Búgin nazarlaryńyzǵa orys aqyny Evgenii Evtýshenkonyń frantsýz aqyny Alen Boskemen erterekte jasaǵan suhbatyn birshama qysqarǵan nusqada usynyp otyrmyz. Suhbat alynǵannan beri on shaqty jyldar ótkenimen ol búgingi frantsýz, sondai-aq, batys poeziiasynyń hal-ahýaly qandai degen saýaldarǵa birqydyrý jaýap bere alatyn sekildi. Tipti, suhbatty oqý barysynda qazirgi qazaq jáne frantsýz poeziialarynyń problemalary ózara ortaq pa degendei de oiǵa qalatyndaisyń.
E.Evtýshenko: - Mende frantsýzdar jyr kitaptaryn satyp almaq túgili, óz poeziialaryn múlde bilmeidi-aý degen pikir qalyptasty. Bálkim, men qatelesetin bolarmyn? Eger qatelespesem, bunyń sebebi nede? Múmkin, frantsýz poeziiasy toqyraý ústinde bolar, álde poeziiaǵa degen yqylas, sýynýly ma? Mysalǵa Artiýr Rembo, Pol Verlen, Eliýarlardyń jyr jinaqtarynyń kózi tirisindegi taralymy men búgingi aqyndardyń óleń kitaptarynyń tarylymy ara salmaǵyn aiyryp bere alasyz ba?
A.Bosko: - Sizdiń túigen pikirińiz shyndyqqa ábden janasady. Búgingi Frantsiianyń oqyrman qaýymy óleń oqýǵa óte turaqty zer salyp otyratyn eki júzdei jáne ábden moiyndalǵan aqyndardy ǵana oqityn shamamen eki myńdai oqyrmany bar demeseńiz, bul qaýymnyń qaraqurym bolyp turǵany shamaly.
Áitse de bul jańa qubylys emes. Aýyzsha poeziia ústemdik jasaǵan orta ǵasyrlardy qospaǵanda, damý tarihy áriden bastalatyn bizdiń poeziiamyz ben aqyndarymyz tek eki dáýirde ǵana halyq tarapynan úlken suranysqa ie boldy. Biri Viktor Giýgo, Alfons de Lamartin jáne Alfred de Viniler óz zamandastarynyń jandúnielerin qarapaiym da áserli sýrettei bilgen romantizm, iaǵni, 1810 men 1830 jyldar arasynda bolsa, ekinshisi nemis okýpatsiiasy kezeńinde, 1940 jáne 1944 jyldar aralyǵyna týra keledi. Eliýar, Aragon jáne Per Emmaniýelder jasaǵan Qarsylasý poeziiasy jaý qolynda qalǵan tutas bir halyqtyń qasireti men úmitin óz deńgeiinde jyrlai bildi. Bul, bálkim, nemis tsenzýrasynyń poeziiadan góri prozaǵa kóbirek shuqshiǵandyǵynan da bolar. Al basqa dáýirlerdiń bárinde, bizdiń poeziiamyzdy óleńge shyn jan-tánimen berilgen az ǵana top qadaǵalap otyrǵan. Bul oraida Artiýr Rembonyń kózi tirisinde óz baspagerin tappaǵandyǵyn aitsam da jetkilikti bolar. Al ózimniń Pol Eliýardyń 1922 jyly 500 dana ǵana bolyp shyqqan jyr jinaǵynyń bir danasyn, arada 16 jyl ótkesin, 1938 jyly kitap dúkeninen satyp alǵanym áli esimde. Bul Eliýardyń sol kezderde basylǵan jalǵyz jyr jinaǵy bolatyn.
Bizdiń az oqylatyn, biraiq ataqty esimderge bai poeziiamyzdyń jaǵdaiy, ókinishti bolsa da, mine, osyndai. Bulai bolýynyń erteden kele jatqan birneshe sebebi bar. Frantsýz poeziiasy, ásirese, Bodler men Millarmelerden keiin, árdaiym eksperimentterdiń poeziiasy bolyp keledi. Oǵan avangardtyq baǵyttaǵy izdenister de jat emes.
Osy yńǵaidan onyń tili óte kúrdeli, túsiný úshin oqyrman tarapynan úlken daiyndyǵy bolýyn qajet etedi. Bundai daiyndyqty jasaýǵa halyq ta, ortasha toptar da qulyqty emes. Poeziia ratsionaldi jáne áleýmettik bolýdan qaldy, sol sebepti ómirlik mańyzdylyǵynan aiyryldy. Búgingi on aqynnyń toǵyzyn ásire intellektýalizm men solǵyn kitabilyǵy úshin aiyptaýǵa bolady.
Bir jaǵynan, batystyq «tutynýshy» poeziiany qyzyqty emes dep sanaityny jáne bar. Buǵan aýqymy keńdeý bolatyn taǵy eki jaǵdaidy qosyńyz. Birinshisi – túisiktik deńgeide bolsa da, Frantsiia birqalypty, mamyrajai halde kún keshýde degen túsiniktiń qalyptasýy. Ras, bizde de jumyssyzdyq, basqa da áleýmettik problemalar jetkilikti. Biraq jalpyǵa shaqqanda, báribir halyqtyń kóńili toq deýge bolady. Osyndai samarqaýlyq beleń alǵan tusta kópshilik poeziianyń ózine jańa qundylyqtar ashyp bergenine onshalyqty qumarta bermeidi. Biz barlyq baǵytta, onyń ishinde óner de bar, óte salǵyrtpyz. Ekinshi jaǵdai túsinbeýshilikke bailanysty. Buqaralyq aqparat quraldary kóp jaǵdaida án mátinderin ǵana poeziia dep sendirýge, solardy nasihattaýǵa beiim. Búgingi tańda poeziia tek án mátini retinde ǵana ómir súrip jatyrdegen sekildi pikir qalyptastyrýǵa tyrysady. Meniń pikirimshe, Jak Brel, Jorj Brassans, Sharl Aznavýrlardy (shanson úlgisinde án aitatyndar) shyn mánisindegi aqyndar sanaý jańsaq, qate túsinik. Halyq bolsa, kerisinshe, amal qansha, tek solardy ǵana aqyn sanaidy. Meniń sizdiń saýalyńyzǵa jaýapqa mynany da qosa ketkim keledi:
Bizdiń kóptegen jas aqyndarymyz kópshilikke báribir túsiniksiz bolatyndyqtaryn sezinetindikten, klassikalyq qalyptan alys óz tilderin qalyptastyrýǵa kúsh salady. Al bul bolsa ózara túsinispestiktiń tamyryn tereńdegen ústine taǵy da tereńdete túsedi.
E.E: - Sen – Jon Pers, T.S.Eliot, Oden, Pasternak, Pablo Nerýda sekildi áigili aqyndar kóz jumǵasyn, kópshilik álem poeziiasynda jastardyń arasynda olardyń ornyn basýǵa múmkindigi bar aqyndar joq desip jatady. Sizdińshe, poeziiada jekelegen iri tulǵalardyń paida bolýy nemen bailanysty? Tarihpen be? Tildiń damýymen be? Halyqtyń, adamzattyń psihologiialyq kóńil-kúiimen be?
A.B: - Uly aqynnyń qazasynan keiin adamdardyń endi uly aqyn dúniege kelmeitindei kóretini ras. Biraq ýaqyt óte kele basqa uly aqyn báribir paida bolady. Sondai-aq, iri aqyndardyń paida bolýy úlken tarihi oqiǵalarǵa tikelei bailanysty dep sanaityndar da bar. Basqa elderdi qaidam, biraq dál osy pikir Frantsiiaǵa júrmeidi. Bizdiń elimizdiń tarihyndaǵy birden-bir aitýly oqiǵa ózimen tikelei bailanysty áigili óner týyndysyn dúniege keltirgen emes. 1789 jyldyń revoliýtsiiasy da, Parij Kommýnasy da, Verden túbindegi áigili jeńis te óz tusyndaǵy qaisybir ataqty shyǵarmada kórinis taba almady. Bizdiń, tipti, ýaqyt óte kele, Qarsylasý kezinde jazylǵan óleńderimiz Iýgoslaviiadaǵy gitlershildikpen kúres jáne Leningrad blokadasy týdyrǵan poeziiadan kósh tómen ekendigin de moiyndaýymyzǵa týra kelip otyr. Frantsýz poeziiasy el ishi tynysh, oqiǵalarǵa sarań tustarda ǵana birshama jetistikterge qol jetkize alǵan. Ásili, bul aqynnyń osyndai kezeńderde ǵana óz múmkindigin paiymdaýǵa múmkindigi mol bolatyndyǵynan bolar. Qarańyz, Artiýr Rembonyń eń tamasha óleńderi jazylýy jaǵynan Prýssiiamen soǵystaǵy masqara jeńilistiń áseri umytylǵan 1873 pen 1875 jyldar aralyǵyna týra keledi. Sen-Jon Perstiń qalamynan týǵan eń tamasha jyr nusqalary bolsa arsyz kolonializm gúdengen 1907-1910 jyldardyń enshisinde. Bizde Liýdovik HIÚ, Napoleon, Jores nemese de Golge kózi tirisinde arnalǵan birde-bir ataqty óleńdi ushyrastyra almaisyz.
E.E: - Adamzatty jaqsylyqqa, sulýlyqqa úndeitin kitaptar jazylý ústine jazylýda. Biraq báribir jaýyzdyq, qatygezdik, soǵys qaýpi joiylǵan joq. Bulai bolýynyń syry nede? Óner adam boiynda buǵynyp jatqan qaraý, zulym kúshterdiń aldynda álsiz be? Álde uly kitaptar az jazyldy ma? Bálkim, olar búgingiden on ese kóp jazylǵanymen de zulymdyqpen kúreste báribir kómektese almaityn bolar? Biz ádebiettiń qudiretin bosqa dabyraityp júrgen bolamyz? Adamzattyń moraldyq keskin-kelbeti tek ádebietke ǵana bailanysty emes shyǵar? Biraq, biz jazýshylar, aldymyzǵa qandai da bir moraldyq problemalardy sheshý maqsatyn qoimasaq, onda jazýdyń kimge qajeti bar?
A.B: - Ádebiet pen moraldi bailanystyrý óte qaýipti. Jeke adam retinde Dante, Shekspir, Dostoevskii, Svivftterdiń minez-qulyqtarynan sabaq ala qoiamyn deý bos áýreshilik. Ádebiet bolsa adam janynyń tereńde buǵynyp jatqan qatparlaryn zertteýge tyrysady. Ol úmit ne toryǵýshylyq, jalǵyzdyq ne yntymaqtastyq, qiial ne kúndelikti shyndyq ómir bolýy múmkin... Dálirek aitsaq, sulýlyqqa, jasampazdyqqa umtylýdyń ózi de moraldiń erekshe bir túri ǵoi...
E.E: - Kezinde úlken pikirtalas týdyrǵan «antiroman» dep atalatyn baǵyttyń qazirgi hal-jaǵdaiy qalai? Búgingi romanshylardyń aldyńǵy ondyǵyn atańyz dese, sizdiń aýzyńyzdan kimderdiń esimin esti alar edik?
A.B: - «Jańa roman» nemese «antiroman» Balzak pen Tolstoidyń shyǵarmalaryna tán bolyp kelgen psihologiialyq qisynynyń aiaqtalýymen áspetteledi. Qanshama ýaqyt boiy qalypty bolyp kelgen bul túsiniktiń orynyna psihosaraptaý men keiipker jáne onyń is-áreketi arasyndaǵy bailanysqa árdaiym kúdikpen qaraýdyń elementteri keldi. Keiipker áreketti óz erkimen jasady ma, álde eriksiz bardy ma degen saýaldarǵa jaýap izdeý bastaldy. Qalamgerdiń ózi de keide óz keiipkeriniń belgili bir is-áreketke nelikten barǵany, ony qozǵaǵan sebepterdi túbine sheiin túsine bermeýi múmkin. «Jańa roman» tek adam emes, sondai-aq, ony qorshaǵan orta, jaǵdai, zattardyń da adam jasaǵan is-áreketterge araqatynasyn ashýǵa kúsh salyp jatyr. Men bul baǵyttyń ustanymyn qysqasha ǵana mynandai qyzyqty saýalmen túsindirer edim: «Adam esikti ózi ashty ma álde tylsym kúshtiń qudiretimen esiktiń ózi adamǵa ony ashýǵa yqpal etti me?».
Men tek tirilerdi ǵana aitaiyn. Prozada bul birinshi kezekte amerikalyq Tennessi Ýiliams pn túrik Iashar Kemel. Sosyn Gabriel Garsia Markes pen argentin Horhe Lýis Borhes. Romandardyń avtory jáne dramatýrg retinde Semiýel Bekket. Aqyndardan shved Artýr Lýndvikst, bolgar Elisaveta Bagriana jáne grek Iannis Ritsos úsheýi. Maqtaný bolar dep frantsýzdardy ataǵam joq. Áitse de Jan Pol Sartrdiń esimin de bir estip ketpeýge bolmaidy. Sosyn, maǵan ózim súietin orys jazýshylarynyń esimin sypaiylyq saqtap atamaýyma ruqsat berińiz.
E.E: - Orys ádebietine qalai qaraisyz?
A.B: - Pýshkin poeziiasyn frantsýz tiline aýdarý tipten múmkin emestigi jáne Gogoldiń óziniń búkil qaiǵy-qasiretimen bizge esh túsiniksiz bolyp qalýy sebepti, aldyńǵysy da, sońǵysy da bizdiń ádbeietimizge onshalyqty áser ete qoiǵan joq. Kerisinshe, biz álem ádebietiniń eń aitýly tulǵalarynyń biri retinde Dostoevskiige kóbirek úńilemiz. Shynyn aitar bolsaq, qadym zamandardan adam boiynda birge jasap kele jatqan kúnáni sezine alatyn jazýshylarǵa áseri jaǵynan, Dostoevskii, Shekspir, Servantes nemese Getelerdiń bárinen de kósh boiy ozyq tur. Bul jaǵynan alǵanda ol jáne Frants Kafka jańashyl, teńdessiz jazýshylar. Otyzynshy jyldary Maiakovskiidiń Aragon sekildi birqansha izbasarlary boldy. Qyrqynshy, elýinshi jyldary intimdik janrda jazatyn dramatýrgterge Chehovtyń áseri bolǵany da jasyryn emes.
Aýdarǵan: Ámirhan Balqybek
"Aqyn apologiiasy" kitabynan
