«Budan bylai ogýrtsi dep jazylatyn bolsa, men ony jemei-aq qoiarmyn».
L. Leonov.
Qai halyqtyń bolsa da qoǵamdyq ósý-órkendeý jolynda kóterile alǵan biigi máńgilik bolyp ana tilinde saqtalyp otyrady. Qai halyqtyń bolsa da aqyl-oi tereńdigi, sana-sezim sergektigi kóp salalarmen tarmaqtana,molyǵa kelip, taǵy da sol ana tiliniń altyn qoryna qosylaberedi. Ana tili qorlana beredi, ajarlana beredi. Qai halyqtyń bolsa da basynan ótken dáýirleri, qily-qily kezeńderi ana tilinde iz qaldyrmai óte almaidy. Ana tili ǵasyrlar boiynda jasala da beredi, jasara beredi. Til dialektikasy – jasaǵan saiyn jasara berýinde. Ana tili degenimiz – sol tildi jasaǵan, jasap kele jatqan halyqtyń baiaǵysyn da, búgingisin de, bolashaǵyn da tanytatyn, sol halyqtyń máńgiliginiń máńgilik máselesi. Ana tilin tek ógei uldary ǵana mensinbeidi, ógei uldary ǵana aiaqqa basady.
Til sóileý-sóilesý, oqý-úirený, jazý-syzý arqyly ósedi. Bul úsheýdiń birde-birine kóńil aýdarmaý – eń úlken qylmys.
Saltykov-Shedrin yza bolady: f árpine tilderiń erkin-aq keledi. Solai bola tura, nege «hýnt» deisińder? X árpine de tilderiń keledi. Solai bola tura, nege «fýost» deisińder? – dep yzalanady. Men áýeli sol sóileý- sóilesýdegi derekilikterden bastaǵym keledi.
Qazaqstannyń ár jerlerinde sózdiń maǵynasyn buzyp sóileýshilikter bar. Solardan biraz mysal keltireiik.
«Ózimiz moldaǵa oqyp edik, balamyz mektepke oqyp júr». «Qyzym jetinshi klass oqyp júr». Bul sóilemder qaida, qaidan oqyp júr, neshinshi klasta oqyp júr degen suraýlardyń jaýaptary ekeninde jumys joq, «Moldadan oqydyq», «mektepte oqyp júr», «jetinshi klasta» deýge til kelmegendikten emes, tipti, túsinbegendikten de emes. Bul baiaǵy «bizdiń aýyl osylai sóileidiniń» saldary.
«Buryn raikomtuǵyn. Osy kúni sovhoz bop qapty ǵoi», «bolatuǵyn» degen sózdiń bas jaǵy kesilip qalypty da, «bolyp qalypty» delinetin sózder ortasynan omyrylǵan. Teginde, osy «tuǵyndy» tastap, bolatyn, keletin dep jazý durys-aý deimin.
«Túske shekeiin» men «shekemder» op-ońai turǵan «deiinniń» aiyrbasy.
«Áne erde otyrǵan so ma desem: mine erde otyr eken. «Án jerde, min jerde» dep te aita beremiz.
Ana jerde, myna jerde delinetin ap-aiqyn op-ońai sózderdiń qalai buzylyp ketkenine tań qalǵandaisyń.
Meniń bir qadirli dosym dastarqan ústinde – «jesei, ishshei, ishteńke ǵymaidy» dep otyrady, ári-beriden soń – «jemesiń bar, kemeseń etti» dep kúshteńkirep jiberedi.
Kúnbe-kúngi sóileý ádetimizde «barǵam, jazǵam, aitqam» dei beremiz. Osy sózderdiń aiaǵyn osylai doǵarý eleýsiz kirip alyp, eń kóp tarap ketken ádet. Eleýsiz kirgen dert endi elemese eseie bermek. Sondyqtan muny elemeýge bolmaidy. Sóileskende de, jazǵanda da – «barǵanmyn, jazǵanmyn, aitqanmyn» – deitin bolaiyq.
Men «ońtústik, soltústik» deýge de qarsymyn. Bul da buzyp alǵan sózderimiz. Munyń durysy «ońtustyq, soltustyq» bolý kerek. Tústik emes, tustyq. Oń tusymyzda, sol tusymyzda... Túskiiz emes, tuskiiz. «Kún osy kúni myna tustan shyǵady, myna tustan batady». Tús kezi, tústik deitinimizdiń ózindik maǵynasy bar.
Sóileýdegi osy siiaqty ersi mysaldardy toptap ákelýge bolady. Munda ádeiilik joq, árine. Sóz ben sóilemge, onyń ar jaǵynda ana tiline mán bermeýshilik bar. Olai bolsa, ádeiilik joq bolǵanymen, ana tiliniń aldyndaǵy kúnáda olqylyq joq.
Sózdi qalai bolsa solai paidalana berseń, sózdiń júzi muqalyp, ushy mairylady da, aitaiyn degeniń qulaqqa qonbaidy. Abai aitqandai, kóńildegi kórikti oiyn aitýy kelispese túkke turmai qalady.
Jiyrmasynshy jyldardyń ishinde ádebietimizge «qaidam» degen sóz kirdi. Qazir ol kóp jazýshylardyń eńbekterine kirip alypty. Tipti, orys geroilaryna «qaidam» degen sóz beretin jazýshylarymyz da bar. Bul bir qiia almaityn qundy sóz emes, «qaidan bileiin» degen sózdiń zańsyz qosyndysy. Bir sózdiń sońǵy árpin joiyp jiberip (qaidan), basqa bir árip qosa salsań (qaidam), ol jańa sóz bolyp shyqpaidy.
Sol jyldarda «qusap» degen bir qusyq iisi keletin sóz qosyldy: «it qusap», «jazýshy qusap», «adam qusap»... Adamǵa uqsap, jazýshyǵa uqsap delinetin sózderdiń turpaty buzyldy da ketti.
Osy kúngi oqýshy balalar eń aldymen qai sózdiń qalai jazylǵanyna qarap oqidy. «Qaidam» degendi «qaidan bileiin», «qusap» degendi «uqsap» degen maǵynada túsinetin bolady. Onyń ar jaǵy túsinikti ǵoi...
Berirek kele – jazira, saliqaly, salaýatty jyr, mýzykalyq habar, qoǵami, syni pikir, maqamshylyq óneri degen jańylys alynǵan sózder qosylyp keledi.
Jazira – arab tilinde «aral» degen sóz. Ony bizdiń jazýshylar gúl baqshaly jer úiek maǵynasynda alyp júr. Bul durys emes.
Saliqaly dep maqtaý úshin aldymen osy sózdiń «saliqa» degen túbiri nemene, sony bilýimiz kerek. Ondai túbir tabylar emes. Al, saliqaly degen sózdiń ózin alsaq, bul bir, IIIahmet marqum aitqandai – ýham somnenie, qulaqqa jaǵymsyz, maǵynasyz sóz.
Salaýatty jyr – tipti óreskel alynǵan. Biz moldadan oqyp júrgen kezimizde beisenbi kúni salaýat aitqyzatyn:
«Qairaýat, ýa qairaýat,
Bir alladan shafaǵat.
Allamyzǵa múnájat,
Paiǵambarǵa salaýat...»
Sol salaýat endi kórkemdik túsinik ornyna alynypty. Poeziianyń kórkemdigin baǵalaý úshin salaýatqa júgirýdiń túk orny joq. «Mýzykalyq habar» degen de durys emes. «Habar» óz maǵynasyn dál basyp turǵan ornyqty sóz. Mýzyka arqyly eshbir habar ala da almaisyń, bere de almaisyń. Án tyńdaisyń, kúi tyńdaisyń, qysqasy, ol habarshy emes, kórkemónerdiń negizgi bir arnasy. «Mýzykalyq programma» dep alýymyz kerek.
Sońǵy jyldardyń birinde «qoǵami» degen termin alyndy. «Qoǵamdyq» degen, óz maǵynasyn dál basyp turǵan sózimiz barda quiryq jaǵyn aravizm men farsizmge qarai bulańdatyp turǵan «qoǵamidy» nege alǵanymyz túsiniksiz-aq. Osy «qoǵami» alynǵannan keiin bir jas synshy «syni pikir» dep jazyp eliktei ketti. Sonymen, aravizm men farsizmge qarai «qoǵami» quiryǵyn eki ret bulańdatty. Tap osy «qoǵami» kerek emes.
«Gákký» degen bir ánshiler tobyn basqaryp, televideniege shyǵyp júrgen Áminá Nuǵymanova qaryndas «maqamshylyq óneri» degendi mýzykalyq termin retinde jii-jii qoldana bastady. Teginde ǵylymdyq eńbek jazyp júrgen bolar. Osynysyna jurttyń qulaǵyn úirete bereiin degendei, án salatyn qyzdarmen shyqsa da, daýystaryn barqyraǵan áldekimdermen shyqsa da, «maqamshylyq ónerin» qaitalap qadaǵalap qoiady.
«Maqam», eń aldymen, qurandy qalai oqýdyń sazy. Mysyr maqamy, Buhara maqamy, Túrkistan qaziretiniń maqamy atalatyn maqamdar boldy. Uiǵyr halqynda ataqty on eki maqam bar. Bul mýzykalyq áýender ekeni daýsyz. Biraq qazaq tilinde «maqam» degendi, ásirese «maqamshylyq óneri» degendi kirgizemin dep oilaý ári orynsyz, ári ómirsiz talap. Ózimizde bar án, kúi, saz, áýen, áýez deen ataýlar «maqamnan» anaǵurlym túsinikti emes pe?
Dińkege tiip júrgen taǵy da biraz jeke sózder, sóilemder bar: «O da kep pe?», «So ma eken kegen?», «Bu da so ma?» dei beremiz. Jazylǵan eńbekterde «kegen» dep jazǵandy kezdestirgenim joq. Al endi «kepti», «bopty», «o da», «Bu da», «so da», «so malar» ekiniń birinde kezdese beredi. «Ol», «sol», «bul» deitin jalǵyz býyndy sózderdiń jartysyn kesip tastaǵan soń nesi qalsyn? Domalanyp basy ǵana qalmasqa sharasy ne? Aitýǵa da, jazýǵa da jep-jeńil sózder tal túste qiianatqa ushyrap, beishara bolyp qaldy.
Keibir jazýshylarymyz «sodan soń» degen tolyqqandy, aiqyn maǵynaly sózimizdi keskilep-týrap, «sosyn» dep jazady. Bularynan jańa uǵynys týyp turǵan joq, burynǵy bir dúdamaldaý uǵynysty asha túsý de joq, maǵynasy aiqyn sózdiń turpatyn buzý ǵana bar. Osy «sosyn» Ábdijámilde kóp, Asqar Súleimenovte aiaq alyp júrgisiz, Muzafarda da barshylyq.
Kórkem ádebiette árbir sózdiń óz turpaty saqtalýǵa tiisti. Tilge bai, tili jaqsy degende eshbir jazýshy jańadan sóz taýyp, sonysymen bai, sonysymen kórkemdikke jetpeidi. Halqynyń til bailyǵynda bar sózderdi durys turpatymen paidalanyp, sol qordan alynǵan sózderden jańa teńeýler, jańa beineýler jasaý arqyly tilge bai, tilge sheber dep atalady. Ásirese, daýysty dybystar men daýysty býyndardy keskileý sózdiń turpatyn buzýmen birge sóilemniń ishki yrǵaǵyn da buzady. At jorǵalap kele jatyp, shaýyp ketse, jelip kele jatyp súrinip ketse, qalai kórer edik? Sóilemniń yrǵaǵyn buzý da soǵan uqsaidy.
Tilimizdiń qorynda bar sózderge jańa maǵyna berý jolyndaǵy tabystarymyzǵa men Islám Jarylǵapovtyń «kórermen, oqyrman, aialdama» dep qosqandaryn oryndy da ornyqty kóremin. Muhtar Maǵaýinniń «irińdi sýy» da sondai, belgili túsiniktiń maǵynasyn dál beredi.
Bizde qaq atalatyn, shalshyq sý, jaidaq sý dep atalatyn sýlardyń bárin de irińdi sý degen durys kórinedi.
Birazdan beri jalpy maǵynasyndaǵy iskýsstvo degendi óner dep atap kelemiz. Ana tilimizde saqina, bilezik soǵýdy da óner deimiz. Arba-shana isteýdi de, úi jonýdy da, etik tigýdi de óner deimiz. Týyndysy – ónershi. Durysynda iskýsstvony basqa ónerlerden aiyryp – kórkem óner deýimiz kerek. Onyń ishine sýret, mýzyka, sahna, ekran, bi ónerleri ǵana kiretin bolsyn. Kórkem ádebiet degen siiaqty kórkem ónerdiń de óziniń asyl tegin kórsetip turatyn ataýy bolǵany durys.
Endi azyraq keibir jazýshylarymyzdyń tilderine oralaiyq. Jumaqan Ramazanov degen bireý frantsýz jazýshysy D.Bartonnyń «Tásil» degen qysqa áńgimesin aýdaryp, «Qazaq ádebieti» gazetine jariialady (ZO-Ú-75).
Jumaqan aýdarmasyn «Jaima-shýaq» tań sáride...» dep bastaidy. Tań sáride «jaima shýaq» bolmaitynyn bilmeidi-aý deimin. «Jaima shýaq» dep keshegi, ne bolmasa búgingi kúnniń railyq sipatyn aitady. Teginde mal jaiýǵa bolatyn qysqy kúnniń shýaǵyn aitady. Tań sárige de, tutas alǵanda tún mezgiline qatynasy joq.
«Men qashyrymnyń quiryǵyn iisi bar móldir mataly jalbyzben mailaǵanmyn», – dep jazady aýdarýshy.
Iisi bar móldir mataly jalbyzy ne bolǵany sonda? Móldir dep sýǵa aitylady, matany móldir degendi birinshi estýimiz!
Kórkem ádebiet kásipshilikti kótermeidi. Qorlaýdy odan ári kótere almaidy. Túptep kelgende, ol kásip toqtalady. Qorlanǵan óziń bolasyń. Átteń, ádebietti ońai kásip kóretin adamdar ázirshe azaimai keledi. Jumaqan Ramazanov jalǵyz emes, júzderdiń biri.
Oralhan Bókeev – úlken úmit kútetin jas jazýshylarymyzdyń biri. Ónimdi de utymdy jazady. Taqyryp sheńberi keń, aitar oilary bar jazýshy. Jaqynda oqyrman qaýymynyń tilegine orai, Qazaqstan Lenin komsomolynyń syilyǵyn da aldy. Biraq óziniń til qoryna Altai, Qytai qazaqtarynyń eskirip, topastana bastaǵan tilderi áser etken be, qalai, Oralhannyń tilinde shubarlyq túiirpekteri bar. Mysal keltireiik: «Poshymy, náshini, albaty, keiýana, múrleý, bebejik, toqairaý, samyrsytyp, kórgeilep, beiqarar, beinaqaq, maýyrt, sińirtik, parýai...». Meniń oiymsha, bul sózderdiń birde-biri búgingi ósken ádebietimizge de, tilimizge de ornalasa almaityn bolar.
Sol shubarlyq Oralhannyń sóilem qurýyna da teris áserin tigizip otyrady. Mysaly:
«Surqai susty...
Sup-sury bult syqastyra...
Sadaqbaidyń ala-sapyran parýai júzine...
Aýyl jaqty qaraýyldai baiyrqalyp...
Olardyń sup-sur júzi, arbiǵan aryq qoldar men sińirtik siraqtar, kólgiregen appaq kebinderi...
Men baǵanaǵy áielim ázirlegen kespeni eske aldym. Ony jezdem joldaǵan qazdyń etine pisirip edik...
Jesir áieldiń muńdyqty basy qaldy...»
Aldyńǵy sóilemderdiń odaǵailyǵy ózinen-ózi aiqyn turǵandyqtan, men sońǵy eki sóilemge toqtalǵym keledi.
Kespeni qazdyń etine pisirgen edik deýge bolmaidy, Oralhan. Qazdy jezdeń jibergenmen de bolmaidy. Kespeni etke salady. Sonda ol kespe salyp pisirgeni qaz eti degen tamaq bolady. Kespe, ińkál, qulaqnan, kúlshetai dep atalatyn nandardyń bári de etke pisirilmeidi, etke salynady.
«Jesir áieldiń muńdyqty basy qaldy» deýge de bolmaidy. Eń aldymen muńdyqty emes, muńdy dep jazý kerek. Sonda sóilem «jesir qalǵan muńdy áieldiń» dep bastalady. Ekinshi, sizdiń sóilem quraýyńyzda áieldiń ózi emes, basy ǵana qalǵan bolyp tur. Sizdiń aitaiyn degenińiz: «eri ólip jesir qalǵan muńdy áiel jalǵyz qaldy» emes pe?
Bizde basylyp shyqqan kitaptardy kezinde oqi qoiý, ásirese qoljazba kúiinde oqyp, óńdeýge járdemdesý sirep bara jatqan ádet. «Pisatel popisyvaet, chitatel pochityvaet».
Bir kezde Sáken, Beiimbet, Iliias, Muhtar, Sábit, Ǵabiden, Ǵali, Asqar, Ábdilda, Jaqan, Taiyr – báriniń de qoljazbalaryn baspaǵa berilmei turyp oqyp shyǵyp, aitysqa, pikir alysýǵa salýshy edik. Osy atalǵan aǵa jazýshylardyń birde-biriniń bir kitaby baspaǵa deiin oqylmai ketken emes, ótirik aitqan bolmaýym kerek.
Akademiiamyzda, ýniversitetimizde, pedagogika institýttarynda ádebiettiń iri mamandary bar. Til-ádebiet fakýltetterinde bolashaqta aqyn-jazýshy bolatyn stýdentterimiz bar. Biz solardyń ortasyna bir túspei, jazǵanymyzdy baspaǵa usyna almaityn edik. Sońǵy jyldarda osy igilikti ádet birjola toqtaldy desem, munym da japqan jala bola qoiar ma eken!
Tarihi taqyryptardy eńsere jazyp, elenbei qalmas eńbek etip júrgen jazýshy Iliias Esenberlin. Onyń eńbekterine ár túrli kózqarastar bar. Men ony jaqtaýshylar jaǵyndamyn. Shynymdy aitsam, men onyń «Qaharyn» unatpaimyn. Al endi «Almas qylysh» – qundy shyǵarma. Ár ǵalymdardyń, zertteýshilerdiń bytyrandy-shashyrandy pikirlerin qorytyp, shyndyǵyn taýyp, kórkem shyǵarmaǵa ainaldyrý degen ońai da, arzan da eńbek emes. Iliias eshkimdi kóshirip qoimapty, qorytyp alypty.
Bul kitap jóninde tarihshylar men ádebiet tarihshylaryna qoiatyn bir-aq suraýym bar. Ol suraýym Qobylandy men Qambar batyrlar jaiynda.
Akademik Álkei Marǵulan bir eńbeginde Qobylandy men Qozy Kórpesh – Baian sulý jyrlaryn segizinshi ǵasyrda týǵan degeni bar.
Uly Muhtar Qobylandyny XIII ǵasyrǵa aparady. Buryn-sońdy jazǵandardyń bárinde de solai. Muhtar batyrlar jyryn ekige bólip – úlken batyrlar, kishi batyrlar jyry deitin. Úlken batyrlardyń basy Qobylandy bolatyn. Marqum Málik Ǵabdýllin de osy pikirde edi.
Iliias Qobylandyny da, Qambardy da, Asan qaiǵy, Qotan, Qaztýǵan jyraýlardy da HÚ ǵasyrǵa kirgizedi. Osylarymyzdyń qaisysy durys, tarihshy joldastar? Úndemei qalmaǵandaryń durys bolar edi. Óz qara basym mundai áýmeser aqymaq Qobylandyny (obaly Esenberlinge) qai zamanda týsa da qabyldaǵym kelmeidi.
Men tarihshy emes, ádebietshimin. Sondyqtan osy qundy dep sanaǵan kitabymnyń ishine kirip ketken aqaýlaryna toqtalmaqpyn. Olarynyń ózi de az emes.
Áýeli usaqtarynan bastaiyq. «Qinalýy da sodan-tyn» (30-bet). «Qypshaq jeri Joshynyń týy tigilgen jeri bolýǵa tiis-tyn». «Qazaq jerinde qalǵan monǵol basqynshylary az-tun» (32-bette). «Shyńǵysqan shapqynshylarymen bailanysty-tyn» (62-bet). «Qobylandynyń da buny qaza etýi eki talai-tyn». (116-bet). «Ol kúnderde Qazynyń balasy, Temirdiń ákesi Temirbai bi tiri-tyn». «Qashyp qutylar aqyly bar-tyn» (226-bette).
Sonymen «Ol kúnderde qazynyń balasy, Temirdiń ákesi Temirbai bi tiri-tyn...» Osy sóilemdegi Qazynyń keregi bar ma? Joq. Temirdiń keregi bar ma? Joq. Temirbaidyń keregi bar ma? Joq. Onda nemenege qazbalap, sóz qylypotyrsyń demeńder, maǵan keregi «tiri-tyn». Kórip otyrsyńdar, áldeneshe sóilemniń aiaǵy osy «tyn»-men tynady. Bul endi saqaly bolmasa da, shashy aǵarǵan jazýshyǵa kelispeitin de, keshilmeitin de kemshilik. Osynsha kóp sóilemderiniń báriniń aiaǵyna kelispeitin birdemeni jazýshy qalai alady? Sózdi oinatamyn dep aldy deýge de kelmeidi, bilmei aldy deýge de kelmeidi. Bul da baiaǵy «bizdiń aýyl osylai sóileidiniń» salqyny bolmasa qaitsin.
Osy tusta eshkimniń aýlynda til akademiiasy joq. Ana tilimizdiń akademiiasy qazaq degen halyq, kóshe júrse de, bytyrai júrse de, oqymasa da, ana tilin taza saqtaǵan degendi eskerte ketken teris bolmaidy-aý deimin.
Iliiasta mynadai sóilemder kezdesedi:
«Kógildir dalada, kógildir aspan da»... (84-bet). «Kók balaýsa, jasyl shalǵyn» (217-bet).
Ósimdik kógi men aspan kógi bir tústes bola almaidy. Jerdiń ósimdigi kók balaýsa qalpynda bolsa, shalǵyn jasyl bola almaidy. (Teginde termin komiteti zeńgir, kók, jasyl degen ataýlardyń azdyǵy men aralasa beretinin eskerip, osy máseleni bir qarastyrsa durys bolar edi. Orys tilinde «shie tústi», «bótelke tústi», «kofe tústi» degen qosymshalar bar ǵoi. Múmkin, biz de sol mańnan birdemelerdi tabarmyz).
Iliiastyń mynadai teńeýlerine eriksiz kúlkiń keledi:
«Eger álem toqty bolsa, bul ekeýi kókjal qasqyr edi ǵoi» (12-bet).
Batý men Qulaǵý kókjal bolsa bola bersin, biraq álem olarǵa toqty bola almasa kerek. Álem dep atalatyn uly dúnieni toqtyǵa teńeý degen tym óreskel tur.
Eki jigittiń birine-biriniń uqsasatyǵyn Iliias mynadai teńeýmen aitady: «Bir shyny aiaqtaǵy eki tamshy sýdai uqsas» (146-bet) – deidi. Eki tamshy sýdai uqsas degen teńeý orys tilinde qashannan bar teńeý.
Iliias soǵan «bir shyny aiaqtaǵy» degendi qosqanda teńeýdiń kúl-talqany shyǵypty. Óitkeni, bir shyny aiaqtyń ishinde eki jerde eki tamshy turǵanyn kóz aldyńa ákele almaisyń. Munysy – Jihana hukimni kórsátti muǵallaq» bolyp shyǵypty.
Iliiastyń jai qarapaiym sóilemderinde de til kedeiligi az emes. Iliias: «Buny sadaq oǵynyń ber jaǵynda shoshaiǵan eki qarystai saby kórsetip tur», – dep jazady.
Oqtyń ar jaq, ber jaǵy baryna birinshi ret kezdesip otyrmyz. Sadaqtyń oǵy birdemege tise, sabaǵy (saby emes) ar jaq, ber jaǵy demei-aq kórinip turady. Boldy ǵoi sonymen.
«Qarashyńnyń jany aýzyna kelip, endi shyǵýǵa taiaý edi», – deidi jazýshy (241- bet).
Munysy bireýdiń sózi emes, avtordyń óziniń sózi. Qarashyńnyń jany aýzyna kelgenin basqa bireý emes, avtor ózi aityp otyr, tek aýzynan qalai shyǵyp ketkenin jazbapty... Ony jazsa jan degenniń nemene ekenin kórip qalar ma edik, álde qaiter edik...
«Baraq hannyń uly Jánibek sultan men onymen úsh atalas týys Kerei sultan». «Qara qazaq pen qazaq jerin jaýlap alǵan IIIyńǵys», – dep jazady avtor 17-shi, 30-shy betterde.
«Jánibek sultan men onymen» dep jazýǵa bolmaidy ǵoi. «Úsh atalas» degeni de úlken orasholaqtyq. Sóilemniń durys quramy mynaý ǵana: «Jánibek sultan men onyń úsh atadan qosylatyn týysy Kerei sultan».
Al endi «qara qazaq pen qazaq jerin jaýlap alǵan Shyńǵys» degen sóilemnen «qara qazaǵy» kim, «jai qazaǵy» kim ekenin aiyra almadyq. Shyńǵysty tanydyq, onysy Aitmatov emes shyǵar...
Sóileý, jazý jaqtarymyzdaǵy kemshilikterimizdi aita otyryp, til mamandaryna ótinish jasaǵym keledi.
Amangeldi, Qaragóz, Zilǵara, Meńdiǵoja siiaqty adam attaryn Amankeldi, Qarakóz, Zilqara demei-aq, estilý turpatynda jazsaq qalai bolar eken? Eki sózden turatyn adam attaryndaǵy sol eki sózdiń túbiri saqtalsa da, oqýshy balalarǵa q árpiniń ǵ árpine ainalatyn retterin báribir úiretýge týra keler edi ǵoi. K árpi men g áripteriniń arasynda da osy bar.
Men tilshi emes, tildi paidalanýshymyn. Sol óz kásibimniń múddesinen qaraǵanda maǵan q-ǵ, k-g áripteriniń arasynda edáýir áńgime bar siiaqty kórinedi.
Termin komitetine de aitatyn ótinishim bar. Bizde tolyp jatqan sózderdiń orys tilindegi túsinigi bar da, qazaq tilinde atalýy joq. Mysaly: taktichnost, vejlivost, ýchtivost, delikatnost, obhoditelnost, ýkorizno, ýkor, ýprek, gordost, blagorodstvo, dostoinstvo degen sózderge ataýlar tabý óte qajet.
Bul túsinikterdiń kóbin «izgilik», «izet», «adamgershilik», «sypaiylyq» degen sózdermen, bir ataýǵa birnesheýin toptap syiǵyzyp kelemiz.
Mundai óte kerekti túsinikterdiń qazaq tilinde atalýyn izdestirgenimiz durys bolar edi.
Orys tili – Otanymyzdyń tili, Sovet Odaǵyna kiretin barlyq halyqtardyń, ulttardyń bárine ortaq memlekettik tilimiz. Sonymen birge ár halyqtyń, ár ulttyń óziniń ana tili bar. Ana tilin kórkeite berý-de álippe, emle, oqytý, úiretý, sóileý, jazý – báriniń de úlken orny bar.
KPSS Ortalyq Komitetiniń Bas sekretary Leonid Ilich Brejnev joldas Qazaqstanǵa Halyqtar dostyǵy ordenin tapsyrǵanda bylai dedi:
«Sovet Odaǵyn mekendeitin barlyq ulttar men halyqtar óziniń erekshelikterin, ulttyq sipatynyń belgilerin, tilin, jaqsy dástúrlerin saqtap qala beredi. Ózderiniń ulttyq mádenietin burynǵydan da gúldendirý úshin olardyń barlyq múmkindikteri bar».
Leonid Ilichtiń osy aitqandarynan til, ádebiet qairatkerlerine qandai úlken talaptar qoiylatynyn tereńirek oilansaq deimin.
Men budan jeti-segiz jyl buryn «Qazaq ádebieti» gazetine «Asqyndyryp almaiyq, dostar!» degen maqalamdy jariialap edim. Ol maqalam da joǵary-tómennen de, aǵa jazýshylar men jas jazýshylardan da ana tiline jasalyp júrgen jábirler jaiynda bolatyn.
Eger ana tilimiz úlken talaptardy kótere almaityn, óspegen olaq til bolsa, bul maqalalardy jazbaǵan bolar edim. Joq, bul bai til! Oralymdy, yrǵaqty, teńeý-beineýleri erte týǵan til.
Pýshkin, Lermontov shyǵarmalaryn XIX ǵasyrda-aq kóp elderden buryn aýdarýǵa jaraǵan til. Biz Marks, Lenin eńbekterin kóp elden buryn aýdardyq. Poeziiada Abai, Iliias siiaqty, prozada Muhtar siiaqty alyptar týǵyzǵan til. Men osyndai tilimizdi taza ustaiyq deimin. «Avgiidiń at qorasynan bastaiyq» degendegi aitarym osy ǵana. Mádenietimizdi Brejnev joldas ańǵartqan joǵaryǵa kóterý jolynda ana tilimiz – eń senimdi, eń qadirli quralymyz.
Ǵabit Músirepov. "Klassikalyq zertteýler" kitabynan
