«بۇدان بىلاي وگۋرتسي دەپ جازىلاتىن بولسا, مەن ونى جەمەي-اق قويارمىن».
ل. لەونوۆ.
قاي حالىقتىڭ بولسا دا قوعامدىق ٶسۋ-ٶركەندەۋ جولىندا كٶتەرٸلە العان بيٸگٸ مەڭگٸلٸك بولىپ انا تٸلٸندە ساقتالىپ وتىرادى. قاي حالىقتىڭ بولسا دا اقىل-وي تەرەڭدٸگٸ, سانا-سەزٸم سەرگەكتٸگٸ كٶپ سالالارمەن تارماقتانا,مولىعا كەلٸپ, تاعى دا سول انا تٸلٸنٸڭ التىن قورىنا قوسىلابەرەدٸ. انا تٸلٸ قورلانا بەرەدٸ, اجارلانا بەرەدٸ. قاي حالىقتىڭ بولسا دا باسىنان ٶتكەن دەۋٸرلەرٸ, قيلى-قيلى كەزەڭدەرٸ انا تٸلٸندە ٸز قالدىرماي ٶتە المايدى. انا تٸلٸ عاسىرلار بويىندا جاسالا دا بەرەدٸ, جاسارا بەرەدٸ. تٸل ديالەكتيكاسى – جاساعان سايىن جاسارا بەرۋٸندە. انا تٸلٸ دەگەنٸمٸز – سول تٸلدٸ جاساعان, جاساپ كەلە جاتقان حالىقتىڭ باياعىسىن دا, بٷگٸنگٸسٸن دە, بولاشاعىن دا تانىتاتىن, سول حالىقتىڭ مەڭگٸلٸگٸنٸڭ مەڭگٸلٸك مەسەلەسٸ. انا تٸلٸن تەك ٶگەي ۇلدارى عانا مەنسٸنبەيدٸ, ٶگەي ۇلدارى عانا اياققا باسادى.
تٸل سٶيلەۋ-سٶيلەسۋ, وقۋ-ٷيرەنۋ, جازۋ-سىزۋ ارقىلى ٶسەدٸ. بۇل ٷشەۋدٸڭ بٸردە-بٸرٸنە كٶڭٸل اۋدارماۋ – ەڭ ٷلكەن قىلمىس.
سالتىكوۆ-ششەدرين ىزا بولادى: ف ەرپٸنە تٸلدەرٸڭ ەركٸن-اق كەلەدٸ. سولاي بولا تۇرا, نەگە «حۋنت» دەيسٸڭدەر? X ەرپٸنە دە تٸلدەرٸڭ كەلەدٸ. سولاي بولا تۇرا, نەگە «فۋوست» دەيسٸڭدەر? – دەپ ىزالانادى. مەن ەۋەلٸ سول سٶيلەۋ- سٶيلەسۋدەگٸ دەرەكٸلٸكتەردەن باستاعىم كەلەدٸ.
قازاقستاننىڭ ەر جەرلەرٸندە سٶزدٸڭ ماعىناسىن بۇزىپ سٶيلەۋشٸلٸكتەر بار. سولاردان بٸراز مىسال كەلتٸرەيٸك.
«ٶزٸمٸز مولداعا وقىپ ەدٸك, بالامىز مەكتەپكە وقىپ جٷر». «قىزىم جەتٸنشٸ كلاسس وقىپ جٷر». بۇل سٶيلەمدەر قايدا, قايدان وقىپ جٷر, نەشٸنشٸ كلاستا وقىپ جٷر دەگەن سۇراۋلاردىڭ جاۋاپتارى ەكەنٸندە جۇمىس جوق, «مولدادان وقىدىق», «مەكتەپتە وقىپ جٷر», «جەتٸنشٸ كلاستا» دەۋگە تٸل كەلمەگەندٸكتەن ەمەس, تٸپتٸ, تٷسٸنبەگەندٸكتەن دە ەمەس. بۇل باياعى «بٸزدٸڭ اۋىل وسىلاي سٶيلەيدٸنٸڭ» سالدارى.
«بۇرىن رايكومتۇعىن. وسى كٷنٸ سوۆحوز بوپ قاپتى عوي», «بولاتۇعىن» دەگەن سٶزدٸڭ باس جاعى كەسٸلٸپ قالىپتى دا, «بولىپ قالىپتى» دەلٸنەتٸن سٶزدەر ورتاسىنان ومىرىلعان. تەگٸندە, وسى «تۇعىندى» تاستاپ, بولاتىن, كەلەتٸن دەپ جازۋ دۇرىس-اۋ دەيمٸن.
«تٷسكە شەكەيٸن» مەن «شەكەمدەر» وپ-وڭاي تۇرعان «دەيٸننٸڭ» ايىرباسى.
«ەنە ەردە وتىرعان سو ما دەسەم: مٸنە ەردە وتىر ەكەن. «ەن جەردە, مٸن جەردە» دەپ تە ايتا بەرەمٸز.
انا جەردە, مىنا جەردە دەلٸنەتٸن اپ-ايقىن وپ-وڭاي سٶزدەردٸڭ قالاي بۇزىلىپ كەتكەنٸنە تاڭ قالعاندايسىڭ.
مەنٸڭ بٸر قادٸرلٸ دوسىم داستارقان ٷستٸندە – «جەسەي, ٸششەي, ٸشتەڭكە عىمايدى» دەپ وتىرادى, ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ – «جەمەسٸڭ بار, كەمەسەڭ ەتتٸ» دەپ كٷشتەڭكٸرەپ جٸبەرەدٸ.
كٷنبە-كٷنگٸ سٶيلەۋ ەدەتٸمٸزدە «بارعام, جازعام, ايتقام» دەي بەرەمٸز. وسى سٶزدەردٸڭ اياعىن وسىلاي دوعارۋ ەلەۋسٸز كٸرٸپ الىپ, ەڭ كٶپ تاراپ كەتكەن ەدەت. ەلەۋسٸز كٸرگەن دەرت ەندٸ ەلەمەسە ەسەيە بەرمەك. سوندىقتان مۇنى ەلەمەۋگە بولمايدى. سٶيلەسكەندە دە, جازعاندا دا – «بارعانمىن, جازعانمىن, ايتقانمىن» – دەيتٸن بولايىق.
مەن «وڭتٷستٸك, سولتٷستٸك» دەۋگە دە قارسىمىن. بۇل دا بۇزىپ العان سٶزدەرٸمٸز. مۇنىڭ دۇرىسى «وڭتۇستىق, سولتۇستىق» بولۋ كەرەك. تٷستٸك ەمەس, تۇستىق. وڭ تۇسىمىزدا, سول تۇسىمىزدا... تٷسكيٸز ەمەس, تۇسكيٸز. «كٷن وسى كٷنٸ مىنا تۇستان شىعادى, مىنا تۇستان باتادى». تٷس كەزٸ, تٷستٸك دەيتٸنٸمٸزدٸڭ ٶزٸندٸك ماعىناسى بار.
سٶيلەۋدەگٸ وسى سيياقتى ەرسٸ مىسالداردى توپتاپ ەكەلۋگە بولادى. مۇندا ەدەيٸلٸك جوق, ەرينە. سٶز بەن سٶيلەمگە, ونىڭ ار جاعىندا انا تٸلٸنە مەن بەرمەۋشٸلٸك بار. ولاي بولسا, ەدەيٸلٸك جوق بولعانىمەن, انا تٸلٸنٸڭ الدىنداعى كٷنەدا ولقىلىق جوق.
سٶزدٸ قالاي بولسا سولاي پايدالانا بەرسەڭ, سٶزدٸڭ جٷزٸ مۇقالىپ, ۇشى مايرىلادى دا, ايتايىن دەگەنٸڭ قۇلاققا قونبايدى. اباي ايتقانداي, كٶڭٸلدەگٸ كٶرٸكتٸ ويىن ايتۋى كەلٸسپەسە تٷككە تۇرماي قالادى.
جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ٸشٸندە ەدەبيەتٸمٸزگە «قايدام» دەگەن سٶز كٸردٸ. قازٸر ول كٶپ جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرٸنە كٸرٸپ الىپتى. تٸپتٸ, ورىس گەرويلارىنا «قايدام» دەگەن سٶز بەرەتٸن جازۋشىلارىمىز دا بار. بۇل بٸر قييا المايتىن قۇندى سٶز ەمەس, «قايدان بٸلەيٸن» دەگەن سٶزدٸڭ زاڭسىز قوسىندىسى. بٸر سٶزدٸڭ سوڭعى ەرپٸن جويىپ جٸبەرٸپ (قايدان), باسقا بٸر ەرٸپ قوسا سالساڭ (قايدام), ول جاڭا سٶز بولىپ شىقپايدى.
سول جىلداردا «قۇساپ» دەگەن بٸر قۇسىق يٸسٸ كەلەتٸن سٶز قوسىلدى: «يت قۇساپ», «جازۋشى قۇساپ», «ادام قۇساپ»... ادامعا ۇقساپ, جازۋشىعا ۇقساپ دەلٸنەتٸن سٶزدەردٸڭ تۇرپاتى بۇزىلدى دا كەتتٸ.
وسى كٷنگٸ وقۋشى بالالار ەڭ الدىمەن قاي سٶزدٸڭ قالاي جازىلعانىنا قاراپ وقيدى. «قايدام» دەگەندٸ «قايدان بٸلەيٸن», «قۇساپ» دەگەندٸ «ۇقساپ» دەگەن ماعىنادا تٷسٸنەتٸن بولادى. ونىڭ ار جاعى تٷسٸنٸكتٸ عوي...
بەرٸرەك كەلە – جازيرا, ساليقالى, سالاۋاتتى جىر, مۋزىكالىق حابار, قوعامي, سىني پٸكٸر, ماقامشىلىق ٶنەرٸ دەگەن جاڭىلىس الىنعان سٶزدەر قوسىلىپ كەلەدٸ.
جازيرا – اراب تٸلٸندە «ارال» دەگەن سٶز. ونى بٸزدٸڭ جازۋشىلار گٷل باقشالى جەر ٷيەك ماعىناسىندا الىپ جٷر. بۇل دۇرىس ەمەس.
ساليقالى دەپ ماقتاۋ ٷشٸن الدىمەن وسى سٶزدٸڭ «ساليقا» دەگەن تٷبٸرٸ نەمەنە, سونى بٸلۋٸمٸز كەرەك. ونداي تٷبٸر تابىلار ەمەس. ال, ساليقالى دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸن الساق, بۇل بٸر, ٸٸٸاحمەت مارقۇم ايتقانداي – ۋحام سومنەنيە, قۇلاققا جاعىمسىز, ماعىناسىز سٶز.
سالاۋاتتى جىر – تٸپتٸ ٶرەسكەل الىنعان. بٸز مولدادان وقىپ جٷرگەن كەزٸمٸزدە بەيسەنبٸ كٷنٸ سالاۋات ايتقىزاتىن:
«قايراۋات, ۋا قايراۋات,
بٸر اللادان شافاعات.
اللامىزعا مٷنەجات,
پايعامبارعا سالاۋات...»
سول سالاۋات ەندٸ كٶركەمدٸك تٷسٸنٸك ورنىنا الىنىپتى. پوەزييانىڭ كٶركەمدٸگٸن باعالاۋ ٷشٸن سالاۋاتقا جٷگٸرۋدٸڭ تٷك ورنى جوق. «مۋزىكالىق حابار» دەگەن دە دۇرىس ەمەس. «حابار» ٶز ماعىناسىن دەل باسىپ تۇرعان ورنىقتى سٶز. مۋزىكا ارقىلى ەشبٸر حابار الا دا المايسىڭ, بەرە دە المايسىڭ. ەن تىڭدايسىڭ, كٷي تىڭدايسىڭ, قىسقاسى, ول حابارشى ەمەس, كٶركەمٶنەردٸڭ نەگٸزگٸ بٸر ارناسى. «مۋزىكالىق پروگرامما» دەپ الۋىمىز كەرەك.
سوڭعى جىلداردىڭ بٸرٸندە «قوعامي» دەگەن تەرمين الىندى. «قوعامدىق» دەگەن, ٶز ماعىناسىن دەل باسىپ تۇرعان سٶزٸمٸز باردا قۇيرىق جاعىن اراۆيزم مەن فارسيزمگە قاراي بۇلاڭداتىپ تۇرعان «قوعاميدى» نەگە العانىمىز تٷسٸنٸكسٸز-اق. وسى «قوعامي» الىنعاننان كەيٸن بٸر جاس سىنشى «سىني پٸكٸر» دەپ جازىپ ەلٸكتەي كەتتٸ. سونىمەن, اراۆيزم مەن فارسيزمگە قاراي «قوعامي» قۇيرىعىن ەكٸ رەت بۇلاڭداتتى. تاپ وسى «قوعامي» كەرەك ەمەس.
«گەككۋ» دەگەن بٸر ەنشٸلەر توبىن باسقارىپ, تەلەۆيدەنيەگە شىعىپ جٷرگەن ەمينە نۇعىمانوۆا قارىنداس «ماقامشىلىق ٶنەرٸ» دەگەندٸ مۋزىكالىق تەرمين رەتٸندە جيٸ-جيٸ قولدانا باستادى. تەگٸندە عىلىمدىق ەڭبەك جازىپ جٷرگەن بولار. وسىنىسىنا جۇرتتىڭ قۇلاعىن ٷيرەتە بەرەيٸن دەگەندەي, ەن سالاتىن قىزدارمەن شىقسا دا, داۋىستارىن بارقىراعان ەلدەكٸمدەرمەن شىقسا دا, «ماقامشىلىق ٶنەرٸن» قايتالاپ قاداعالاپ قويادى.
«ماقام», ەڭ الدىمەن, قۇراندى قالاي وقۋدىڭ سازى. مىسىر ماقامى, بۇحارا ماقامى, تٷركٸستان قازٸرەتٸنٸڭ ماقامى اتالاتىن ماقامدار بولدى. ۇيعىر حالقىندا اتاقتى ون ەكٸ ماقام بار. بۇل مۋزىكالىق ەۋەندەر ەكەنٸ داۋسىز. بٸراق قازاق تٸلٸندە «ماقام» دەگەندٸ, ەسٸرەسە «ماقامشىلىق ٶنەرٸ» دەگەندٸ كٸرگٸزەمٸن دەپ ويلاۋ ەرٸ ورىنسىز, ەرٸ ٶمٸرسٸز تالاپ. ٶزٸمٸزدە بار ەن, كٷي, ساز, ەۋەن, ەۋەز دەەن اتاۋلار «ماقامنان» اناعۇرلىم تٷسٸنٸكتٸ ەمەس پە?
دٸڭكەگە تيٸپ جٷرگەن تاعى دا بٸراز جەكە سٶزدەر, سٶيلەمدەر بار: «و دا كەپ پە?», «سو ما ەكەن كەگەن?», «بۇ دا سو ما?» دەي بەرەمٸز. جازىلعان ەڭبەكتەردە «كەگەن» دەپ جازعاندى كەزدەستٸرگەنٸم جوق. ال ەندٸ «كەپتٸ», «بوپتى», «و دا», «بۇ دا», «سو دا», «سو مالار» ەكٸنٸڭ بٸرٸندە كەزدەسە بەرەدٸ. «ول», «سول», «بۇل» دەيتٸن جالعىز بۋىندى سٶزدەردٸڭ جارتىسىن كەسٸپ تاستاعان سوڭ نەسٸ قالسىن? دومالانىپ باسى عانا قالماسقا شاراسى نە? ايتۋعا دا, جازۋعا دا جەپ-جەڭٸل سٶزدەر تال تٷستە قيياناتقا ۇشىراپ, بەيشارا بولىپ قالدى.
كەيبٸر جازۋشىلارىمىز «سودان سوڭ» دەگەن تولىققاندى, ايقىن ماعىنالى سٶزٸمٸزدٸ كەسكٸلەپ-تۋراپ, «سوسىن» دەپ جازادى. بۇلارىنان جاڭا ۇعىنىس تۋىپ تۇرعان جوق, بۇرىنعى بٸر دٷدامالداۋ ۇعىنىستى اشا تٷسۋ دە جوق, ماعىناسى ايقىن سٶزدٸڭ تۇرپاتىن بۇزۋ عانا بار. وسى «سوسىن» ەبدٸجەمٸلدە كٶپ, اسقار سٷلەيمەنوۆتە اياق الىپ جٷرگٸسٸز, مۇزافاردا دا بارشىلىق.
كٶركەم ەدەبيەتتە ەربٸر سٶزدٸڭ ٶز تۇرپاتى ساقتالۋعا تيٸستٸ. تٸلگە باي, تٸلٸ جاقسى دەگەندە ەشبٸر جازۋشى جاڭادان سٶز تاۋىپ, سونىسىمەن باي, سونىسىمەن كٶركەمدٸككە جەتپەيدٸ. حالقىنىڭ تٸل بايلىعىندا بار سٶزدەردٸ دۇرىس تۇرپاتىمەن پايدالانىپ, سول قوردان الىنعان سٶزدەردەن جاڭا تەڭەۋلەر, جاڭا بەينەۋلەر جاساۋ ارقىلى تٸلگە باي, تٸلگە شەبەر دەپ اتالادى. ەسٸرەسە, داۋىستى دىبىستار مەن داۋىستى بۋىنداردى كەسكٸلەۋ سٶزدٸڭ تۇرپاتىن بۇزۋمەن بٸرگە سٶيلەمنٸڭ ٸشكٸ ىرعاعىن دا بۇزادى. ات جورعالاپ كەلە جاتىپ, شاۋىپ كەتسە, جەلٸپ كەلە جاتىپ سٷرٸنٸپ كەتسە, قالاي كٶرەر ەدٸك? سٶيلەمنٸڭ ىرعاعىن بۇزۋ دا سوعان ۇقسايدى.
تٸلٸمٸزدٸڭ قورىندا بار سٶزدەرگە جاڭا ماعىنا بەرۋ جولىنداعى تابىستارىمىزعا مەن ٸسلەم جارىلعاپوۆتىڭ «كٶرەرمەن, وقىرمان, ايالداما» دەپ قوسقاندارىن ورىندى دا ورنىقتى كٶرەمٸن. مۇحتار ماعاۋيننٸڭ «ٸرٸڭدٸ سۋى» دا سونداي, بەلگٸلٸ تٷسٸنٸكتٸڭ ماعىناسىن دەل بەرەدٸ.
بٸزدە قاق اتالاتىن, شالشىق سۋ, جايداق سۋ دەپ اتالاتىن سۋلاردىڭ بەرٸن دە ٸرٸڭدٸ سۋ دەگەن دۇرىس كٶرٸنەدٸ.
بٸرازدان بەرٸ جالپى ماعىناسىنداعى يسكۋسستۆو دەگەندٸ ٶنەر دەپ اتاپ كەلەمٸز. انا تٸلٸمٸزدە ساقينا, بٸلەزٸك سوعۋدى دا ٶنەر دەيمٸز. اربا-شانا ٸستەۋدٸ دە, ٷي جونۋدى دا, ەتٸك تٸگۋدٸ دە ٶنەر دەيمٸز. تۋىندىسى – ٶنەرشٸ. دۇرىسىندا يسكۋسستۆونى باسقا ٶنەرلەردەن ايىرىپ – كٶركەم ٶنەر دەۋٸمٸز كەرەك. ونىڭ ٸشٸنە سۋرەت, مۋزىكا, ساحنا, ەكران, بي ٶنەرلەرٸ عانا كٸرەتٸن بولسىن. كٶركەم ەدەبيەت دەگەن سيياقتى كٶركەم ٶنەردٸڭ دە ٶزٸنٸڭ اسىل تەگٸن كٶرسەتٸپ تۇراتىن اتاۋى بولعانى دۇرىس.
ەندٸ ازىراق كەيبٸر جازۋشىلارىمىزدىڭ تٸلدەرٸنە ورالايىق. جۇماقان رامازانوۆ دەگەن بٸرەۋ فرانتسۋز جازۋشىسى د.بارتوننىڭ «تەسٸل» دەگەن قىسقا ەڭگٸمەسٸن اۋدارىپ, «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنە جارييالادى (زو-ٷ-75).
جۇماقان اۋدارماسىن «جايما-شۋاق» تاڭ سەرٸدە...» دەپ باستايدى. تاڭ سەرٸدە «جايما شۋاق» بولمايتىنىن بٸلمەيدٸ-اۋ دەيمٸن. «جايما شۋاق» دەپ كەشەگٸ, نە بولماسا بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ رايلىق سيپاتىن ايتادى. تەگٸندە مال جايۋعا بولاتىن قىسقى كٷننٸڭ شۋاعىن ايتادى. تاڭ سەرٸگە دە, تۇتاس العاندا تٷن مەزگٸلٸنە قاتىناسى جوق.
«مەن قاشىرىمنىڭ قۇيرىعىن يٸسٸ بار مٶلدٸر ماتالى جالبىزبەن مايلاعانمىن», – دەپ جازادى اۋدارۋشى.
يٸسٸ بار مٶلدٸر ماتالى جالبىزى نە بولعانى سوندا? مٶلدٸر دەپ سۋعا ايتىلادى, ماتانى مٶلدٸر دەگەندٸ بٸرٸنشٸ ەستۋٸمٸز!
كٶركەم ەدەبيەت كەسٸپشٸلٸكتٸ كٶتەرمەيدٸ. قورلاۋدى ودان ەرٸ كٶتەرە المايدى. تٷپتەپ كەلگەندە, ول كەسٸپ توقتالادى. قورلانعان ٶزٸڭ بولاسىڭ. ەتتەڭ, ەدەبيەتتٸ وڭاي كەسٸپ كٶرەتٸن ادامدار ەزٸرشە ازايماي كەلەدٸ. جۇماقان رامازانوۆ جالعىز ەمەس, جٷزدەردٸڭ بٸرٸ.
ورالحان بٶكەەۆ – ٷلكەن ٷمٸت كٷتەتٸن جاس جازۋشىلارىمىزدىڭ بٸرٸ. ٶنٸمدٸ دە ۇتىمدى جازادى. تاقىرىپ شەڭبەرٸ كەڭ, ايتار ويلارى بار جازۋشى. جاقىندا وقىرمان قاۋىمىنىڭ تٸلەگٸنە وراي, قازاقستان لەنين كومسومولىنىڭ سىيلىعىن دا الدى. بٸراق ٶزٸنٸڭ تٸل قورىنا التاي, قىتاي قازاقتارىنىڭ ەسكٸرٸپ, توپاستانا باستاعان تٸلدەرٸ ەسەر ەتكەن بە, قالاي, ورالحاننىڭ تٸلٸندە شۇبارلىق تٷيٸرپەكتەرٸ بار. مىسال كەلتٸرەيٸك: «پوشىمى, نەشٸنٸ, الباتى, كەيۋانا, مٷرلەۋ, بەبەجٸك, توقايراۋ, سامىرسىتىپ, كٶرگەيلەپ, بەيقارار, بەيناقاق, ماۋىرت, سٸڭٸرتٸك, پارۋاي...». مەنٸڭ ويىمشا, بۇل سٶزدەردٸڭ بٸردە-بٸرٸ بٷگٸنگٸ ٶسكەن ەدەبيەتٸمٸزگە دە, تٸلٸمٸزگە دە ورنالاسا المايتىن بولار.
سول شۇبارلىق ورالحاننىڭ سٶيلەم قۇرۋىنا دا تەرٸس ەسەرٸن تيگٸزٸپ وتىرادى. مىسالى:
«سۇرقاي سۇستى...
سۇپ-سۇرى بۇلت سىقاستىرا...
ساداقبايدىڭ الا-ساپىران پارۋاي جٷزٸنە...
اۋىل جاقتى قاراۋىلداي بايىرقالىپ...
ولاردىڭ سۇپ-سۇر جٷزٸ, اربيعان ارىق قولدار مەن سٸڭٸرتٸك سيراقتار, كٶلگٸرەگەن اپپاق كەبٸندەرٸ...
مەن باعاناعى ەيەلٸم ەزٸرلەگەن كەسپەنٸ ەسكە الدىم. ونى جەزدەم جولداعان قازدىڭ ەتٸنە پٸسٸرٸپ ەدٸك...
جەسٸر ەيەلدٸڭ مۇڭدىقتى باسى قالدى...»
الدىڭعى سٶيلەمدەردٸڭ وداعايلىعى ٶزٸنەن-ٶزٸ ايقىن تۇرعاندىقتان, مەن سوڭعى ەكٸ سٶيلەمگە توقتالعىم كەلەدٸ.
كەسپەنٸ قازدىڭ ەتٸنە پٸسٸرگەن ەدٸك دەۋگە بولمايدى, ورالحان. قازدى جەزدەڭ جٸبەرگەنمەن دە بولمايدى. كەسپەنٸ ەتكە سالادى. سوندا ول كەسپە سالىپ پٸسٸرگەنٸ قاز ەتٸ دەگەن تاماق بولادى. كەسپە, ٸڭكەل, قۇلاقنان, كٷلشەتاي دەپ اتالاتىن نانداردىڭ بەرٸ دە ەتكە پٸسٸرٸلمەيدٸ, ەتكە سالىنادى.
«جەسٸر ەيەلدٸڭ مۇڭدىقتى باسى قالدى» دەۋگە دە بولمايدى. ەڭ الدىمەن مۇڭدىقتى ەمەس, مۇڭدى دەپ جازۋ كەرەك. سوندا سٶيلەم «جەسٸر قالعان مۇڭدى ەيەلدٸڭ» دەپ باستالادى. ەكٸنشٸ, سٸزدٸڭ سٶيلەم قۇراۋىڭىزدا ەيەلدٸڭ ٶزٸ ەمەس, باسى عانا قالعان بولىپ تۇر. سٸزدٸڭ ايتايىن دەگەنٸڭٸز: «ەرٸ ٶلٸپ جەسٸر قالعان مۇڭدى ەيەل جالعىز قالدى» ەمەس پە?
بٸزدە باسىلىپ شىققان كٸتاپتاردى كەزٸندە وقي قويۋ, ەسٸرەسە قولجازبا كٷيٸندە وقىپ, ٶڭدەۋگە جەردەمدەسۋ سيرەپ بارا جاتقان ەدەت. «پيساتەل پوپيسىۆاەت, چيتاتەل پوچيتىۆاەت».
بٸر كەزدە سەكەن, بەيٸمبەت, ٸليياس, مۇحتار, سەبيت, عابيدەن, عالي, اسقار, ەبدٸلدا, جاقان, تايىر – بەرٸنٸڭ دە قولجازبالارىن باسپاعا بەرٸلمەي تۇرىپ وقىپ شىعىپ, ايتىسقا, پٸكٸر الىسۋعا سالۋشى ەدٸك. وسى اتالعان اعا جازۋشىلاردىڭ بٸردە-بٸرٸنٸڭ بٸر كٸتابى باسپاعا دەيٸن وقىلماي كەتكەن ەمەس, ٶتٸرٸك ايتقان بولماۋىم كەرەك.
اكادەمييامىزدا, ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە, پەداگوگيكا ينستيتۋتتارىندا ەدەبيەتتٸڭ ٸرٸ ماماندارى بار. تٸل-ەدەبيەت فاكۋلتەتتەرٸندە بولاشاقتا اقىن-جازۋشى بولاتىن ستۋدەنتتەرٸمٸز بار. بٸز سولاردىڭ ورتاسىنا بٸر تٷسپەي, جازعانىمىزدى باسپاعا ۇسىنا المايتىن ەدٸك. سوڭعى جىلداردا وسى يگٸلٸكتٸ ەدەت بٸرجولا توقتالدى دەسەم, مۇنىم دا جاپقان جالا بولا قويار ما ەكەن!
تاريحي تاقىرىپتاردى ەڭسەرە جازىپ, ەلەنبەي قالماس ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن جازۋشى ٸليياس ەسەنبەرلين. ونىڭ ەڭبەكتەرٸنە ەر تٷرلٸ كٶزقاراستار بار. مەن ونى جاقتاۋشىلار جاعىندامىن. شىنىمدى ايتسام, مەن ونىڭ «قاھارىن» ۇناتپايمىن. ال ەندٸ «الماس قىلىش» – قۇندى شىعارما. ەر عالىمداردىڭ, زەرتتەۋشٸلەردٸڭ بىتىراندى-شاشىراندى پٸكٸرلەرٸن قورىتىپ, شىندىعىن تاۋىپ, كٶركەم شىعارماعا اينالدىرۋ دەگەن وڭاي دا, ارزان دا ەڭبەك ەمەس. ٸليياس ەشكٸمدٸ كٶشٸرٸپ قويماپتى, قورىتىپ الىپتى.
بۇل كٸتاپ جٶنٸندە تاريحشىلار مەن ەدەبيەت تاريحشىلارىنا قوياتىن بٸر-اق سۇراۋىم بار. ول سۇراۋىم قوبىلاندى مەن قامبار باتىرلار جايىندا.
اكادەميك ەلكەي مارعۇلان بٸر ەڭبەگٸندە قوبىلاندى مەن قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ جىرلارىن سەگٸزٸنشٸ عاسىردا تۋعان دەگەنٸ بار.
ۇلى مۇحتار قوبىلاندىنى XIII عاسىرعا اپارادى. بۇرىن-سوڭدى جازعانداردىڭ بەرٸندە دە سولاي. مۇحتار باتىرلار جىرىن ەكٸگە بٶلٸپ – ٷلكەن باتىرلار, كٸشٸ باتىرلار جىرى دەيتٸن. ٷلكەن باتىرلاردىڭ باسى قوبىلاندى بولاتىن. مارقۇم مەلٸك عابدۋللين دە وسى پٸكٸردە ەدٸ.
ٸليياس قوبىلاندىنى دا, قامباردى دا, اسان قايعى, قوتان, قازتۋعان جىراۋلاردى دا حٷ عاسىرعا كٸرگٸزەدٸ. وسىلارىمىزدىڭ قايسىسى دۇرىس, تاريحشى جولداستار? ٷندەمەي قالماعاندارىڭ دۇرىس بولار ەدٸ. ٶز قارا باسىم مۇنداي ەۋمەسەر اقىماق قوبىلاندىنى (وبالى ەسەنبەرلينگە) قاي زاماندا تۋسا دا قابىلداعىم كەلمەيدٸ.
مەن تاريحشى ەمەس, ەدەبيەتشٸمٸن. سوندىقتان وسى قۇندى دەپ ساناعان كٸتابىمنىڭ ٸشٸنە كٸرٸپ كەتكەن اقاۋلارىنا توقتالماقپىن. ولارىنىڭ ٶزٸ دە از ەمەس.
ەۋەلٸ ۇساقتارىنان باستايىق. «قينالۋى دا سودان-تىن» (30-بەت). «قىپشاق جەرٸ جوشىنىڭ تۋى تٸگٸلگەن جەرٸ بولۋعا تيٸس-تىن». «قازاق جەرٸندە قالعان مونعول باسقىنشىلارى از-تۇن» (32-بەتتە). «شىڭعىسقان شاپقىنشىلارىمەن بايلانىستى-تىن» (62-بەت). «قوبىلاندىنىڭ دا بۇنى قازا ەتۋٸ ەكٸ تالاي-تىن». (116-بەت). «ول كٷندەردە قازىنىڭ بالاسى, تەمٸردٸڭ ەكەسٸ تەمٸرباي بي تٸرٸ-تىن». «قاشىپ قۇتىلار اقىلى بار-تىن» (226-بەتتە).
سونىمەن «ول كٷندەردە قازىنىڭ بالاسى, تەمٸردٸڭ ەكەسٸ تەمٸرباي بي تٸرٸ-تىن...» وسى سٶيلەمدەگٸ قازىنىڭ كەرەگٸ بار ما? جوق. تەمٸردٸڭ كەرەگٸ بار ما? جوق. تەمٸربايدىڭ كەرەگٸ بار ما? جوق. وندا نەمەنەگە قازبالاپ, سٶز قىلىپوتىرسىڭ دەمەڭدەر, ماعان كەرەگٸ «تٸرٸ-تىن». كٶرٸپ وتىرسىڭدار, ەلدەنەشە سٶيلەمنٸڭ اياعى وسى «تىن»-مەن تىنادى. بۇل ەندٸ ساقالى بولماسا دا, شاشى اعارعان جازۋشىعا كەلٸسپەيتٸن دە, كەشٸلمەيتٸن دە كەمشٸلٸك. وسىنشا كٶپ سٶيلەمدەرٸنٸڭ بەرٸنٸڭ اياعىنا كەلٸسپەيتٸن بٸردەمەنٸ جازۋشى قالاي الادى? سٶزدٸ ويناتامىن دەپ الدى دەۋگە دە كەلمەيدٸ, بٸلمەي الدى دەۋگە دە كەلمەيدٸ. بۇل دا باياعى «بٸزدٸڭ اۋىل وسىلاي سٶيلەيدٸنٸڭ» سالقىنى بولماسا قايتسٸن.
وسى تۇستا ەشكٸمنٸڭ اۋلىندا تٸل اكادەميياسى جوق. انا تٸلٸمٸزدٸڭ اكادەميياسى قازاق دەگەن حالىق, كٶشە جٷرسە دە, بىتىراي جٷرسە دە, وقىماسا دا, انا تٸلٸن تازا ساقتاعان دەگەندٸ ەسكەرتە كەتكەن تەرٸس بولمايدى-اۋ دەيمٸن.
ٸليياستا مىناداي سٶيلەمدەر كەزدەسەدٸ:
«كٶگٸلدٸر دالادا, كٶگٸلدٸر اسپان دا»... (84-بەت). «كٶك بالاۋسا, جاسىل شالعىن» (217-بەت).
ٶسٸمدٸك كٶگٸ مەن اسپان كٶگٸ بٸر تٷستەس بولا المايدى. جەردٸڭ ٶسٸمدٸگٸ كٶك بالاۋسا قالپىندا بولسا, شالعىن جاسىل بولا المايدى. (تەگٸندە تەرمين كوميتەتٸ زەڭگٸر, كٶك, جاسىل دەگەن اتاۋلاردىڭ ازدىعى مەن ارالاسا بەرەتٸنٸن ەسكەرٸپ, وسى مەسەلەنٸ بٸر قاراستىرسا دۇرىس بولار ەدٸ. ورىس تٸلٸندە «شيە تٷستٸ», «بٶتەلكە تٷستٸ», «كوفە تٷستٸ» دەگەن قوسىمشالار بار عوي. مٷمكٸن, بٸز دە سول ماڭنان بٸردەمەلەردٸ تابارمىز).
ٸليياستىڭ مىناداي تەڭەۋلەرٸنە ەرٸكسٸز كٷلكٸڭ كەلەدٸ:
«ەگەر ەلەم توقتى بولسا, بۇل ەكەۋٸ كٶكجال قاسقىر ەدٸ عوي» (12-بەت).
باتۋ مەن قۇلاعۋ كٶكجال بولسا بولا بەرسٸن, بٸراق ەلەم ولارعا توقتى بولا الماسا كەرەك. ەلەم دەپ اتالاتىن ۇلى دٷنيەنٸ توقتىعا تەڭەۋ دەگەن تىم ٶرەسكەل تۇر.
ەكٸ جٸگٸتتٸڭ بٸرٸنە-بٸرٸنٸڭ ۇقساساتىعىن ٸليياس مىناداي تەڭەۋمەن ايتادى: «بٸر شىنى اياقتاعى ەكٸ تامشى سۋداي ۇقساس» (146-بەت) – دەيدٸ. ەكٸ تامشى سۋداي ۇقساس دەگەن تەڭەۋ ورىس تٸلٸندە قاشاننان بار تەڭەۋ.
ٸليياس سوعان «بٸر شىنى اياقتاعى» دەگەندٸ قوسقاندا تەڭەۋدٸڭ كٷل-تالقانى شىعىپتى. ٶيتكەنٸ, بٸر شىنى اياقتىڭ ٸشٸندە ەكٸ جەردە ەكٸ تامشى تۇرعانىن كٶز الدىڭا ەكەلە المايسىڭ. مۇنىسى – جيھانا حۇكٸمني كٶرسەتتي مۇعاللاق» بولىپ شىعىپتى.
ٸليياستىڭ جاي قاراپايىم سٶيلەمدەرٸندە دە تٸل كەدەيلٸگٸ از ەمەس. ٸليياس: «بۇنى ساداق وعىنىڭ بەر جاعىندا شوشايعان ەكٸ قارىستاي سابى كٶرسەتٸپ تۇر», – دەپ جازادى.
وقتىڭ ار جاق, بەر جاعى بارىنا بٸرٸنشٸ رەت كەزدەسٸپ وتىرمىز. ساداقتىڭ وعى بٸردەمەگە تيسە, ساباعى (سابى ەمەس) ار جاق, بەر جاعى دەمەي-اق كٶرٸنٸپ تۇرادى. بولدى عوي سونىمەن.
«قاراشىڭنىڭ جانى اۋزىنا كەلٸپ, ەندٸ شىعۋعا تاياۋ ەدٸ», – دەيدٸ جازۋشى (241- بەت).
مۇنىسى بٸرەۋدٸڭ سٶزٸ ەمەس, اۆتوردىڭ ٶزٸنٸڭ سٶزٸ. قاراشىڭنىڭ جانى اۋزىنا كەلگەنٸن باسقا بٸرەۋ ەمەس, اۆتور ٶزٸ ايتىپ وتىر, تەك اۋزىنان قالاي شىعىپ كەتكەنٸن جازباپتى... ونى جازسا جان دەگەننٸڭ نەمەنە ەكەنٸن كٶرٸپ قالار ما ەدٸك, ەلدە قايتەر ەدٸك...
«باراق حاننىڭ ۇلى جەنٸبەك سۇلتان مەن ونىمەن ٷش اتالاس تۋىس كەرەي سۇلتان». «قارا قازاق پەن قازاق جەرٸن جاۋلاپ العان ٸٸٸىڭعىس», – دەپ جازادى اۆتور 17-شٸ, 30-شى بەتتەردە.
«جەنٸبەك سۇلتان مەن ونىمەن» دەپ جازۋعا بولمايدى عوي. «ٷش اتالاس» دەگەنٸ دە ٷلكەن وراشولاقتىق. سٶيلەمنٸڭ دۇرىس قۇرامى مىناۋ عانا: «جەنٸبەك سۇلتان مەن ونىڭ ٷش اتادان قوسىلاتىن تۋىسى كەرەي سۇلتان».
ال ەندٸ «قارا قازاق پەن قازاق جەرٸن جاۋلاپ العان شىڭعىس» دەگەن سٶيلەمنەن «قارا قازاعى» كٸم, «جاي قازاعى» كٸم ەكەنٸن ايىرا المادىق. شىڭعىستى تانىدىق, ونىسى ايتماتوۆ ەمەس شىعار...
سٶيلەۋ, جازۋ جاقتارىمىزداعى كەمشٸلٸكتەرٸمٸزدٸ ايتا وتىرىپ, تٸل ماماندارىنا ٶتٸنٸش جاساعىم كەلەدٸ.
امانگەلدٸ, قاراگٶز, زٸلعارا, مەڭدٸعوجا سيياقتى ادام اتتارىن امانكەلدٸ, قاراكٶز, زٸلقارا دەمەي-اق, ەستٸلۋ تۇرپاتىندا جازساق قالاي بولار ەكەن? ەكٸ سٶزدەن تۇراتىن ادام اتتارىنداعى سول ەكٸ سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ ساقتالسا دا, وقۋشى بالالارعا ق ەرپٸنٸڭ ع ەرپٸنە اينالاتىن رەتتەرٸن بەرٸبٸر ٷيرەتۋگە تۋرا كەلەر ەدٸ عوي. ك ەرپٸ مەن گ ەرٸپتەرٸنٸڭ اراسىندا دا وسى بار.
مەن تٸلشٸ ەمەس, تٸلدٸ پايدالانۋشىمىن. سول ٶز كەسٸبٸمنٸڭ مٷددەسٸنەن قاراعاندا ماعان ق-ع, ك-گ ەرٸپتەرٸنٸڭ اراسىندا ەدەۋٸر ەڭگٸمە بار سيياقتى كٶرٸنەدٸ.
تەرمين كوميتەتٸنە دە ايتاتىن ٶتٸنٸشٸم بار. بٸزدە تولىپ جاتقان سٶزدەردٸڭ ورىس تٸلٸندەگٸ تٷسٸنٸگٸ بار دا, قازاق تٸلٸندە اتالۋى جوق. مىسالى: تاكتيچنوست, ۆەجليۆوست, ۋچتيۆوست, دەليكاتنوست, وبحوديتەلنوست, ۋكوريزنو, ۋكور, ۋپرەك, گوردوست, بلاگورودستۆو, دوستوينستۆو دەگەن سٶزدەرگە اتاۋلار تابۋ ٶتە قاجەت.
بۇل تٷسٸنٸكتەردٸڭ كٶبٸن «ٸزگٸلٸك», «ٸزەت», «ادامگەرشٸلٸك», «سىپايىلىق» دەگەن سٶزدەرمەن, بٸر اتاۋعا بٸرنەشەۋٸن توپتاپ سىيعىزىپ كەلەمٸز.
مۇنداي ٶتە كەرەكتٸ تٷسٸنٸكتەردٸڭ قازاق تٸلٸندە اتالۋىن ٸزدەستٸرگەنٸمٸز دۇرىس بولار ەدٸ.
ورىس تٸلٸ – وتانىمىزدىڭ تٸلٸ, سوۆەت وداعىنا كٸرەتٸن بارلىق حالىقتاردىڭ, ۇلتتاردىڭ بەرٸنە ورتاق مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸز. سونىمەن بٸرگە ەر حالىقتىڭ, ەر ۇلتتىڭ ٶزٸنٸڭ انا تٸلٸ بار. انا تٸلٸن كٶركەيتە بەرۋ-دە ەلٸپپە, ەملە, وقىتۋ, ٷيرەتۋ, سٶيلەۋ, جازۋ – بەرٸنٸڭ دە ٷلكەن ورنى بار.
كپسس ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ باس سەكرەتارى لەونيد يليچ برەجنەۆ جولداس قازاقستانعا حالىقتار دوستىعى وردەنٸن تاپسىرعاندا بىلاي دەدٸ:
«سوۆەت وداعىن مەكەندەيتٸن بارلىق ۇلتتار مەن حالىقتار ٶزٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن, ۇلتتىق سيپاتىنىڭ بەلگٸلەرٸن, تٸلٸن, جاقسى دەستٷرلەرٸن ساقتاپ قالا بەرەدٸ. ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸن بۇرىنعىدان دا گٷلدەندٸرۋ ٷشٸن ولاردىڭ بارلىق مٷمكٸندٸكتەرٸ بار».
لەونيد يليچتٸڭ وسى ايتقاندارىنان تٸل, ەدەبيەت قايراتكەرلەرٸنە قانداي ٷلكەن تالاپتار قويىلاتىنىن تەرەڭٸرەك ويلانساق دەيمٸن.
مەن بۇدان جەتٸ-سەگٸز جىل بۇرىن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنە «اسقىندىرىپ المايىق, دوستار!» دەگەن ماقالامدى جارييالاپ ەدٸم. ول ماقالام دا جوعارى-تٶمەننەن دە, اعا جازۋشىلار مەن جاس جازۋشىلاردان دا انا تٸلٸنە جاسالىپ جٷرگەن جەبٸرلەر جايىندا بولاتىن.
ەگەر انا تٸلٸمٸز ٷلكەن تالاپتاردى كٶتەرە المايتىن, ٶسپەگەن ولاق تٸل بولسا, بۇل ماقالالاردى جازباعان بولار ەدٸم. جوق, بۇل باي تٸل! ورالىمدى, ىرعاقتى, تەڭەۋ-بەينەۋلەرٸ ەرتە تۋعان تٸل.
پۋشكين, لەرمونتوۆ شىعارمالارىن XIX عاسىردا-اق كٶپ ەلدەردەن بۇرىن اۋدارۋعا جاراعان تٸل. بٸز ماركس, لەنين ەڭبەكتەرٸن كٶپ ەلدەن بۇرىن اۋداردىق. پوەزييادا اباي, ٸليياس سيياقتى, پروزادا مۇحتار سيياقتى الىپتار تۋعىزعان تٸل. مەن وسىنداي تٸلٸمٸزدٸ تازا ۇستايىق دەيمٸن. «اۆگييدٸڭ ات قوراسىنان باستايىق» دەگەندەگٸ ايتارىم وسى عانا. مەدەنيەتٸمٸزدٸ برەجنەۆ جولداس اڭعارتقان جوعارىعا كٶتەرۋ جولىندا انا تٸلٸمٸز – ەڭ سەنٸمدٸ, ەڭ قادٸرلٸ قۇرالىمىز.
عابيت مٷسٸرەپوۆ. "كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر" كٸتابىنان
