مويىنداۋ كەرەك, بٸزدٸڭ قوعامدىق سانادا ٷلكەن ساياساتقا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ دەڭگەيٸ تٶمەن. ونى بەلگٸلٸ رەتتە تٷسٸنۋگە دە بولار: كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ, بالا-شاعانى ٶسٸرٸپ-جەتكٸزۋدٸڭ قامى, تۇرمىس تاۋقىمەتٸ – ەدەتتە كٶپشٸلٸك بٸرٸنشٸ كەزەكتە وسىنى ويلايدى. تەك سوڭعى جىلدارى عانا ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك دەرتتەر اسقىنعان سايىن, ٶزٸنٸڭ ٶمٸرٸندەگٸ قيىنشىلىقتاردى سولاقاي ساياساتپەن بايلانىستىرعان ازاماتتاردىڭ سانى ٶسٸپ كەلەدٸ. كەش تە بولسا بۇنى جاقسى ٷردٸسكە بالاۋعا بولادى. اينالىپ كەلگەندە قوعامنىڭ ٶزٸ ساياسي ٸستەرگە بەلەسەنە ارالاسىپ, ونى باقىلامايتىن بولسا, تەڭسٸزدٸك, ەدٸلسٸزدٸك, جەمقورلىق, جاۋاپسىزدىق سەكٸلدٸ كەلەڭسٸزدٸكتەر ساقتالا بەرمەك.
بٸراق اتالعان جاعداي ەدەتتە تەك ٸشكٸ ساياساتقا عانا تەن. ال ەندٸ قورشاعان ەلەمدە ورىن العان تٷيتكٸلدەرگە, ولاردىڭ قازاقستانعا تيگٸزەر زاردابىن ۇعىنىپ باعالاۋعا كەلگەندە ونداي سەرگەكتٸك بايقالا بەرمەيدٸ. كەرٸسٸنشە, وسى سىرتقى ساياساتتى قويشى, قايتەمٸز ونى, ودانشا ٸشكٸ بىلىقتارىمىزدى ايتساڭشى دەگەن ۋەجدەر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جيٸ ۇشىراسادى.
راس, كەز كەلگەن مەملەكەت نە قوعامنىڭ ٸشٸندە تٷرلٸ ويلار, ۇستانىمدار, تٷرلٸ مەسەلەلەرگە دەگەن ەرقيلى كٶزقاراستار تابىلاتىنى زاڭدى. سٶيتە تۇرا سول ەلدٸ ەل ەتەتٸن جالپىعا ورتاق بٸرٸكتٸرۋشٸ قۇندىلىقتار بولادى. سوڭعىلاردىڭ قاتارىنا ەدەتتە تەۋەلسٸزدٸك, تۇراقتىلىق, ۇلتتىق بولمىس سەكٸلدٸ ۇعىمدار جاتادى. سەبەبٸ ولاردان ايرىلعان ورتا, مەيلٸ جٷز جەردەن دارىندى نەمەسە باي بولسىن دەربەستٸگٸنەن ايرىلىپ, ەرتەلٸ مە, كەش پە تاقىرعا وتىرادى. ۇلت رەتٸندە جويىلىپ كەتكەن, تٸلٸ مەن دٸلٸنەن ماقرۇم قالعان, بٶگدەنٸڭ قۇلىنا اينالعان ونداي حالىقتار از ەمەس.
ەڭ سوراقىسى – اتالعانداي تەۋەكەلدەر ٶركەنيەتتٸ سانالاتىن ححٸ عاسىرداعى ادامزاتتىڭ ٶمٸرٸندە ەلٸ ساقتالىپ وتىر. تٸپتٸ سوڭعى ون-جيىرما جىلدا بۇرىنعىدان بەتەر ۋشىعا تٷسكەن. بۇعان جەر بەتٸنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ شيەلەنٸستەر, سانكتسييالىق سوعىستار, دٸنارالىق قاقتىعىستار دەلەل.
تٸپتٸ قاراپ وتىرسا سوڭعى ايلاردىڭ ٶزٸندە ەلەمدەگٸ ساياسي جاعداي كٷرت شيەلەنٸسٸپ كەتتٸ. ونىڭ اراسىندا باتىس پەن قىتاي اراسىندا تەكە-تٸرەس ٶرشەلەنە تٷستٸ. جەنە بەيجٸنگە قارسى اقش سانكتسييالارى ٸستٸڭ باسى عانا. كەي ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا بۇل كەزٸندە امەريكا مەن كەڭەس وداعى اراسىنداعى قىرعي-قاباق سوعىستىڭ ەندٸگٸ رەتتە قىتايمەن ارادا جاندانۋى بولىپ تابىلادى. ەكٸ الىپ دەرجاۆانىڭ باقتالاستىعى قالعان ەلەمگە ٶزٸنٸڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, يدەولوگييالىق, قارجىلىق تۇرعىداعى كەلەڭسٸز ەسەرٸن تيگٸزەتٸنٸ قازٸردەن تٷسٸنٸكتٸ.
باسقا قاتەرلەردٸڭ قاتارىندا ەزەربايجان مەن ارمەنييا قارۋلى قاقتىعىسقا بوي الدىرۋىن جاتقىزۋعا بولادى. سونداعىسى الدىڭعىسىن جاڭا يمپەرشٸل ساياساتقا كٶشكەن تٷركييا تولىقتاي قولداسا, سوڭعىسىنا الىپشىلدىق دەرتٸنە ەبدەن شالدىققان رەسەيدٸڭ ەمٸرٸ جٷرٸپ تۇر.
ٶز كەزەگٸندە ٷندٸستان مەن پەكٸستان قايتا ٶزارا سوعىس وتىن تۇتاتۋعا شاق. اتالعان ەلدەر جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنا يەلٸك ەتۋٸ وڭتٷستٸك ازييا عانا ەمەس عالامدىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاۋٸپ تٶندٸرۋدە.
تٸپتٸ سوڭعى ۋاقىتقا شەيٸن ەڭ جاقىن وداقتاس سانالىپ كەلگەن سلاۆيان ەلدەرٸ, بٸر جاعىنان رەسەي, ەكٸنشٸ جاعىنان ۋكراينا مەن بەلارۋس بٸر-بٸرٸنە اۋىر ايىپ تاعۋدا, جارييالانباعان گيبريدتٸك سوعىستىڭ ايلا-امالدارىن قولدانۋدا. ال ەندٸ تاياۋدا عانا بەلارۋستا ٶتكەن پرەزيدەنتتٸك سايلاۋلاردان كەيٸنگٸ دٷربەلەڭ بۇل ەلدە ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقسىزدىققا ەكەلۋٸ جەنە رەسەي مەن ەۋروپا اراسىنداعى تەكە-تٸرەستٸڭ كەزەكتٸ قوزدىرۋشىسىنا اينالۋى ەبدەن ىقتيمال.
بۇنىڭ بەرٸنە ليبييادا, يەمەندە, سيرييادا تولاستاماي وتىرعان سوعىستى, ساۋد ارابيياسى باستاعان سۋننيتتٸك توپ پەن شييزمنٸڭ جالاۋىن كٶتەرگەن يراننىڭ باقتالاستىعىن, ۋكراينا, ۆەنەسۋەلا مەن اۋعانىستانداعى شيەلەنٸستٸ جاعدايدى, بەيرۋتتەگٸ جويقىن جارىلىستان كەيٸن ليۆانداعى ساياسي داعدارىستى قوسىڭىز. سونداعىسى حالىقارالىق قاتىناستارعا ازۋلىلار دەۋٸرٸ ورالعان.
ٶز الدىنا سان الاۋان ايماقتىق جەنە عالامدىق سيپاتتاعى تٷيتكٸلدەردٸ رەتتەۋشٸ تەتٸكتەردٸ, بۇۇ-دان باستاپ, ەلەمدەگٸ كٷش يەلەرٸ پىسقىرىپ جاتقان جوق. كەرٸسٸنشە كەزٸندە امەريكانىڭ تاياۋ شىعىستا, لاتىن امەريكاسىندا جٷرگٸزگەن مەن-مەنشٸل ۇر دا جىق ساياساتىن بٷگٸندە بٸرقاتار باسقا دەرجاۆالار داعدىعا اينالدىرۋدا. ول ازداي رەسەي سەكٸلدٸ يمپەرشٸل ويىنشىلار ٶزٸ قول قويعان كەلٸسٸمدەردەن باس تارتىپ كٶرشٸلەرٸنە سەس كٶرسەتٸپ وتىر. ال ەندٸ پۋتيننٸڭ 1945 جىلداعىداي ەكٸنشٸ يالتا جيىنىن ۇيىمىداستىرىپ بەس قانا الىپ مەملكەكەت (بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى مٷشەلەرٸ: اقش, ۇلىبريتانييا, فرانتسييا, رەسەي جەنە قىتاي) قالعان ەلەمدٸ ٶزارا بٶلٸسكە سالىپ, كٸم قاي ايماقتى بيلەيتٸنٸن شەشۋ جايلى ۇسىنىسى كٸمدٸ دە شوشىندىراتىنى انىق.
جوعارىدا اتالعان ٸرٸلٸ-ۇساقتى ەلدەر ٶزٸنٸڭ دەگەنٸن ٸسكە اسىرۋ جولىندا وداقتاس ٸزدەپ, باسقا مەملەكەتتەرگە قىسىم جاسايتىنى تٷسٸنٸكتٸ. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە كەلگەندە دە كەزٸندە وسىنداي قيتۇرقى ەرەكەتتەردٸ رەسەي, قىتاي, اقش, باسقالارى قولدانىپ-باقتى. شاما-شارقىنشا ونداي كٷدٸكتٸ جوبالارعا قازاقستان كٶپشٸلٸك جاعدايدا بوي الدىرماي كەلەدٸ. دەسە دە حالىقارالىق نەمەسە ايماقتىق بەسەكەلەستٸك ٶرشٸگەن سايىن اتالعان قىسىم دا كٷشەيٸ تٷسەتٸن تٷرٸ بار.
وسىنداي قيىن جاعدايدا قازاققا نە ٸستەمەك كەرەك, كٸمنٸڭ جاعىن تاڭداعان جٶن? عالامدىق ساياساتتاعى الىپتاردىڭ قۋىرشاعىنا يە بولماسا جەمتٸگٸنە اينالماۋدىڭ تيٸمدٸ امالدارى قانداي? تەك ساۋاتتى ديپلوماتيياعا جٷگٸنۋ تولىققاندى كەپٸلدەمە بولا الا ما?
ەۋ باستا ساياسات اتاۋلى, ونىڭ ٸشٸندە سىرت ەلەممەن بايلانىستار جٷيەسٸ – بۇل پراگماتيكاعا نەگٸزدەلگەن مٷمكٸندٸكتەر الاڭى. بٸرەۋگە ۇناسىن-ۇناماسىن اينالاڭداعى تٷرلٸ ٷدٸستەرمەن ساناسۋعا مٷجبٷرلەيتٸن, سىرت كٷشتەرمەن ىقپالداستىقتا ٶز ۇپايىڭدى جٸبەرمەۋدٸڭ ٶنەرٸ بۇل. ال ٶزٸڭدٸ ساياسي, ەكونوميكالىق, ەسكەري باسقا دا ەلەۋتٸ بويىنشا ون, جيىرما ەسە وراپ الاتىن سىرت كٷشتەرمەن بايلانىستاردا سول كٶزدەلگەن ارا-سالماقتى ساقتاپ قالۋ قيىننىڭ قيىنى.
وسى ورايدا بٸرٸنشٸ كەزەكتە ويعا كەلەتٸنٸ – بايسالدى, كەي كەزدەرٸ بەيتاراپ سىرتقى ساياساتتى جٷرگٸزۋ. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن ەندٸ العاندا ەلٸمٸز باسىمدىقتى كٶپۆەكتورلى ديپلوماتيياعا بەرەدٸ دەپ شەشٸلدٸ. ونىڭ دەنٸ اناعۇرلىم كٶپ ەلدەرمەن ارالاسۋ, سونداعى ەلدەكٸمنٸڭ ىقپالى كٷشەيٸپ بارا جاتسا, ورتاعا باسقا ويىنشاردى ەنگٸزۋ ارقىلى تارازىنىڭ باسىن تەڭ ۇستاۋعا كەلٸپ سايادى. اتالعان تٶڭٸرەكتە بٸرتالاي جٶندٸ ٸستەر تىندىرىلدى. الايدا 2000 جىلداردىڭ باسىنان بەرٸ ەلگٸ قاعيدات ساقتالماي, كٶبٸنە رەسەي مەن قىتايدىڭ ىعىنا جىعىلۋ بايقالادى.
دەمەك, تمد, ازييا, ەۋروپا, امەريكا, مۇسىلمان ەلەمٸمەن بايلانىستاردى ٷدەتۋ, ەسەسٸنە مەسكەۋ مەن بەيجٸن الدىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق, يدەولوگييالىق تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلۋ ەرەكشە مەنگە يە. سونىڭ ٸشٸندە تاريحي, رۋحاني, مەدەني تۇرعىدان ٶزٸمٸزٸگە جاقىن ەدەرمەن قويان-قولتىق ارالاسۋ ٶتە ٶزەكەتٸ. ەڭگٸمە ەڭ الدىمەن تٷركٸتٸلدەس قاۋىمداستىق پەن ورتالىق ازيياداعا كٶرشٸلەرٸمٸز جايىندا. سول ارقىلى ٶزٸمٸزدە جەتٸسپەي جاتقان ەلەۋەتتٸ مولايتۋ, سىرت كٷشتەردٸڭ “بٶلٸپ تاستا دا بيلەي بەر” دەگەندٸ كٶزدەگەن زالىم ەرەكەتتەرٸنٸڭ جولىن كەسۋگە مٷمكٸندٸك تۋىندايدى.
ال ەڭ باستى العىشارت – كەز كەلگەن سىرتقى قىسىم مەن تەۋەكەلدەرگە تٶتەپ بەرۋدٸگە جەكەلەگەن مەملەكەتتٸڭ ٸشتەي بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعى. الاۋىزدىققا بوي الدىرعاندىق ىڭعايلى سەتتٸ كٷتٸپ وتىرعان اگرەسسور ٷشٸن ەلدەبٸر بۇقاعا قىزىل شٷبەرەك كٶرسەتكەنمەن بٸردەي. كەزٸندە وسىنداي الاڭعاسارلىقتىڭ قۇرباندارىنا قىرىم مەن دونباسىنان ايرىلعان ۋكراينا, ابحازييا مەن وسەتييادان قول ٷزگەن گرۋزييا, تاس-تالقانى شىعىپ مەملەكەتتٸكتەن جۇرداي قالعان ليبييا اينالعان ەدٸ. ەرينە, كەز كەلگەن ەلدە, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا دەموكراتييا, ەكونوميكا, ەلەۋمەتتٸك تەڭدٸك, باسقا مەسەلەلەرمەن بايلانىستى تٷيتكٸلدەر مەن قيىندىقتار, رەسمي ساياساتقا قارسى نارازىلىق جەتٸپ ارتىلادى. مەسەلە ٸشكٸ بولسىن, سىرتقى بولسىن تٷيتكٸلدەردٸ بيلٸك پەن قوعام بولىپ دۇرىس باعالاپ, كەرٸ ەسەرٸن دەر كەزٸندە زالاسىزداندىرۋدا جاتىر. مەسەلە ٸستٸ ناسىرعا شاپتىرماي, تەۋەلسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتٸرمەي ەڭسەرە الۋدا. بۇل بيلٸككە دە, قوعامعا دا زور جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيتٸن, اشۋدى اقىلعا جەڭگٸزە الۋدى تالاپ ەتەتٸن تاعدىرلى مٸندەت.
راسۋل جۇمالى, ساياساتتانۋشى
.jpeg)