Planetamyz sońǵy bir ǵasyrda alǵash jariialanǵan pandemiia kezinde, koronavirýstyń COVID-19 atty jańa túrinen (naq ataýy SARS-CoV-2) qatty zardap shegip jatqanda Ǵalym Dosken aǵammen habarlasýymyz tipti jiilep ketti. Qazaqstandaǵy kópshilik jurt mundai virýstyń tipti bar ekeninen beihabar ýaqytta – jyldyń basynda-aq menen Soltústik Amerika men Batys Eýropa elderindegi jaǵdaidy surai bastady. Ózim turatyn AQSh-taǵy keibir shtat gýbernatorlarynyń ortalyq úkimettiń nusqaýyn kútpei-aq, qańtardan bastap saqtyq sharalaryna kóshkenin jetkizip otyrdym. Ádettegi izdengish ári jańashyl qalpynan ainymaǵan Ǵalekeń sońǵy jyldary azdap jetildire túsken aǵylshynshasyn iske qosyp, halyqaralyq aqparat kózderin jiti qadaǵalap keldi. Naýryzdyń ortasynda Qazaqstan tótenshe jaǵdai jariialaǵansha otbasyna, dos-jarany men áriptesterine nendei indet tónip turǵanyn túsindirip-aq baqqan. Konspiratsiia, beiǵamdyq, salǵyrttyq hám jemqorlyq dendegen elderdi mundai daǵdarys orasan zor shyǵynǵa ushyratatynyn tóńiregine damylsyz eskertedi. Asa juqpaly virýstyń áýelgi oshaǵy adam bostandyǵy men sóz erkindigi joq, «tumshalanǵan» elde paida bolsa, jalpy jer-jihan úshin ahýaldyń qalai qiyndaitynyna nusqap kúiinedi. Elinde, týystary men tanystarynyń ishinde dertke shaldyqqandaryna alańdap, qazasyna qaiǵyryp, aiyqqandaryna aqsarbas atap qýanady. Saiasi klandardyń túpsiz hám maǵynasyz tartysynan boiyn ońashalap, ári jeke densaýlyq jaǵdaiyna kóbirek nazar bólip, sońǵy on shaqty jyl shyǵarmashylyqpen ainalysyp júrgen Ǵalekeń passionarly, bilikti ári patriot tulǵa retinde saý aqyl, synshyl kózqarastan ainyǵan emes.
Shildeniń 19-ynda 60-qa tolatyny týraly sóz qozǵaǵanymda, ádettegidei týǵan kún toilaý dástúrine yqylassyz ekenin aityp, «pandemiia turmaq, tynysh zamannyń ózinde mereitoi atap ótý máselesin tipti qarastyrmaǵan bolar edim» dep short kesken. Aǵamyzdyń qazaq mádenietindegi ornyn biletin dos-jary, áriptesteri men tilektesteri «qal-qadarymyzsha lebiz arnap, baspasóz betinde bolsyn eńbegin atap ótelik» dep bastama kótergen eken. Sol azamattarǵa ún qosyp, bul jazbamda birge qyzmet atqarǵan jyldary Ǵalekeńniń ózime qatty áser etken basty qasietin – meritokratiiashyl krizis-menedjerligin sipattap kórmekpin.
2001 jyldyń kúzinde, 40-tan endi asqan qylshyldaǵan shaǵynda Ǵalym Dosken memlekettik televiziia men radionyń krizis menedjeri (áýeli basqarma tóraǵasynyń orynbasary, kóp uzamai tóraǵasy) bolyp taǵaiyndaldy. Bes jylǵa tolar-tolmas ýaqytta «Qazaqstan» ulttyq telearnasy men «Qazaq radiosynyń» jáne 15 óńirlik filialynyń (14 oblys pen Semei qalasy) mazmuny men qurylymyn jańartyp, birtutas brendke ainaldyryp, saiasi klandar men oligarhtardyń sheńgeline túsirmei, tańǵajaiyp tabysqa jetkizdi.
QazUÝ-dyń shyǵystaný fakýltetinde oqytýshy, «Qazaq ádebietiniń» saiasi sholýshysy, «Habar» telearnasynyń halyqaralyq bóliminiń qyzmetkeri retinde birneshe jerde jumys istep, jantalasyp júrgen shaǵymda Ǵalekeńmen meni ádebiet synshysy, jazýshy Tursynjan Shapai aǵam tanystyrdy. KazPI-degi stýdent kezderinen beri aralarynan qyl ótpegen dos eken. Sóileý mánerlerinen bastap kózildirikterine deiin uqsaityndai. Boishań, taramys deneli, aq sary óńdi, qońyrsha murtty, suiyqtaý shashty, keń mańdaily jigit aǵasy. Temeki tartyp otyryp, biteý qabaq qoi kózin syǵyraityńqyrap, synai qaraidy. Ázilkesh. Ústinde – Eýropa úlgisimen tigilgen maqpal mataly shaq kiim. Shalbarynyń balaǵy tik turǵanda bir-aq qyrtys bolyp biliner-bilinbes búgiledi. Kostiýminiń jeńi bilezik býynǵa jetpei toqtaidy, astynan jarty eli jeidesiniń jeńi kórinedi. Qazirginiń myrzasy. Ǵalekeń jazǵan maqalalarym men Pákistandaǵy arnaiy tilshi retinde túsirgen siýjetterimnen habardar bolyp shyqty; erkin shyǵarmashylyq pen biznesti qolai kórgenimen «Qazaqstan» respýblikalyq teleradiokorporatsiiasyna jetekshi bolýǵa keliskenin aitty. «Tórt-bes jerde jumys isteidi ekensiń, túsinem. Bir-aq salada alańsyz sapaly jobalarmen ainalysýǵa yńǵaiyń kele me?» dedi. Usynysyn birden qabyl aldym.
Ary qaraiǵy kezeń bir tańǵajaiyp tús siiaqty. Efiri alty-aq saǵat bolyp qysqaryp, tehnikasy tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda ketken, filialdary oblys ákimderine kiriptar kúige ushyraǵan, Almatydaǵy keibir qazir óndirilmeitin kóne sham ilingen telestýdiialary murajaiǵa uqsaǵan teleradiokorporatsiiany Ǵalekeń az ýaqytta zamanaýi, jasampaz, tanymal media uiym etip túrlendirdi. Daǵdarys kezinde tańǵy saǵat segizden tún ortasy aýǵansha jumys isteitin talapshyl jetekshi boldy. Ózine tapsyrylǵan salanyń shyǵarmashyl baǵyty, qarjylyq jaǵdaiy men tehnikalyq jabdyqtalýyn túgel biletin Qazaqstanda mundai basqa media menedjer kórmeppin. 1989 jyly Komsomol qyzmetinen óz erkimen bas tartyp, keiin birjola jeke shyǵarmashylyq jobalarmen ainalysqan kezde televiziia men radioǵa qatysty kóp jaitty tereń meńgergeni baiqalatyn. Tek terminologiiany jattap alyp, jinalys ústinde jarq ete qalatyn kórme qabilet emes. Aldynda baiandama jasap turǵan tehnikalyq qyzmet pen qarjy salasy direktorlarynyń, stýdiia men kóshpeli telestantsiiada (PTS) esep berip turǵan operatorlardyń, jaryq qoiýshylar men injenerlerdiń, montaj bólmelerinde jobalaryn qorǵap turǵan rejisserler men stsenaristerdiń sózderi men isterinen sál shikilik shyqsa, birden baiqap, túbine jetkize taldap, kásibi túrde birden túzetip, aqylǵa qonymdy usynys qylatyn qasiet. Sol sebepti qyzmetkerlerimen birge otyryp kúndelikti jańalyqtar kestesi men animatsiia bóliminiń syzbalaryn talqylaýǵa jáne kórermen yqylasyna bólengen teleradio habarlardy pysyqtaýǵa ýaqyt tapty. Halyqaralyq televiziia jabdyqtary jármeńkelerine de ózi qatysty. Qoimalardy aralap júrgende stýdiianyń bas injenerinen qoldanylmai jatqan barsha quraldyń esebin suraityn. «Eskirgen dúnieler ǵoi, isten shyǵarýǵa daiyndap qoidyq» degen jaýabyn esti sala, álgi qurylǵynyń qai jyly, qai jerden shyqqan model ekenin, stýdiia, ia PTS úshin qaitip ońtaily qoldaný kerektigin aityp, iske qosýǵa buiryq bergende jańaǵy injener qyzaraqtap, basyn qasyp keshirim surap jatatyn. Mundai basshy buiyrǵan ujym músheleri boikúiezdikke de úirenbeidi, jemqorlyqqa da baspaidy.
2001 jyldyń jazynda áli ara-tura VHS formatyn qoldanyp júrgen telearna birneshe jyl ishinde Betacam SP, Betacam SX jáne Sony DVCAM formatyna bir-aq sekirdi. Aǵashtan jasalǵan dekoratsiialy túsirý alańdarynyń ornyn virtýaldyq stýdiialar basty. «Altyn qordy» júieleý men tsifrlaý isi bastaldy, zamanaýi videoteka men aýdioteka quryldy. Kúndelikti jańalyq astanalyq stýdiiadan taratyla bastady. Basshylyq jumyspen birge shyǵarmashylyq jobalardy qatar alyp júrgen Ǵalekeń «Jeztyrnaq» balet librettosyn jazdy, Aýǵanstandaǵy Taliban rejiminiń zardaby men azshylyqtardyń kórgen quqaiy týraly «Joǵalǵan jaryq hronikasy» atty derekti film túsirdi. Stsenariin maǵan tapsyrdy. 2003 jylǵy tynyshsyz kezinde Aýǵanstandy janymyzdy shúberekke túiip alyp sharlap shyqtyq. Sol saparda aǵamyzdyń rejisserlik baiqaǵyshtyǵy men tereń dúnietanymyna ábden tánti boldym. Barǵan eldiń saiasi-ekonomikalyq júiesinen bastap tarihy men mádeni-etnografiialyq erekshelikterine deiin dáiekti túrde bilýge qumar. Qansha kirpiiaz adam bolsa da, túsirý tobynyń teń múshesi retinde qara jumysty atqarýǵa daiyn turady. Jol boiy suhbat qurǵan saiyn reseilik túrkitaný, ádebi syn daǵdarysy, videomontaj tehnikasy, Babyr áýletiniń taǵdyry, tókpe kúi mektebiniń artyqshylyqtary jáne Qazaqstannyń eksport saiasaty siiaqty árqily taqyryptardy túbine jetkize tarqatady. Keiin Ǵalekeńmen Ortalyq jáne Batys Eýropa elderin kólikpen birge saiahattaǵanda derekti áńgimeshildigine tipten tánti boldym. Korporatsiiadaǵy isine oralar bolsaq, Ǵalekeń memlekettik jáne jartylai memlekettik telearnalardy tehnikamen jabdyqtaý hám filmdermen qamtamasyz etý isine orta joldan qystyrylyp, uzaq ýaqyt kereksiz deldal bolyp kelgen qurylymdardy bir-aq ysyrdy da, japoniialyq Sony-men jáne batystyq kinokompaniialarmen tike kelisimshart jasap, únemdelgen qarjyny jańa teleradio jobalarǵa jumsady. Bul áreketi «Qazaqstan» teleradiokorporatsiiasyn senimdi basqarýǵa alyp, birjola sińirgeli otyrǵan, manaǵy deldal toptardyń túpki quryltaishysyn tiksindirip tastady.
Áýeli saiasi-qoǵamdyq baǵdarlamalar birlestiginiń jetekshisi, keiin jańadan qurylǵan aqparat-saraptama baǵdarlamalary direktsiiasynyń direktory, basqarma tóraǵasynyń orynbasary, ári aptalyq «Mezgil» saiasi taldaý habarynyń avtory ári júrgizýshisi retinde qyzmet atqaryp júrip tóraǵamyzdyń mikromenedjment ádetinen ada ekenin baiqadym. Iaǵni qol astyndaǵy iri bólimderge basshy etip taǵaiyndaǵan adamdarynyń ary qaraiǵy kadr saiasaty men jumys barysyna tym qatty shúiligip, ár isine aralasyp, aiaǵyna tusaý bolmaidy. Biraq nátijeni qatań túrde talap etedi. Tóraǵamyz qol astyndaǵy isker jas menedjerlerdi resmi bilik oryndarynyń jónsiz esep-qisabynan, túrli naýqandarynan qorǵap, shyǵarmashylyq jobalarymen alańsyz shuǵyldanýyna jaǵdai jasady. Sonyń arqasynda saiasi saraptama, intellektýaldyq suhbat, áleýmettik tok-shoý, áielder klýby, tarihi-tanymdyq habarlar tsikli, bilim jobalary, dástúrli mýzyka siiaqty janrlarǵa jan bitip, táýelsizdik kezeńindegi qazaq televiziiasy qaita túledi, qalyń kórermenniń rizashylyǵyna bólendi (qaisybirin baiqaýsyzda umyt qaldyrmaiyn dep tanymal teleradio habarlardy túgel tizip jatpadym). Al jetekshimizge astanadan tek Premer-ministr, Parlament palatalarynyń spikerleri, Prezident ákimshiliginiń jetekshisi men birinshi orynbasary jáne Mádeniet pen aqparat ministri tike habarlasatyn. «Ǵalekeńe kire almai júrmiz, hatshysy telefonyn qospaidy» dep shaǵynatyn Prezident ákimshiligi bólim basshylarynyń, keibir ministrler men ákimderdiń, Aqparat pen mádeniet vitse-ministrleriniń, hám departament direktorlarynyń arzý-tilekterin tyńdaý 2002 jylǵy shilde aiynda Almatydan el astanasyna aqparat direktsiiasymen birge kóshken maǵan júkteletin. Ǵalym Dosken qazaqsha-oryssha qos tilge júirik kelissóz sheberi retinde sol kezdegi saiasi jetekshilik pen Parlamentke «memlekettik telearna men radio saiasi klandardyń aqparat quraly bolmaý kerek» degen printsipin uqtyryp, «Qazaqstan» teleradiokorparatsiiasyn tanymal aqparat agenttiginiń senimdi basqarýynan birjola shyǵaryp aldy da, qazaq tilinde sapaly ónim jasaýǵa qaýqarly, básekeles qurylymǵa ainaldyrdy. Ǵalekeńe qarsy ashylǵan aqparat soǵysynyń artynda turǵan az toptyń biri sol kezde memlekettik televiziia men radiony jekeshelendire almai qalǵan ashýly adamdar edi.
Tóraǵamyz bas qalaǵa issaparmen kelgen saiyn bilik basyndaǵy laýazymdy tulǵalarmen resmi jáne beiresmi jaǵdaidaǵy kezdesýlerine kýá bolyp júrip bir jaitqa tań qalatynmyn. Jańadan ministr bolyp sailanǵan áriptesteri: «Mynadai salaǵa basshy bolatyn laiyqty kandidatýra bar ma?» — dep keńesedi. «Bar», — deidi Ǵalekeń, «Túgenshe osynshama ýaqyt osy salada teoriia jaǵynan da, praktika jaǵynan da ysylǵan. Mynadai eńbekter jazǵan, mynadai jobalar jasaǵan, mynadai ekspeditsiialarǵa qatysqan. Memleket qyzmetinde de bolǵan. Qazirgi jaǵdaiy jobamen osyndai». «Telefony bar ma?» — deidi ministr. Ǵalekeń bolsa, sol jerde jalǵaidy, bolmasa tapqyzyp beredi. Bas-aiaǵy jarty saǵattyń ishinde álgi adamnyń máselesi sheshilip jatady. Bylai shyqqasyn: «Usynǵan adamyńyzdy tóńiregińizden baiqamappyn. Kim boldy?» dep suraimyn. «Ózim de uzaq ýaqyt qatyspai qalyppyn. Asa bir jaqyndyǵym joq. Biraq jobalaryn únemi qarap júrem, óz isiniń sheberi», — deidi. Aǵamyz usynyp, qyzmetke ilingen birshama kandidat kimniń rekomendatsiiasymen astanadan bir-aq shyqqanyn bilmei de qalyp jatty-aý. Dál osylaisha qanshama shetqaqpai kórip júrgen talantty ǵylym, ádebiet pen óner ókiliniń memlekettik syilyq pen resmi marapat alýyna sebepker boldy. Birneshe apta buryn WhatsApp arqyly sóileskenimde bir top mamannyń jeke bastamasymen jaryq kórgen «Qazaqtyń etnografiialyq kategoriialar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júiesi» atty bes tomdyq irgeli entsiklopediia avtorlarynyń memlekettik syilyqqa ábden laiyq ekenin, tutas bir institýttyń jumysyn atqarǵanyn aityp, áli berilmegenine nalyp otyrdy. Ishimnen sońǵy jyldary «El» prodiýserlik ortalyǵynda óziniń de júzege asyrǵan ǵalamat mádeni jobalaryn oilap otyrdym. Talantty, qabiletti, eńbekqor hám kásibi etikaǵa sai adamdy tegine, tiline, jynysyna, áleýmettik jaǵdaiyna qaramastan, esh alalamai jumysqa alý, iskerligi men jańashyldyǵyn dáleldeýge múmkindik týdyrý, materialdyq jáne otbasy jaǵdaiyn eskerý – Ǵalekeńniń boiyndaǵy úlken basshyǵa tán izgi qasiet.
Qoryta kele bir sóilemge syiǵyzar bolsam, Ǵalym Dosken – qazirgi qazaq mádenietiniń kórnekti ókili, meritokratiiashyl media menedjer, daryndy rejisser, qos tilge júirik bilingvist stsenarist, talantty aýdarmashy, liberal-individýalist tulǵa, erkin oily intelligent, entsiklopediialyq bilim men epikalyq jad iesi, aqjúrek aǵartýshy hám metsenat. Áýeli áriptesi, keiin rýhtas inisi retinde «segiz qyrynyń» birine ǵana úńilip, aǵamdy sarańdaý sipattaǵan sózimniń ózi osylai bolyp shyqty. Ǵalekeńniń 60-qa tolǵan jasy qutty bolsyn, kelesi mereitoiyn indet pen daǵdarys ataýlydan ada, berekeli de beibit zamanda deni saý, tórt qubylasy túgel qalpy toilaýǵa jazsyn dep tileimin.
Ǵalym BOQASh,
Shyǵystanýshy-jýrnalist
