Esse
«Almaty-2» vokzalynan qala tórine qarai júitki salǵan trolleibýs Ǵabit Músirepov atyndaǵy akademiialyq Jastar men balalar teatrynyń tusynan yzǵytyp óte berdi. Qasymdaǵy kónetoz palto, myjyraiǵan malaqai kiip, eski bókebai oranǵan jetpister shamasyndaǵy orys shaly tunjyraǵan janaryn sol jaqqa selsoq qana buryp:
– Eh, Gabit-aǵa! – dep aqyryn kúrsinip qaldy. Eleń etip, qarttyń júzine ańyra qaraimyn. Eki-úsh kúnnen beri qyrylmaǵan saqal-murty men júdeý óńi kútimsizdeý adam ekenin ańǵartyp tur.
Kómeiime kelip qalǵan saýaldy irke almadym.
– Siz sonda ol kisini bilgen boldyńyz ǵoi?!
Suraǵymdy jaqtyryńqyramai, bir qabaǵyn kere, bozǵylt kózderin bajyraita kúńk etti:
– Birneshe jyl jeke shopyry bolsań sen de biler eń!..
Oiǵa Ǵabeńniń ańshylyq jaiynda jazylǵan áńgimeleri orala qaldy. Kórshime emine túsip, sóziniń shyndyǵyn teksergim kelgendei:
– Árine, siz, Ǵabit Músirepovtiń bala-shaǵasyn da bilesiz ǵoi?! – deimin taǵy.
– He-e! Roza men Raihandy... Raisany bilmei! Al sen kimsiń ózi?!
– Jýrnalist edim...
Mejeli jerime jetpesem de shal túsken jerden qosa túsip, sońynan ilbip ilesip kelemin.
Qyrsyqtaý sekildi. Syńar baldaǵyna qisaia súienip, aqsańdai basady.
– Ne bilgiń keledi? – dedi álden ýaqytta.
– Endi... Aityp berseńiz bolar edi... Qysqasha... Ǵabeńmen ara-qatynastaryńyz jaiynda...
–He! – Taǵy da bir qabaǵyn kótere jalt etip qarady. Kárilik pen temeki sarǵaityp jiberse de, ázir ketile qoimaǵan tisterin kórsetip bir ezýden jymidy. Kúlgende kózderine nur júgirip, túsi de jylyna túsedi eken.
Aýlasy aiadai ǵana shaǵyn jer úige keldik. Aty-jóni Aleksandr Konstantinovich Kýlikin bolyp shyqty...
***
Ǵabit Músirepovpen júzbe-júz 1971 jyly kezdesipti.
– O kezdegi páterim qazirgi Qanysh Sátbaev pen Kúlásh Baiseiitova atyndaǵy kóshelerdiń qiylysynda bolatyn, – dedi. – Sol tusta birqatar garajdar bar edi, ishinde Ǵabeńniń de jekemenshik «Gaz-69» mashinasy turady eken. Kezinde kóliktiń «tóresi» sanalǵan segiz oryndyq avtomobil. Ony keiin bildim ǵoi, árine. Aýyr qurylys ministrliginde isteitinmin. Bir iri sheneýnikti tasydym. Ministrdiń orynbasary. Baiqaisyń ba, qanshama jyl qol astynda júrsem de ol este joq, al, Ǵabit Mahmýtovich umytylmaidy. Nege? Parasatynyń, adamgershiliginiń biiktiginen, jaqsylyǵynan shyǵar! Álde ádebiettiń korifeii bolǵandyqtan ba? Múmkin buryn kitaptaryn oqyǵandyǵymnan?.. Bilmedim endi ony. Bir kún bastyǵymdy aparyp tastap, aq «Volgammen» túski asqa kelip, úige kirip bara jatyr edim, qazaqtyń ádemishe kelgen bir jas kelinshegi:
– Aleksandr Konstantinovich! – dep toqtatyp, sypaiy amandasty. – Esimimdi qaidan bilip alǵany da belgisiz. – Sizben papam sóileskisi keledi...
Ǵabit aǵanyń qyzy boldy. Roza. Bizdiń úige kórshi kórinedi.
Ishim áldebir jaqsylyqty sezip, jedel jettik. Vinogradov-Fýrmanov kósheleriniń airyǵyndaǵy eki qabatty eńseli jeke úide turady eken. Úidi eki saqshynyń kúzetip júrgenin de baiqap qaldym. Ǵabit aǵa da atymdy bilip alypty. Soǵan qaraǵanda syrtymnan birtalai zerttegen bolýlary kerek. Ol kezde ishpeýshi edim. Otyz toǵyz jasqa endi ilikkem. Tepse temir úzetin shaǵym. Eńsegei boiym bar – 182, salmaǵym – 97 keli... Taza júremin. Sonshama kóriksiz de emespin-aý... Eń bastysy – jumysyma jetikpin. Tiianaqty, uqyptymyn. Sonyń bárin eskerse kerek.
Keń bólmede otyr eken.
– Sasha, kel, tórlet! – dedi.
Tústendik. Qasyna ergen kishkene balasy bar qyzy Raihan tamaqtandyrdy. Al Raisa jeńgemizdi keiinirek kórgem...
Ǵabit aǵanyń ótinishi – ózin álgi «Gaz-69» kóligimen senbi, jeksenbi kúnderi alyp júrý eken. Qansha tóleisiz dep suraǵan da joqpyn. Birden qaýana kelistim.
– Mekemedegi jalaqyń qandai? – degen.
– 260 som...
– Eńbekke qarai men de sonsha tólermin!..
Sóitip kiristim jumysqa. «Bas dispetcherim» – Roza. Soǵan habarlasyp, Ǵabit aǵanyń issapar jospary týraly bilip otyramyn.
Meniń mindetime kirgen nárse ne? Mashinany babynda ustaý. Ǵabeńniń apar degen jerine lypyldatyp aparyp turý. Kóbine qala syrtyna shyǵamyz. Jazýshy, negizinen, jasy ulǵaiǵan adamdarmen kezdesedi. Material jinaityn siiaqty. Aitylǵan sózdi keide qoiyn dápterine túrtip, jazyp alyp otyrady. Kezdesýlerdiń kóbi dalada, jailaý tórinde ótedi. Sapardyń aldynda Roza nemese Raihan úsheýmiz bazardan, dúkennen azyq alamyz. Qymyz júredi kabinada... Sharap ta bolady.... Odan soń esimde qalǵany – Ǵabit aǵa da kópshilik qazaqtar sekildi shaqpaq qantty jaqsy kórýshi edi. Tistep jeitin... Men de úirendim shaimenen...
Kishirek samaýyr bar. Muqiiat orap, oryndyq astyna tyǵyp júremin. Túsken boida dastarhandy jaiyp jiberip, qoia qoiamyn samaýyrdy. Bir baiqalatyny, Ǵabeń tamaqty talǵap, shuqylap, óte az ishýshi edi.
Keide kileń jazýshylar bas qosyp qalady. Jeke mashinalarymen shyǵady ǵoi, árine. Biz shopyrlar qyzmetimizdi kórsetken soń, olardyń áńgimesine bóget jasamaýǵa tyrysamyz. Tamaqtanyp alyp, temekimizdi tartyp, syrttaý júremiz.
Ǵabit aǵanyń men asa unatqan qasieti – maǵan qarapaiym shopyr dep qaramai, ózimen teń dárejede ustaǵany. Ylǵi:
– Sasha, Sasha!.. – dep aqyldasyp otyrady. – Áitsek qalai qaraisyń? Búitsek...
Aitqanynyń bári kóńilge qona ketedi.
– Pojalýista, Gabit aǵa! S ýdovolstviem!
Kelise qoimaityn tusym bolsa, ony da jasyrmaimyn.
Áielim de unatty Ǵabitti. Evgeniia Petrovna... Ǵabeńmen kettim dep aityp shyǵamyn. Túnep qalǵan kezderimiz bolady barǵan jerde. Aqshasyn ákelip berip turamyn. Qai áiel jek kórsin qosymsha tabysty. 260+260 som... Ty chto?! Riza.
Qonaevtyń ózine, Sovminge «jasyl kóshe» boldy ǵoi Ǵabeńe! Qol qýsyryp qarsy alady bári.
Keide suraidy menen:
– Qandai problemalaryń bar?!
– Jo-o, Gabit aǵa! Bergen jalaqyńyz jetedi. Qandai muqtajdyq bolýy múmkin?!
Úirengen ádetimen ańǵa shyqqysy keletin.
Keiinde eki-úsh ret qana shyqtyq-aý. Jasy ulǵaiǵandyqtan ba, anda-sanda kóńili aýsa da tartynatyn. Báribir kezinde Ortalyq Aziia Áskeri okrýginiń bas qolbasshysy bolǵan armiia generaly Liashenko degenmen dostyǵyn úzgen joq. Áńgimeleri ylǵi myltyq túrleri, ańshylyq jaiynda órbidi. Generaldyń da jany qalmaýshy edi Ǵabeń degende...
Temekini jii tartatyn. Soǵan qaramastan ústinen áldebir qymbat kremniń hosh iisi ańqyp turatyn edi. (Sasha aǵai Ǵabeńniń kiimdi átir qosyp útikteitin ádetin bilmegen bolýy kerek. – Q.M.)
Ózim bolsam, Ǵabit aǵany qatty syilaǵandyqtan shyǵar, onyń kózinshe shylym da shekpeýshi edim. Taǵy bir eske túsetini – sol kezde de qazirgi Qabanbai batyr men Panfilov kósheleriniń qiylysynda jeńil júristi áielder júretin-di. Úsh-tórt somǵa satylatyn... Ǵabeń de estigen bolýy kerek olar jóninde... Birde solardyń ústilerinen shyǵyp qalyp, Ǵabeńniń jaqtyrmai, tyjyrynyp qalǵanyn ańǵardym. Ekinshide ainalyp ótýge tyrysatyn boldym o jerdi...
Sóitip 1974 jyl da ortalanǵan. Ǵabit aǵa «Gaz-69» mashinasyn Semeiden be, áiteýir, alystan kelgen kúieý balasy, álde jaqyn inisi bolar... Sondai bireýge syilaýdy uiǵardy. Qojaiynnyń tapsyrmasymen kólikti jóndep, jýyp, tazalap, saqadai sai qyldym. Kelgen jigit áldebir balyq tresiniń bastyǵy ma, bilmedim, úlkendigi uzatylatyn qyzdyń kebejesine bergisiz dáý qara shamadan toly alabuǵa ákelgeni esimde. Menen sybyrlap suraǵan:
– Mashina qalai?! – dep.
– Oi, sairap tur! Otyr da tarta ber!
Mashinany platformaǵa ózi aidap shyǵara almady.
– Jol jaqsy ǵoi. Júrgizip nege kete bermeisiń? Sol arzan emes pe! – degenimde qolyn siltedi.
Mingizip berdim. Mashinanyń saýyrynan bir sipap, platformadan sekirip túskenmin.
Sodan Ǵabit aǵany kórgem joq. Kim bilsin. Basqa mashina, basqa shopyr... alǵan shyǵar.
Qansha qasynda júrip Ǵabit aǵamen sýretke túsý oiǵa kelmepti. Sendeilerge satar em-aý sytyrlatyp! Taǵdyrym mańdaiyma kileń generaldardy tasýdy jazypty. Áskerde... Germaniiada júrgende de generaldyń shopyry bolǵanmyn. Ǵabeń de naǵyz general edi ǵoi. Ádebiettegi, ómirdegi. Má, myna saǵatty sen alshy! Ǵabeń bergen. Júrmei tur. Jóndetip alarsyń!..
Yrymshyldyqtan ba, basynda buzyq saǵatty alǵym kelmese de qabyldadym. Sheteldik, fosforly jasyl saǵat. Shaldyń shyn peiilden usynǵany... Jáne Ǵabeń taqqan bolsa!
Qultóleý MUQASh,
«Qazaq Ádebieti» gazeti, 2001 jyl.
Sýrette: Ǵabeńniń bir top joldasymen
Sábit Muqanovtyń elý jasqa tolýyna orai
tabiǵat qoinaýyna shyqqan sáti.
