Moiyndaý kerek, bizdiń qoǵamdyq sanada úlken saiasatqa degen qyzyǵýshylyqtyń deńgeii tómen. Ony belgili rette túsinýge de bolar: kúndelikti tirshiliktiń, bala-shaǵany ósirip-jetkizýdiń qamy, turmys taýqymeti – ádette kópshilik birinshi kezekte osyny oilaidy. Tek sońǵy jyldary ǵana eldegi áleýmettik dertter asqynǵan saiyn, óziniń ómirindegi qiynshylyqtardy solaqai saiasatpen bailanystyrǵan azamattardyń sany ósip keledi. Kesh te bolsa buny jaqsy úrdiske balaýǵa bolady. Ainalyp kelgende qoǵamnyń ózi saiasi isterge belesene aralasyp, ony baqylamaityn bolsa, teńsizdik, ádilsizdik, jemqorlyq, jaýapsyzdyq sekildi keleńsizdikter saqtala bermek.
Biraq atalǵan jaǵdai ádette tek ishki saiasatqa ǵana tán. Al endi qorshaǵan álemde oryn alǵan túitkilderge, olardyń Qazaqstanǵa tigizer zardabyn uǵynyp baǵalaýǵa kelgende ondai sergektik baiqala bermeidi. Kerisinshe, osy syrtqy saiasatty qoishy, qaitemiz ony, odansha ishki bylyqtarymyzdy aitsańshy degen ýájder áleýmettik jelilerde jii ushyrasady.
Ras, kez kelgen memleket ne qoǵamnyń ishinde túrli oilar, ustanymdar, túrli máselelerge degen árqily kózqarastar tabylatyny zańdy. Sóite tura sol eldi el etetin jalpyǵa ortaq biriktirýshi qundylyqtar bolady. Sońǵylardyń qataryna ádette táýelsizdik, turaqtylyq, ulttyq bolmys sekildi uǵymdar jatady. Sebebi olardan airylǵan orta, meili júz jerden daryndy nemese bai bolsyn derbestiginen airylyp, erteli me, kesh pe taqyrǵa otyrady. Ult retinde joiylyp ketken, tili men dilinen maqrum qalǵan, bógdeniń qulyna ainalǵan ondai halyqtar az emes.
Eń soraqysy – atalǵandai táýekelder órkenietti sanalatyn HHI ǵasyrdaǵy Adamzattyń ómirinde áli saqtalyp otyr. Tipti sońǵy on-jiyrma jylda burynǵydan beter ýshyǵa túsken. Buǵan jer betiniń túkpir-túkpirindegi shielenister, sanktsiialyq soǵystar, dinaralyq qaqtyǵystar dálel.
Tipti qarap otyrsa sońǵy ailardyń ózinde álemdegi saiasi jaǵdai kúrt shielenisip ketti. Onyń arasynda Batys pen Qytai arasynda teke-tires órshelene tústi. Jáne Beijinge qarsy AQSh sanktsiialary istiń basy ǵana. Kei sarapshylardyń baǵalaýynsha bul kezinde Amerika men Keńes Odaǵy arasyndaǵy qyrǵi-qabaq soǵystyń endigi rette Qytaimen arada jandanýy bolyp tabylady. Eki alyp derjavanyń baqtalastyǵy qalǵan álemge óziniń saiasi, ekonomikalyq, ideologiialyq, qarjylyq turǵydaǵy keleńsiz áserin tigizetini qazirden túsinikti.
Basqa qaterlerdiń qatarynda Ázerbaijan men Armeniia qarýly qaqtyǵysqa boi aldyrýyn jatqyzýǵa bolady. Sondaǵysy aldyńǵysyn jańa impershil saiasatqa kóshken Túrkiia tolyqtai qoldasa, sońǵysyna alypshyldyq dertine ábden shaldyqqan Reseidiń ámiri júrip tur.
Óz kezeginde Úndistan men Pákistan qaita ózara soǵys otyn tutatýǵa shaq. Atalǵan elder jappai qyryp-joiý qarýyna ielik etýi Ońtústik Aziia ǵana emes ǵalamdyq qaýipsizdikke qaýip tóndirýde.
Tipti sońǵy ýaqytqa sheiin eń jaqyn odaqtas sanalyp kelgen slavian elderi, bir jaǵynan Resei, ekinshi jaǵynan Ýkraina men Belarýs bir-birine aýyr aiyp taǵýda, jariialanbaǵan gibridtik soǵystyń aila-amaldaryn qoldanýda. Al endi taiaýda ǵana Belarýsta ótken prezidenttik sailaýlardan keiingi dúrbeleń bul elde uzaq merzimdi turaqsyzdyqqa ákelýi jáne Resei men Eýropa arasyndaǵy teke-tirestiń kezekti qozdyrýshysyna ainalýy ábden yqtimal.
Bunyń bárine Libiiada, Iemende, Siriiada tolastamai otyrǵan soǵysty, Saýd Arabiiasy bastaǵan sýnnittik top pen shiizmniń jalaýyn kótergen Irannyń baqtalastyǵyn, Ýkraina, Venesýela men Aýǵanystandaǵy shielenisti jaǵdaidy, Beirýttegi joiqyn jarylystan keiin Livandaǵy saiasi daǵdarysty qosyńyz. Sondaǵysy halyqaralyq qatynastarǵa azýlylar dáýiri oralǵan.
Óz aldyna san alaýan aimaqtyq jáne ǵalamdyq sipattaǵy túitkilderdi retteýshi tetikterdi, BUU-dan bastap, álemdegi kúsh ieleri pysqyryp jatqan joq. Kerisinshe kezinde Amerikanyń Taiaý Shyǵysta, Latyn Amerikasynda júrgizgen men-menshil ur da jyq saiasatyn búginde birqatar basqa derjavalar daǵdyǵa ainaldyrýda. Ol azdai Resei sekildi impershil oiynshylar ózi qol qoiǵan kelisimderden bas tartyp kórshilerine ses kórsetip otyr. Al endi Pýtinniń 1945 jyldaǵydai Ekinshi Ialta jiynyn uiymydastyryp bes qana alyp memlkeket (BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri: AQSh, Ulybritaniia, Frantsiia, Resei jáne Qytai) qalǵan álemdi ózara bóliske salyp, kim qai aimaqty bileitinin sheshý jaily usynysy kimdi de shoshyndyratyny anyq.
Joǵaryda atalǵan irili-usaqty elder óziniń degenin iske asyrý jolynda odaqtas izdep, basqa memleketterge qysym jasaityny túsinikti. Bizdiń elimizge kelgende de kezinde osyndai qiturqy áreketterdi Resei, Qytai, AQSh, basqalary qoldanyp-baqty. Shama-sharqynsha ondai kúdikti jobalarǵa Qazaqstan kópshilik jaǵdaida boi aldyrmai keledi. Dese de halyqaralyq nemese aimaqtyq básekelestik órshigen saiyn atalǵan qysym da kúsheii túsetin túri bar.
Osyndai qiyn jaǵdaida Qazaqqa ne istemek kerek, kimniń jaǵyn tańdaǵan jón? Ǵalamdyq saiasattaǵy alyptardyń qýyrshaǵyna iá bolmasa jemtigine ainalmaýdyń tiimdi amaldary qandai? Tek saýatty diplomatiiaǵa júginý tolyqqandy kepildeme bola ala ma?
Áý basta saiasat ataýly, onyń ishinde syrt álemmen bailanystar júiesi – bul pragmatikaǵa negizdelgen múmkindikter alańy. Bireýge unasyn-unamasyn ainalańdaǵy túrli údistermen sanasýǵa mújbúrleitin, syrt kúshtermen yqpaldastyqta óz upaiyńdy jibermeýdiń óneri bul. Al ózińdi saiasi, ekonomikalyq, áskeri basqa da áleýti boiynsha on, jiyrma ese orap alatyn syrt kúshtermen bailanystarda sol kózdelgen ara-salmaqty saqtap qalý qiynnyń qiyny.
Osy oraida birinshi kezekte oiǵa keletini – baisaldy, kei kezderi beitarap syrtqy saiasatty júrgizý. Qazaqstan táýelsizdigin endi alǵanda elimiz basymdyqty kópvektorly diplomatiiaǵa beredi dep sheshildi. Onyń deni anaǵurlym kóp eldermen aralasý, sondaǵy áldekimniń yqpaly kúsheiip bara jatsa, ortaǵa basqa oiynshardy engizý arqyly tarazynyń basyn teń ustaýǵa kelip saiady. Atalǵan tóńirekte birtalai jóndi ister tyndyryldy. Alaida 2000 jyldardyń basynan beri álgi qaǵidat saqtalmai, kóbine Resei men Qytaidyń yǵyna jyǵylý baiqalady.
Demek, TMD, Aziia, Eýropa, Amerika, Musylman álemimen bailanystardy údetý, esesine Máskeý men Beijin aldyndaǵy saiasi, ekonomikalyq, ideologiialyq táýeldilikten arylý erekshe mánge ie. Sonyń ishinde tarihi, rýhani, mádeni turǵydan ózimizige jaqyn edermen qoian-qoltyq aralasý óte ózeketi. Áńgime eń aldymen Túrkitildes qaýymdastyq pen Ortalyq Aziiadaǵa kórshilerimiz jaiynda. Sol arqyly ózimizde jetispei jatqan áleýetti molaitý, syrt kúshterdiń “bólip tasta da bilei ber” degendi kózdegen zalym áreketteriniń jolyn kesýge múmkindik týyndaidy.
Al eń basty alǵyshart – kez kelgen syrtqy qysym men táýekelderge tótep berýdige jekelegen memlekettiń ishtei birligi men yntymaǵy. Alaýyzdyqqa boi aldyrǵandyq yńǵaily sátti kútip otyrǵan agressor úshin áldebir buqaǵa qyzyl shúberek kórsetkenmen birdei. Kezinde osyndai alańǵasarlyqtyń qurbandaryna Qyrym men Donbasynan airylǵan Ýkraina, Abhaziia men Osetiiadan qol úzgen Grýziia, tas-talqany shyǵyp memlekettikten jurdai qalǵan Libiia ainalǵan edi. Árine, kez kelgen elde, onyń ishinde Qazaqstanda demokratiia, ekonomika, áleýmettik teńdik, basqa máselelermen bailanysty túitkilder men qiyndyqtar, resmi saiasatqa qarsy narazylyq jetip artylady. Másele ishki bolsyn, syrtqy bolsyn túitkilderdi bilik pen qoǵam bolyp durys baǵalap, keri áserin der kezinde zalasyzdandyrýda jatyr. Másele isti nasyrǵa shaptyrmai, táýelsizdik pen turaqtylyqqa nuqsan keltirmei eńsere alýda. Bul bilikke de, qoǵamǵa da zor jaýapkershilik júkteitin, ashýdy aqylǵa jeńgize alýdy talap etetin taǵdyrly mindet.
Rasýl Jumaly, saiasattanýshy
.jpeg)