Búginde bizdiń Qazaqstan – biznes-respýblika. Biznes degenimiz – sartyldaǵan saýda. Ýhit-sýhitpen ýysyńa túskendi beresiń de alasyń, qosasyń da bólesiń. Neni ne qylsań da, ol seniń qolyńnan basqalarǵa qymbattap ketip, basqalardan saǵan arzandap qaityp kelýi kerek. Eki aradaǵy deldal aqsha – dedektegen biznes. Muny qalai túsingileriń kelse, solai túsinińder, al meniń kózimniń ábden jetkeni – aqshanyń “ar-abyroiynyń” aspandaǵany! Qazirde domalanǵan Jer jaryqtyqty ańyzda aitylatyn Kók Ógiz múiizimen tirei kóterip turǵan joq, ol qat-qabat tóselgen Aqsha-tósekte jatyr, iaǵni taǵdyry – Aqshanyń qolynda.
Iá, búginde bizdiń Qazaqstan – túimeden taýǵa deiingisiniń bárin satatyn respýblika. Ujymshar men keńshar, zaýyt pen fabrik, kól men ózen, altyn men temir, aǵash pen kómir, meimanhana men jataqhana, naýbaihana men ashana, mektep pen balabaqsha... Bulardyń biznes bazaryna shyǵarylǵanyna da 20 jyldan asyp barady. Aitpaqshy, bizdiń bilik byltyrdan beri institýt-ýniversitetterdi, akademiialardy (Bas akademiianyń saýdasy bitkeli qashan!) aqshalai... toist, saýdalai bastady...
Áli kúnge esterińizde shyǵar, sonaý 2000 jyly Jer máselesi Parlament májilisiniń opaq-sopaq otyrysynyń kún tártibine kirgizilgende, onda tizilip otyrǵan “kózir tuzdar” men “kózól korolder”: “Jer – bizdiń Anamyz! Jerdi satqanyń – Anańdy satqanyń! Káneki, Jer-Anany satyp baiqańdar, atańa nálet it... nemeler!” –dep bir kún aiqailasyp, iiý-qiiý bolysyp, erteńinde “Jer jalǵa da berilsin, satylsyn da!” dep biraýyzdan qaýly qabyldaǵaly, mine, 15 jyl. Biraq ol qaýlynyń bir jerinde álde jyrtyq, álde tyrtyq bolsa kerek, biyl jyl basynda Jerdi satý, jalǵa berý jaiynda “tyń” qaýly shyǵyp, onda álgi jyrtyq jamalmai, tyrtyq jazylmai, kerisinshe ulǵaitylyp jiberip, Atyraý – Semei aralyǵyndaǵy qalyń jurt ol zańsymaqqa qasqaiyp qarsy turyp, bilik buǵa qalyp, prezident N.Nazarbaev moratoriiin ala júgirdi. (Bizdiń bilikte halyqqa qajetsiz qaýlyny halyqsyz shyǵara salatyn, al halyq renji bastaǵanda túlkiquiryq bola salatyn “dástúr” bar. Ony bárimiz bilemiz!).
Búginde bizdiń Qazaqstanda satylmaityn bir ǵana nárse qalǵanyn bildim: ol – ókpemizge táýlik boiy kirip-shyǵyp turatyn aýa! Taza ma, las pa, másele onysynda emes, másele onyń kirse shyqpai, shyqsa kirmei qoiatyn qyrsyǵy joqtyǵynda. Ýai, sol qasietimen ol da kóp uzamai biznestiń múlkine ainalar-aý! Meniń oilap bilýimshe: biznesshiler ony sorttap salyp, ólshep satatyn arnaýly ydysty jasaityn has sheberdi taba almai áýre-sarsań bola bastapty. Úlgi-ónege ataýlyny shetelderden izdep, olardyń qańsyǵyn tańsyq etip alýǵa sheberlendik qoi, sol ǵadetpen bizdiń “iskerler” Qytaiǵa top-top bolyp shapqylap baryp, onda taza aýany dorbalap satatyn tásil tabylǵanyn kórip kelip, ózderi de solai istemekshi eken degendi estidim. Al men olarsha aspanǵa órmelemei-aq, sany az bolsa da sapasy mirovoi, óte qarapaiym, óte tiimdi jap-jańa biznes buiymyn taptym. Vot, sol buiymdy men eshqaida barmai, eshkimnen suramai, Qytai men Reseige jaltaqtamai, óz úiimde otyryp, ózim oilap taptym! Onym – ATAQ!
Adamnyń adam bolǵany ataqty oilap tapqan kúninen bastalǵan ǵoi, solai emes pe? Dál solai! Al men jap-jańa ataq shyǵarǵan joqpyn, biraq, qazekemshe aitqanda, ataqty “altynmen aptap, kúmispen kúptep” saýdalaityn jap-jańa biznes oilap taptym. Nendei ataq satatynymdy osy ai týa Bas Biznes Ortalyǵyna tizip jazyp aparyp, máńgilikke zańdastyryp ta aldym.
Sonymen, meniń sý jańa biznesimde satatyn ataqtarym: “Danyshpan”, “Dana”, “Ǵulama”, “Kemeńger”, “Kóregen”, “Áýlie”, “Álem adamy”, “Asa kórnekti”, “Eren ataqty”, “Qaitalanbas tulǵa”... Ázirshe osylar. Al bular yp-ystyq kúiinde dereý ótip kete bastasa, onda ano-o-oý jyldary satylyp bitken: “Myńjyldyqtyń adamy”, “Júzjyldyqtyń adamy”, “Ǵasyr ǵulamasy”, “Altyn adam”, taǵy da ne bar edi, solardyń úlgilerin izdettirip, taýyp alyp, qaitadan jańasha jasatyp, ádetimizshe baǵasyn eki ese ósirip, Astana men Almatynyń bas alańdaryna shyǵaramyn. Óitkeni ataq izdegenderdiń kóbi sol mańda.
Ózim Ádebiet aýylynyń turǵyny bolǵandyqtan, áýelgi satar ataǵym – “uly”. Sońǵy jyldary Jazýshylar odaǵymyzda kózi tiri aqyn-jazýshynyń mereitoiy bolsa, marqum aqyn-jazýshynyń músheltoiy bolsa, oǵan sebepker adamdy, iaki mereitoi men músheltoi ielerin,toi men astyń baiandamashylary bastap, jarysa sóileýshiler qostap, shetinen “uly aqyn”, “uly jazýshy”, “uly dramatýrg”, “uly synshy”, “uly aýdarmashy”... desip, tirisiniń ózin, marqumynyń arýaǵyn Aiǵa bir-aq shyǵaratyn boldyq. Kúnge de shyǵarar edik, biraq... baiaǵydaǵy “kósemderimizdiń” biri – murtqasty L.I.Brejnev joldas: “Amerika Aiǵa adam qondyrdy, endi biz olardan ozyp, Kúnge qondyrýymyz kerek!” degende Ǵarysh ortalyǵynyń basshysy: “Kúnniń qyzýyna tótep bere almaimyz ǵoi...” depti. Sonda Leonid Ilich oǵan murtqasyn sekirte qarap: “Eshteńe etpeidi! Túnde ushyryńdar!” degen eken. Sol siiaqty...
Sonymen, saýdamyzdy bastaiyq.
Men “uly” degen ataqtyń baǵasy... ta-a-ak... ony... jo-joq, toqta, toqtai qal! Bul ataqty Álihan Bókeihanov pen Ahmet Baitursynov aǵalarymyz sol kezde-aq: “Qazaqtyń bas aqyny”, “Qazaqtyń uly aqyny” dep Qunanbaiuly Abaiǵa enshilegen eken, endeshe, ekeýiniń arýaǵynan attaýdan, Abai atamyzdyń dárejesin bazarlatýdan bizdi Qudai saqtasyn! Jáne aitarym, eger men birdeńe bilsem, Abaidan keiin de qazaqta Abaidyń deńgeiine jete alǵan aqyn joq! Júz jasaǵan jyraýymyz Jambyl atamyzdyń ózi: “Mynaý turǵan Abaidyń sýreti me, uqsaǵan óleń sózdiń qudiretine?!” demedi me? Dedi! Olai bolsa, Alla erekshe jaratqan Abaiymyzdyń “uly aqyn” ataǵyn saýdalamaiyq, onymyz kúná bolady! Al Abekeńniń izine ilesken úlken-kishi aqyndarymyzǵa: “klassik aqyn”, “kórnekti aqyn”, “asa kórnekti aqyn”, “talantty aqyn”, “asa talantty aqyn”, “belgili aqyn”, “asa belgili aqyn”... dep aidar taqsaq, inshalla, laiyqty bolmaq. Jazýshylarǵa da, dramatýrgtarǵa da.
Aitpaqshy, sońǵy jyldary bizdiń andai-mundai aidary bar qaisybir qalamustaǵyshtarymyz: “Eger Abai búgin tiri bolsa, kitabyn shyǵara almai júrer edi”; “Eger Abai búgin aramyzda bolsa, gázet-jýrnaldarǵa óleńderin ótkize almai sendeler edi”; “Eger Abai búgin tiri júrse Jazýshylar odaǵyna múshe bolýdyń kezeginde turar edi”... dep jazyp júr. Shirkin-ai, solardyń bazdanǵan bastaryn túp-túgel qosyp, “Sandalbailardyń sasyqsóz odaǵyn” quryp berer me edi, jatsyn shirip!
Já, biznesime oralaiyn.
Biznesimniń basy – “dana”. Jo-joq, “danyshpan”. Bul ekeýi aǵaiyndy ataq bolsa da, ekinshisiniń birinshi turýǵa quqy bar: 4 árpi artyq, onyń narqy – 1.000.000 dollar da, “dana” – 900.000 dollar. Iá, dollarmen baǵalaýym kerek. “Nur Otan” partiiasynyń sońǵy siiazynda partiia basshysy N.Nazarbaev myrza: “Dollardy umytyńdar!” dese de, AQSh aman-esende, onyń 1 dollary bizdiń 400 teńgeni kózdep turǵanda, ony qalai umytpaqpyn?!
Kelesi ataq – “áýlie”. Iaǵni ony birinshi etip... iá, ol qymbat... iá, dini sipaty bar... ái, biraq onyń 1.000.000 dollarǵa ótpeýi múmkin, sebebi: sóiler sózge kelgende aldynda eshkim joqtai bolyp júrgen Myrzatai Joldasbekov “áýlieni” tegin taratqaly qashan! Senator jazýshy Ábish Kekilbaidyń jasy 70-ke tolǵanda (búginde marqum, topyraǵy torqa bolsyn!), sol Myrzatai Joldasbekov qulshyna quttyqtap sóilep, Mańǵystaýdyń áýlielerin sanap shyǵyp, Ábishti sol babalarynyń tizimine tirkep, “áýlie” ataǵyn bergen-di. Ile-shala “Áýlie” dep etektei etip maqala da jazǵan. Aitpaqshy, osy Myrzatai “Nur Otan” partiiasynyń kezekti siiazynda N.Nazarbaev myrzaǵa “kemeńger” ataǵyn tartý etti. Oý, onyń prezidentke “danyshpan”, “dana”, “batyr” ataqtaryn budan on shaqty jyl buryn bergeni de esime endi túsip otyr. Onyń ol ataqtardy qaidan, kimnen, qanshaǵa alǵanyn eshkim bilmeidi. Demek, meniń álemde joq dep otyrǵan biznesim Astanada bar bolyp shyqty-aý, á... Bazar bilegen zaman-ai...
Ońasha oiymnan týyndaǵan qymbat áńgimem arzandaýǵa ainaldy ma, qalai ózi... Defitsit bolar ataqtardy M.J. jáne taǵy basqalar saýda ainalymyna salyp jibergenderin kesh bilgenimdi qarashy!
Alaida biznes buzyq bolsa da, nietim túzik, men de ilgeri attai bereiin. Meniń aldymdaǵy ataqbergishterdiń jalaýlary úzdiksiz jelbirei bermes.
Áitkenmen, “1.000.000 dollar”, “900.000 dollar” degen aýzymdy eptep jabyńqyrap, 800.000 dollardan bastaitynymdy habarlaimyn. Iaki, qurmetti ataqqumar myrzalar jáne óziniń bala-shaǵasynan buryn solardyń tileýin tilep júretin ataqsyz myrzalar, Almatynyń jaimabazarynda júzdeseiik! Sizderdiń qai ataqty tańdaǵandaryńyzǵa qarai olardyń árqaisysyn tarazyǵa tartyp kóremiz. Endi “danyshpandy” 800.000 dollarǵa baǵalaýǵa májbúr bolsam, basqalaryn kezegine, sipattamasyna, kim alatynyna qarai arzandatyp baiqaimyn. Jelim ońynan tursa, beles-beles jol keship, Alataýdy alty ainalyp, Astanaǵa bet túzep, sondaǵy kásiptesterimmen qalta qaǵysyp, qirata jeńip, “Báiterektiń” basyna bir shyǵý oiymda bar...
Ǵabbas QABYShULY
"Jas Alash" gazeti