degenmen mundai halyqtyń rýhaniiaty men ulttyq qundylyqtaryna, eldiń ishki turaqtylyǵy men tutastyǵyna qaýip tóndiretin máselede tek kásibi mamandar ǵana emes, elin súigen árbir azamattyń kúsh salyp, atsalysqany jón.
Dini málimetti, qajetti pátýáni izdegen árbir azamat múmkindiginshe sheteldik ǵalamtor saittaryn paidalanbaýǵa tyrysyp, Din isteri komitetiniń jobasy aiasynda jumys isteitin kaz-islam.kz, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń resmi saity muftyat.kz jáne onymen seriktes fatua.kz, azan.kz, muslim.kz, ummet.kz jáne t.b. sekildi elimizdegi senimdi saittarǵa júgingeni jón.
Qazaqstannyń árbir azamaty óziniń dini saýatyn arttyrýǵa mán berip, rýhani jáne ulttyq qundylyqtardy dáripteýge óz shamasynyń jetkeninshe atsalysatyn bolsa eldiń ishki turaqtylyǵy men bútindigine eshqandai jat piǵyldy aǵymdardyń syzat túsire almasy anyq.
Teńlibaeva Janar Qantemirqyzy,
QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi Din isteri komiteti Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri
