ەسسە
«الماتى-2» ۆوكزالىنان قالا تٶرٸنە قاراي جٷيتكي سالعان تروللەيبۋس عابيت مٷسٸرەپوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق جاستار مەن بالالار تەاترىنىڭ تۇسىنان ىزعىتىپ ٶتە بەردٸ. قاسىمداعى كٶنەتوز پالتو, مىجىرايعان مالاقاي كيٸپ, ەسكٸ بٶكەباي ورانعان جەتپٸستەر شاماسىنداعى ورىس شالى تۇنجىراعان جانارىن سول جاققا سەلسوق قانا بۇرىپ:
– ەح, گابيت-اعا! – دەپ اقىرىن كٷرسٸنٸپ قالدى. ەلەڭ ەتٸپ, قارتتىڭ جٷزٸنە اڭىرا قارايمىن. ەكٸ-ٷش كٷننەن بەرٸ قىرىلماعان ساقال-مۇرتى مەن جٷدەۋ ٶڭٸ كٷتٸمسٸزدەۋ ادام ەكەنٸن اڭعارتىپ تۇر.
كٶمەيٸمە كەلٸپ قالعان ساۋالدى ٸركە المادىم.
– سٸز سوندا ول كٸسٸنٸ بٸلگەن بولدىڭىز عوي?!
سۇراعىمدى جاقتىرىڭقىراماي, بٸر قاباعىن كەرە, بوزعىلت كٶزدەرٸن باجىرايتا كٷڭك ەتتٸ:
– بٸرنەشە جىل جەكە شوپىرى بولساڭ سەن دە بٸلەر ەڭ!..
ويعا عابەڭنٸڭ اڭشىلىق جايىندا جازىلعان ەڭگٸمەلەرٸ ورالا قالدى. كٶرشٸمە ەمٸنە تٷسٸپ, سٶزٸنٸڭ شىندىعىن تەكسەرگٸم كەلگەندەي:
– ەرينە, سٸز, عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ بالا-شاعاسىن دا بٸلەسٸز عوي?! – دەيمٸن تاعى.
– حە-ە! روزا مەن رايحاندى... رايسانى بٸلمەي! ال سەن كٸمسٸڭ ٶزٸ?!
– جۋرناليست ەدٸم...
مەجەلٸ جەرٸمە جەتپەسەم دە شال تٷسكەن جەردەن قوسا تٷسٸپ, سوڭىنان ٸلبٸپ ٸلەسٸپ كەلەمٸن.
قىرسىقتاۋ سەكٸلدٸ. سىڭار بالداعىنا قيسايا سٷيەنٸپ, اقساڭداي باسادى.
– نە بٸلگٸڭ كەلەدٸ? – دەدٸ ەلدەن ۋاقىتتا.
– ەندٸ... ايتىپ بەرسەڭٸز بولار ەدٸ... قىسقاشا... عابەڭمەن ارا-قاتىناستارىڭىز جايىندا...
–حە! – تاعى دا بٸر قاباعىن كٶتەرە جالت ەتٸپ قارادى. كەرٸلٸك پەن تەمەكٸ سارعايتىپ جٸبەرسە دە, ەزٸر كەتٸلە قويماعان تٸستەرٸن كٶرسەتٸپ بٸر ەزۋدەن جىميدى. كٷلگەندە كٶزدەرٸنە نۇر جٷگٸرٸپ, تٷسٸ دە جىلىنا تٷسەدٸ ەكەن.
اۋلاسى اياداي عانا شاعىن جەر ٷيگە كەلدٸك. اتى-جٶنٸ الەكساندر كونستانتينوۆيچ كۋليكين بولىپ شىقتى...
***
عابيت مٷسٸرەپوۆپەن جٷزبە-جٷز 1971 جىلى كەزدەسٸپتٸ.
– و كەزدەگٸ پەتەرٸم قازٸرگٸ قانىش سەتباەۆ پەن كٷلەش بايسەيٸتوۆا اتىنداعى كٶشەلەردٸڭ قيىلىسىندا بولاتىن, – دەدٸ. – سول تۇستا بٸرقاتار گاراجدار بار ەدٸ, ٸشٸندە عابەڭنٸڭ دە جەكەمەنشٸك «گاز-69» ماشيناسى تۇرادى ەكەن. كەزٸندە كٶلٸكتٸڭ «تٶرەسٸ» سانالعان سەگٸز ورىندىق اۆتوموبيل. ونى كەيٸن بٸلدٸم عوي, ەرينە. اۋىر قۇرىلىس مينيسترلٸگٸندە ٸستەيتٸنمٸن. بٸر ٸرٸ شەنەۋنٸكتٸ تاسىدىم. مينيستردٸڭ ورىنباسارى. بايقايسىڭ با, قانشاما جىل قول استىندا جٷرسەم دە ول ەستە جوق, ال, عابيت ماحمۋتوۆيچ ۇمىتىلمايدى. نەگە? پاراساتىنىڭ, ادامگەرشٸلٸگٸنٸڭ بيٸكتٸگٸنەن, جاقسىلىعىنان شىعار! ەلدە ەدەبيەتتٸڭ كوريفەيٸ بولعاندىقتان با? مٷمكٸن بۇرىن كٸتاپتارىن وقىعاندىعىمنان?.. بٸلمەدٸم ەندٸ ونى. بٸر كٷن باستىعىمدى اپارىپ تاستاپ, اق «ۆولگاممەن» تٷسكٸ اسقا كەلٸپ, ٷيگە كٸرٸپ بارا جاتىر ەدٸم, قازاقتىڭ ەدەمٸشە كەلگەن بٸر جاس كەلٸنشەگٸ:
– الەكساندر كونستانتينوۆيچ! – دەپ توقتاتىپ, سىپايى امانداستى. – ەسٸمٸمدٸ قايدان بٸلٸپ العانى دا بەلگٸسٸز. – سٸزبەن پاپام سٶيلەسكٸسٸ كەلەدٸ...
عابيت اعانىڭ قىزى بولدى. روزا. بٸزدٸڭ ٷيگە كٶرشٸ كٶرٸنەدٸ.
ٸشٸم ەلدەبٸر جاقسىلىقتى سەزٸپ, جەدەل جەتتٸك. ۆينوگرادوۆ-فۋرمانوۆ كٶشەلەرٸنٸڭ ايرىعىنداعى ەكٸ قاباتتى ەڭسەلٸ جەكە ٷيدە تۇرادى ەكەن. ٷيدٸ ەكٸ ساقشىنىڭ كٷزەتٸپ جٷرگەنٸن دە بايقاپ قالدىم. عابيت اعا دا اتىمدى بٸلٸپ الىپتى. سوعان قاراعاندا سىرتىمنان بٸرتالاي زەرتتەگەن بولۋلارى كەرەك. ول كەزدە ٸشپەۋشٸ ەدٸم. وتىز توعىز جاسقا ەندٸ ٸلٸككەم. تەپسە تەمٸر ٷزەتٸن شاعىم. ەڭسەگەي بويىم بار – 182, سالماعىم – 97 كەلٸ... تازا جٷرەمٸن. سونشاما كٶرٸكسٸز دە ەمەسپٸن-اۋ... ەڭ باستىسى – جۇمىسىما جەتٸكپٸن. تيياناقتى, ۇقىپتىمىن. سونىڭ بەرٸن ەسكەرسە كەرەك.
كەڭ بٶلمەدە وتىر ەكەن.
– ساشا, كەل, تٶرلەت! – دەدٸ.
تٷستەندٸك. قاسىنا ەرگەن كٸشكەنە بالاسى بار قىزى رايحان تاماقتاندىردى. ال رايسا جەڭگەمٸزدٸ كەيٸنٸرەك كٶرگەم...
عابيت اعانىڭ ٶتٸنٸشٸ – ٶزٸن ەلگٸ «گاز-69» كٶلٸگٸمەن سەنبٸ, جەكسەنبٸ كٷندەرٸ الىپ جٷرۋ ەكەن. قانشا تٶلەيسٸز دەپ سۇراعان دا جوقپىن. بٸردەن قاۋانا كەلٸستٸم.
– مەكەمەدەگٸ جالاقىڭ قانداي? – دەگەن.
– 260 سوم...
– ەڭبەككە قاراي مەن دە سونشا تٶلەرمٸن!..
سٶيتٸپ كٸرٸستٸم جۇمىسقا. «باس ديسپەتچەرٸم» – روزا. سوعان حابارلاسىپ, عابيت اعانىڭ ٸسساپار جوسپارى تۋرالى بٸلٸپ وتىرامىن.
مەنٸڭ مٸندەتٸمە كٸرگەن نەرسە نە? ماشينانى بابىندا ۇستاۋ. عابەڭنٸڭ اپار دەگەن جەرٸنە لىپىلداتىپ اپارىپ تۇرۋ. كٶبٸنە قالا سىرتىنا شىعامىز. جازۋشى, نەگٸزٸنەن, جاسى ۇلعايعان ادامدارمەن كەزدەسەدٸ. ماتەريال جينايتىن سيياقتى. ايتىلعان سٶزدٸ كەيدە قويىن دەپتەرٸنە تٷرتٸپ, جازىپ الىپ وتىرادى. كەزدەسۋلەردٸڭ كٶبٸ دالادا, جايلاۋ تٶرٸندە ٶتەدٸ. ساپاردىڭ الدىندا روزا نەمەسە رايحان ٷشەۋمٸز بازاردان, دٷكەننەن ازىق الامىز. قىمىز جٷرەدٸ كابينادا... شاراپ تا بولادى.... ودان سوڭ ەسٸمدە قالعانى – عابيت اعا دا كٶپشٸلٸك قازاقتار سەكٸلدٸ شاقپاق قانتتى جاقسى كٶرۋشٸ ەدٸ. تٸستەپ جەيتٸن... مەن دە ٷيرەندٸم شايمەنەن...
كٸشٸرەك ساماۋىر بار. مۇقييات وراپ, ورىندىق استىنا تىعىپ جٷرەمٸن. تٷسكەن بويدا داستارحاندى جايىپ جٸبەرٸپ, قويا قويامىن ساماۋىردى. بٸر بايقالاتىنى, عابەڭ تاماقتى تالعاپ, شۇقىلاپ, ٶتە از ٸشۋشٸ ەدٸ.
كەيدە كٸلەڭ جازۋشىلار باس قوسىپ قالادى. جەكە ماشينالارىمەن شىعادى عوي, ەرينە. بٸز شوپىرلار قىزمەتٸمٸزدٸ كٶرسەتكەن سوڭ, ولاردىڭ ەڭگٸمەسٸنە بٶگەت جاساماۋعا تىرىسامىز. تاماقتانىپ الىپ, تەمەكٸمٸزدٸ تارتىپ, سىرتتاۋ جٷرەمٸز.
عابيت اعانىڭ مەن اسا ۇناتقان قاسيەتٸ – ماعان قاراپايىم شوپىر دەپ قاراماي, ٶزٸمەن تەڭ دەرەجەدە ۇستاعانى. ىلعي:
– ساشا, ساشا!.. – دەپ اقىلداسىپ وتىرادى. – ەيتسەك قالاي قارايسىڭ? بٷيتسەك...
ايتقانىنىڭ بەرٸ كٶڭٸلگە قونا كەتەدٸ.
– پوجالۋيستا, گابيت اعا! س ۋدوۆولستۆيەم!
كەلٸسە قويمايتىن تۇسىم بولسا, ونى دا جاسىرمايمىن.
ەيەلٸم دە ۇناتتى عابيتتٸ. ەۆگەنييا پەتروۆنا... عابەڭمەن كەتتٸم دەپ ايتىپ شىعامىن. تٷنەپ قالعان كەزدەرٸمٸز بولادى بارعان جەردە. اقشاسىن ەكەلٸپ بەرٸپ تۇرامىن. قاي ەيەل جەك كٶرسٸن قوسىمشا تابىستى. 260+260 سوم... تى چتو?! ريزا.
قوناەۆتىڭ ٶزٸنە, سوۆمينگە «جاسىل كٶشە» بولدى عوي عابەڭە! قول قۋسىرىپ قارسى الادى بەرٸ.
كەيدە سۇرايدى مەنەن:
– قانداي پروبلەمالارىڭ بار?!
– جو-و, گابيت اعا! بەرگەن جالاقىڭىز جەتەدٸ. قانداي مۇقتاجدىق بولۋى مٷمكٸن?!
ٷيرەنگەن ەدەتٸمەن اڭعا شىققىسى كەلەتٸن.
كەيٸندە ەكٸ-ٷش رەت قانا شىقتىق-اۋ. جاسى ۇلعايعاندىقتان با, اندا-ساندا كٶڭٸلٸ اۋسا دا تارتىناتىن. بەرٸبٸر كەزٸندە ورتالىق ازييا ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ باس قولباسشىسى بولعان ارمييا گەنەرالى لياششەنكو دەگەنمەن دوستىعىن ٷزگەن جوق. ەڭگٸمەلەرٸ ىلعي مىلتىق تٷرلەرٸ, اڭشىلىق جايىندا ٶربيدٸ. گەنەرالدىڭ دا جانى قالماۋشى ەدٸ عابەڭ دەگەندە...
تەمەكٸنٸ جيٸ تارتاتىن. سوعان قاراماستان ٷستٸنەن ەلدەبٸر قىمبات كرەمنٸڭ حوش يٸسٸ اڭقىپ تۇراتىن ەدٸ. (ساشا اعاي عابەڭنٸڭ كيٸمدٸ ەتٸر قوسىپ ٷتٸكتەيتٸن ەدەتٸن بٸلمەگەن بولۋى كەرەك. – ق.م.)
ٶزٸم بولسام, عابيت اعانى قاتتى سىيلاعاندىقتان شىعار, ونىڭ كٶزٸنشە شىلىم دا شەكپەۋشٸ ەدٸم. تاعى بٸر ەسكە تٷسەتٸنٸ – سول كەزدە دە قازٸرگٸ قابانباي باتىر مەن پانفيلوۆ كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىندا جەڭٸل جٷرٸستٸ ەيەلدەر جٷرەتٸن-دٸ. ٷش-تٶرت سومعا ساتىلاتىن... عابەڭ دە ەستٸگەن بولۋى كەرەك ولار جٶنٸندە... بٸردە سولاردىڭ ٷستٸلەرٸنەن شىعىپ قالىپ, عابەڭنٸڭ جاقتىرماي, تىجىرىنىپ قالعانىن اڭعاردىم. ەكٸنشٸدە اينالىپ ٶتۋگە تىرىساتىن بولدىم و جەردٸ...
سٶيتٸپ 1974 جىل دا ورتالانعان. عابيت اعا «گاز-69» ماشيناسىن سەمەيدەن بە, ەيتەۋٸر, الىستان كەلگەن كٷيەۋ بالاسى, ەلدە جاقىن ٸنٸسٸ بولار... سونداي بٸرەۋگە سىيلاۋدى ۇيعاردى. قوجايىننىڭ تاپسىرماسىمەن كٶلٸكتٸ جٶندەپ, جۋىپ, تازالاپ, ساقاداي ساي قىلدىم. كەلگەن جٸگٸت ەلدەبٸر بالىق ترەسٸنٸڭ باستىعى ما, بٸلمەدٸم, ٷلكەندٸگٸ ۇزاتىلاتىن قىزدىڭ كەبەجەسٸنە بەرگٸسٸز دەۋ قارا شامادان تولى الابۇعا ەكەلگەنٸ ەسٸمدە. مەنەن سىبىرلاپ سۇراعان:
– ماشينا قالاي?! – دەپ.
– وي, سايراپ تۇر! وتىر دا تارتا بەر!
ماشينانى پلاتفورماعا ٶزٸ ايداپ شىعارا المادى.
– جول جاقسى عوي. جٷرگٸزٸپ نەگە كەتە بەرمەيسٸڭ? سول ارزان ەمەس پە! – دەگەنٸمدە قولىن سٸلتەدٸ.
مٸنگٸزٸپ بەردٸم. ماشينانىڭ ساۋىرىنان بٸر سيپاپ, پلاتفورمادان سەكٸرٸپ تٷسكەنمٸن.
سودان عابيت اعانى كٶرگەم جوق. كٸم بٸلسٸن. باسقا ماشينا, باسقا شوپىر... العان شىعار.
قانشا قاسىندا جٷرٸپ عابيت اعامەن سۋرەتكە تٷسۋ ويعا كەلمەپتٸ. سەندەيلەرگە ساتار ەم-اۋ سىتىرلاتىپ! تاعدىرىم ماڭدايىما كٸلەڭ گەنەرالداردى تاسۋدى جازىپتى. ەسكەردە... گەرمانييادا جٷرگەندە دە گەنەرالدىڭ شوپىرى بولعانمىن. عابەڭ دە ناعىز گەنەرال ەدٸ عوي. ەدەبيەتتەگٸ, ٶمٸردەگٸ. مە, مىنا ساعاتتى سەن الشى! عابەڭ بەرگەن. جٷرمەي تۇر. جٶندەتٸپ الارسىڭ!..
ىرىمشىلدىقتان با, باسىندا بۇزىق ساعاتتى العىم كەلمەسە دە قابىلدادىم. شەتەلدٸك, فوسفورلى جاسىل ساعات. شالدىڭ شىن پەيٸلدەن ۇسىنعانى... جەنە عابەڭ تاققان بولسا!
قۇلتٶلەۋ مۇقاش,
«قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ, 2001 جىل.
سۋرەتتە: عابەڭنٸڭ بٸر توپ جولداسىمەن
سەبيت مۇقانوۆتىڭ ەلۋ جاسقا تولۋىنا وراي
تابيعات قويناۋىنا شىققان سەتٸ.
