عابباس قابىشۇلى. اتاق ساتامىن! اتاق...

يە, بٷگiندە بiزدiڭ قازاقستان – تٷيمەدەن تاۋعا دەيiنگiسiنiڭ بەرiن ساتاتىن رەسپۋبليكا. ۇجىمشار مەن كەڭشار, زاۋىت پەن فابريك, كٶل مەن ٶزەن, التىن مەن تەمiر, اعاش پەن كٶمiر, مەيمانحانا مەن جاتاقحانا, ناۋبايحانا مەن اسحانا, مەكتەپ پەن بالاباقشا... بۇ­لاردىڭ بيزنەس بازارىنا شىعارىلعانىنا دا 20 جىلدان اسىپ بارادى. ايتپاقشى, بiزدiڭ بيلiك بىلتىردان بەرi ينستيتۋت-ۋنيۆەرسي­تەت­تەردi, اكادەمييالاردى (باس اكادەمييانىڭ ساۋداسى بiتكەلi قاشان!) اقشالاي... تويست, ساۋدالاي باستادى...

ەلi كٷنگە ەستەرiڭiزدە شىعار, سوناۋ 2000 جىلى جەر مەسەلەسi پارلامەنت مەجiلiسiنiڭ وپاق-سوپاق وتىرىسىنىڭ كٷن تەرتiبiنە كiرگi­زiلگەندە, وندا تiزiلiپ وتىرعان “كٶزiر تۇزدار” مەن “كٶزٶل كورولدەر”: “جەر – بiزدiڭ انامىز! جەردi ساتقانىڭ – اناڭدى ساتقانىڭ! كەنەكي, جەر-انانى ساتىپ بايقاڭدار, اتاڭا نەلەت يت... نەمەلەر!” –دەپ بiر كٷن ايقايلاسىپ, ييۋ-قييۋ بولىسىپ, ەرتە­ڭiندە “جەر جالعا دا بەرiلسiن, ساتىلسىن دا!” دەپ بiراۋىزدان قاۋلى قابىلداعالى, مiنە, 15 جىل. بiراق ول قاۋلىنىڭ بiر جەرiندە ەلدە جىرتىق, ەلدە تىرتىق بولسا كەرەك, بيىل جىل باسىندا جەردi ساتۋ, جالعا بەرۋ جايىندا “تىڭ” قاۋلى شىعىپ, وندا ەلگi جىرتىق جامالماي, تىرتىق جازىلماي, كەرiسiنشە ۇلعايتىلىپ جiبەرiپ, اتىراۋ – سەمەي ارالىعىنداعى قالىڭ جۇرت ول زاڭسىماققا قاسقايىپ قارسى تۇرىپ, بيلiك بۇعا قالىپ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ موراتورييiن الا جٷگiردi. (بiزدiڭ بيلiكتە حالىققا قاجەتسiز قاۋلىنى حالىقسىز شىعارا سالاتىن, ال حالىق رەنجي باستاعاندا تٷلكiقۇيرىق بولا سالاتىن “دەس­تٷر” بار. ونى بەرiمiز بiلەمiز!).

بٷگiندە بiزدiڭ قازاقستاندا ساتىلمايتىن بiر عانا نەرسە قالعانىن بiلدiم: ول – ٶكپەمiزگە تەۋلiك بويى كiرiپ-شىعىپ تۇراتىن اۋا! تازا ما, لاس پا, مەسەلە ونىسىندا ەمەس, مەسەلە ونىڭ كiرسە شىقپاي, شىقسا كiرمەي قوياتىن قىرسىعى جوقتىعىندا. ۋاي, سول قاسيەتiمەن ول دا كٶپ ۇزاماي بيزنەستiڭ مٷل­كiنە اينالار-اۋ! مەنiڭ ويلاپ بiلۋiمشە: بيزنەسشiلەر ونى سورتتاپ سالىپ, ٶلشەپ ساتاتىن ارناۋلى ىدىستى جاسايتىن حاس شەبەردi تابا الماي ەۋرە-سارساڭ بولا باس­تاپتى. ٷلگi-ٶنەگە اتاۋلىنى شەتەلدەردەن iزدەپ, ولاردىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق ەتiپ الۋعا شە­بەر­لەن­دiك قوي, سول عادەتپەن بiزدiڭ “iسكەر­لەر” قىتايعا توپ-توپ بولىپ شاپقىلاپ بارىپ, وندا تازا اۋا­نى دوربالاپ ساتاتىن تە­سiل تابىلعانىن كٶ­رiپ كەلiپ, ٶزدە­رi دە سولاي iس­تە­مەكشi ەكەن دەگەندi ەستi­دiم. ال مەن ولارشا اسپانعا ٶرمەلەمەي-اق, سانى از بولسا دا ساپاسى ميروۆوي, ٶتە قاراپايىم, ٶتە تيiمدi جاپ-جاڭا بيزنەس بۇيىمىن تاپتىم. ۆوت, سول بۇيىمدى مەن ەشقايدا بارماي, ەشكiمنەن سۇراماي, قىتاي مەن رەسەيگە جالتاقتاماي, ٶز ٷيiمدە وتىرىپ, ٶزiم ويلاپ تاپتىم! ونىم – اتاق!

ادامنىڭ ادام بولعانى اتاقتى ويلاپ تاپقان كٷنiنەن باستالعان عوي, سولاي ەمەس پە? دەل سولاي! ال مەن جاپ-جاڭا اتاق شىعارعان جوقپىن, بiراق, قازەكەمشە ايتقاندا, اتاقتى “التىنمەن اپتاپ, كٷمiسپەن كٷپتەپ” ساۋدالايتىن جاپ-جاڭا بيزنەس ويلاپ تاپتىم. نەندەي اتاق ساتاتىنىمدى وسى اي تۋا باس بيزنەس ورتالىعىنا تiزiپ جازىپ اپارىپ, مەڭگiلiككە زاڭداستىرىپ تا الدىم.

سونىمەن, مەنiڭ سۋ جاڭا بيز­نەسiمدە ساتاتىن اتاقتارىم: “دانىشپان”, “دانا”, “عۇلاما”, “كەمەڭگەر”, “كٶرەگەن”, “ەۋ­ليە”, “ەلەم ادامى”, “اسا كٶر­نەكتi”, “ەرەن اتاقتى”, “قايتالانباس تۇلعا”... ەزiرشە وسىلار. ال بۇلار ىپ-ىستىق كٷيiندە دەرەۋ ٶتiپ كەتە باستاسا, وندا انو-و-وۋ جىلدارى ساتىلىپ بiتكەن: “مىڭجىلدىقتىڭ ادامى”, “جٷزجىلدىقتىڭ ادامى”, “عاسىر عۇلاماسى”, “التىن ادام”, تاعى دا نە بار ەدi, سولاردىڭ ٷلگiلەرiن iز­دەتتiرiپ, تاۋىپ الىپ, قايتادان جاڭاشا جاساتىپ, ەدەتiمiزشە باعاسىن ەكi ەسە ٶسiرiپ, استانا مەن الماتىنىڭ باس الاڭدارىنا شىعارامىن. ٶيتكەنi اتاق iزدەگەن­دەردiڭ كٶبi سول ماڭدا.

ٶزiم ەدەبيەت اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بولعاندىقتان, ەۋەلگi ساتار اتاعىم – “ۇلى”. سوڭعى جىلدارى جازۋشىلار وداعىمىزدا كٶزi تiرi اقىن-جازۋشىنىڭ مەرەيتويى بولسا, مارقۇم اقىن-جازۋشىنىڭ مٷشەلتويى بولسا, وعان سەبەپكەر ادامدى, ياكي مەرەيتوي مەن مٷ­شەلتوي يەلەرiن,توي مەن استىڭ بايانداماشىلارى باستاپ, جارىسا سٶيلەۋشiلەر قوستاپ, شەتiنەن “ۇلى اقىن”, “ۇلى جازۋشى”, “ۇلى دراماتۋرگ”, “ۇلى سىنشى”, “ۇلى اۋدارماشى”... دەسiپ, تiرiسiنiڭ ٶزiن, مارقۇمىنىڭ ارۋاعىن ايعا بiر-اق شىعاراتىن بولدىق. كٷنگە دە شىعارار ەدiك, بiراق... باياعىداعى “كٶ­سەم­دەرiمiزدiڭ” بiرi – مۇرتقاستى           ل.ي.برەجنەۆ جولداس: “امەريكا ايعا ادام قوندىردى, ەندi بiز ولاردان وزىپ, كٷنگە قوندىرۋىمىز كەرەك!” دەگەندە عارىش ورتالىعىنىڭ باسشىسى: “كٷننiڭ قىزۋىنا تٶتەپ بەرە المايمىز عوي...” دەپتi. سوندا لەونيد يليچ وعان مۇرتقاسىن سەكiرتە قاراپ: “ەشتەڭە ەتپەيدi! تٷندە ۇشىرىڭدار!” دەگەن ەكەن. سول سيياقتى...

سونىمەن, ساۋدامىزدى باستايىق.

مەن “ۇلى” دەگەن اتاقتىڭ باعاسى... تا-ا-اك... ونى... جو-جوق, توقتا, توقتاي قال! بۇل اتاقتى ەليحان بٶكەيحانوۆ پەن احمەت باي­تۇرسىنوۆ اعالارىمىز سول كەزدە-اق: “قازاقتىڭ باس اقىنى”, “قازاقتىڭ ۇلى اقىنى” دەپ قۇنانبايۇلى ابايعا ەنشiلەگەن ەكەن, ەندەشە, ەكەۋiنiڭ ارۋاعىنان اتتاۋدان, اباي اتامىزدىڭ دەرەجەسiن بازارلاتۋدان بiزدi قۇداي ساقتاسىن! جەنە ايتارىم, ەگەر مەن بiردەڭە بiلسەم, ابايدان كەيiن دە قازاقتا ابايدىڭ دەڭگەيiنە جەتە العان اقىن جوق! جٷز جاساعان جىراۋىمىز جامبىل اتامىزدىڭ ٶزi: “مىناۋ تۇرعان ابايدىڭ سۋرەتi مە, ۇقساعان ٶلەڭ سٶزدiڭ قۇدiرەتiنە?!” دەمەدi مە? دەدi! ولاي بولسا, اللا ەرەكشە جاراتقان ابايىمىزدىڭ “ۇلى اقىن” اتاعىن ساۋدالامايىق, ونىمىز كٷنە بولادى! ال ابەكەڭنiڭ iزiنە iلەسكەن ٷلكەن-كiشi اقىندارىمىزعا: “كلاسسيك اقىن”, “كٶر­نەكتi اقىن”, “اسا كٶرنەكتi اقىن”, “تالانتتى اقىن”, “اسا تالانتتى اقىن”, “بەلگiلi اقىن”, “اسا بەلگiلi اقىن”... دەپ ايدار تاقساق, ينشاللا, لايىقتى بولماق. جازۋشىلارعا دا, دراماتۋرگتارعا دا.

 ايتپاقشى, سوڭعى جىلدارى بiزدiڭ انداي-مۇنداي ايدارى بار قايسىبiر قالامۇستاعىشتارىمىز: “ەگەر اباي بٷگiن تiرi بولسا, كiتابىن شىعارا الماي جٷرەر ەدi”; “ەگەر اباي بٷگiن ارامىزدا بولسا, گەزەت-جۋرنالدارعا ٶلەڭدەرiن ٶتكiزە الماي سەندەلەر ەدi”; “ەگەر اباي بٷگiن تiرi جٷرسە جازۋشىلار وداعىنا مٷشە بولۋدىڭ كەزەگiندە تۇرار ەدi”... دەپ جازىپ جٷر. شiر­كiن-اي, سولاردىڭ بازدانعان باستارىن تٷپ-تٷگەل قوسىپ, “ساندالبايلاردىڭ ساسىقسٶز وداعىن” قۇرىپ بەرەر مە ەدi, جاتسىن شiرiپ!

جە, بيزنەسiمە ورالايىن.

بيزنەسiمنiڭ باسى – “دانا”. جو-جوق, “دانىشپان”. بۇل ەكەۋi اعايىندى اتاق بولسا دا, ەكiنشiسi­نiڭ بiرiنشi تۇرۋعا قۇقى بار: 4 ەرپi ارتىق, ونىڭ نارقى – 1.000.000 دوللار دا, “دانا” – 900.000 دوللار. يە, دوللارمەن باعالاۋىم كەرەك. “نۇر وتان” پارتيياسىنىڭ سوڭعى سييازىندا پارتييا باسشىسى ن.نازارباەۆ مىرزا: “دوللاردى ۇمىتىڭدار!” دەسە دە, اقش امان-ەسەندە, ونىڭ 1 دوللارى بiزدiڭ 400 تەڭگەنi كٶزدەپ تۇرعاندا, ونى قالاي ۇمىتپاقپىن?!

كەلەسi اتاق – “ەۋليە”. ياعني ونى بiرiنشi ەتiپ... يە, ول قىمبات... يە, دiني سيپاتى بار... ەي, بiراق ونىڭ 1.000.000 دوللارعا ٶتپەۋi مٷمكiن, سەبەبi: سٶيلەر سٶزگە كەلگەندە الدىندا ەشكiم جوقتاي بولىپ جٷرگەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ “ەۋليەنi” تەگiن تاراتقالى قاشان! سەناتور جازۋشى ەبiش كەكiلبايدىڭ جاسى 70-كە تولعاندا (بٷگiندە مارقۇم, توپىراعى تورقا بولسىن!), سول مىرزاتاي جولداسبەكوۆ قۇلشىنا قۇتتىقتاپ سٶيلەپ, ماڭعىستاۋدىڭ ەۋليەلەرiن ساناپ شىعىپ, ەبiشتi سول بابالارىنىڭ تiزiمiنە تiركەپ, “ەۋليە” اتاعىن بەرگەن-دi. Iلە-شالا “ەۋليە” دەپ ەتەكتەي ەتiپ ماقالا دا جازعان. ايتپاقشى, وسى مىرزاتاي “نۇر­ وتان” پارتيياسىنىڭ كەزەكتi سييازىندا ن.نازارباەۆ مىرزاعا “كەمەڭگەر” اتاعىن تارتۋ ەتتi. وۋ, ونىڭ پرە­زيدەنتكە “دانىشپان”, “دانا”, “باتىر” اتاقتارىن بۇدان ون شاقتى جىل بۇ­رىن بەرگەنi دە ەسiمە ەندi تٷسiپ وتىر. ونىڭ ول اتاقتاردى قايدان, كiمنەن, قانشاعا العانىن ەشكiم بiلمەيدi. دەمەك, مەنiڭ ەلەمدە جوق دەپ وتىرعان بيزنەسiم استانادا بار بولىپ شىقتى-اۋ, ە... بازار بيلەگەن زامان-اي...

وڭاشا ويىمنان تۋىنداعان قىمبات ەڭگiمەم ارزانداۋعا اينالدى ما, قالاي ٶزi... دەفيتسيت بو­لار اتاقتاردى م.ج. جەنە تاعى باسقالار ساۋدا اينالىمىنا سالىپ جiبەرگەندەرiن كەش بiلگەنiمدi قاراشى! 

الايدا بيزنەس بۇزىق بولسا دا, نيەتiم تٷزiك, مەن دە iلگەرi اتتاي بەرەيiن. مەنiڭ الدىمداعى اتاقبەرگiشتەردiڭ جالاۋلارى ٷزدiكسiز جەلبiرەي بەرمەس.

ەيتكەنمەن, “1.000.000 دوللار”, “900.000 دوللار” دەگەن اۋزىمدى ەپتەپ جابىڭقىراپ, 800.000 دوللاردان باستايتىنىمدى حابارلايمىن. ياكي, قۇرمەتتi اتاققۇمار مىرزالار جەنە ٶزiنiڭ بالا-شاعاسىنان بۇرىن سولاردىڭ تiلەۋiن تiلەپ جٷرەتiن اتاقسىز مىرزالار, الماتىنىڭ جايمابازارىندا جٷزدەسەيiك! سiزدەردiڭ قاي اتاقتى تاڭداعاندارىڭىزعا قاراي ولاردىڭ ەرقايسىسىن تارازىعا تارتىپ كٶرەمiز. ەندi “دانىشپاندى” 800.000 دوللارعا باعالاۋعا مەج­بٷر بولسام, باسقالارىن كەزەگiنە, سيپاتتاماسىنا, كiم الاتىنىنا قاراي ارزانداتىپ بايقايمىن. جەلiم وڭىنان تۇرسا, بەلەس-بەلەس جول كەشiپ, الاتاۋدى التى اينالىپ, استاناعا بەت تٷزەپ, سونداعى كەسiپتەستەرiممەن قالتا قاعىسىپ, قيراتا جەڭiپ, “بەيتەرەكتiڭ” باسىنا بiر شىعۋ ويىمدا بار...