بٷگٸن نازارلارىڭىزعا ورىس اقىنى ەۆگەنيي ەۆتۋشەنكونىڭ فرانتسۋز اقىنى الەن بوسكەمەن ەرتەرەكتە جاساعان سۇحباتىن بٸرشاما قىسقارعان نۇسقادا ۇسىنىپ وتىرمىز. سۇحبات الىنعاننان بەرٸ ون شاقتى جىلدار ٶتكەنٸمەن ول بٷگٸنگٸ فرانتسۋز, سونداي-اق, باتىس پوەزيياسىنىڭ حال-احۋالى قانداي دەگەن ساۋالدارعا بٸرقىدىرۋ جاۋاپ بەرە الاتىن سەكٸلدٸ. تٸپتٸ, سۇحباتتى وقۋ بارىسىندا قازٸرگٸ قازاق جەنە فرانتسۋز پوەزييالارىنىڭ پروبلەمالارى ٶزارا ورتاق پا دەگەندەي دە ويعا قالاتىندايسىڭ.
ە.ەۆتۋشەنكو: - مەندە فرانتسۋزدار جىر كٸتاپتارىن ساتىپ الماق تٷگٸلٸ, ٶز پوەزييالارىن مٷلدە بٸلمەيدٸ-اۋ دەگەن پٸكٸر قالىپتاستى. بەلكٸم, مەن قاتەلەسەتٸن بولارمىن? ەگەر قاتەلەسپەسەم, بۇنىڭ سەبەبٸ نەدە? مٷمكٸن, فرانتسۋز پوەزيياسى توقىراۋ ٷستٸندە بولار, ەلدە پوەزيياعا دەگەن ىقىلاس, سۋىنۋلى ما? مىسالعا ارتيۋر رەمبو, پول ۆەرلەن, ەليۋارلاردىڭ جىر جيناقتارىنىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندەگٸ تارالىمى مەن بٷگٸنگٸ اقىنداردىڭ ٶلەڭ كٸتاپتارىنىڭ تارىلىمى ارا سالماعىن ايىرىپ بەرە الاسىز با?
ا.بوسكو: - سٸزدٸڭ تٷيگەن پٸكٸرٸڭٸز شىندىققا ەبدەن جاناسادى. بٷگٸنگٸ فرانتسييانىڭ وقىرمان قاۋىمى ٶلەڭ وقۋعا ٶتە تۇراقتى زەر سالىپ وتىراتىن ەكٸ جٷزدەي جەنە ەبدەن مويىندالعان اقىنداردى عانا وقيتىن شامامەن ەكٸ مىڭداي وقىرمانى بار دەمەسەڭٸز, بۇل قاۋىمنىڭ قاراقۇرىم بولىپ تۇرعانى شامالى.
ەيتسە دە بۇل جاڭا قۇبىلىس ەمەس. اۋىزشا پوەزييا ٷستەمدٸك جاساعان ورتا عاسىرلاردى قوسپاعاندا, دامۋ تاريحى ەرٸدەن باستالاتىن بٸزدٸڭ پوەزييامىز بەن اقىندارىمىز تەك ەكٸ دەۋٸردە عانا حالىق تاراپىنان ٷلكەن سۇرانىسقا يە بولدى. بٸرٸ ۆيكتور گيۋگو, الفونس دە لامارتين جەنە الفرەد دە ۆينيلەر ٶز زامانداستارىنىڭ جاندٷنيەلەرٸن قاراپايىم دا ەسەرلٸ سۋرەتتەي بٸلگەن رومانتيزم, ياعني, 1810 مەن 1830 جىلدار اراسىندا بولسا, ەكٸنشٸسٸ نەمٸس وكۋپاتسيياسى كەزەڭٸندە, 1940 جەنە 1944 جىلدار ارالىعىنا تۋرا كەلەدٸ. ەليۋار, اراگون جەنە پەر ەممانيۋەلدەر جاساعان قارسىلاسۋ پوەزيياسى جاۋ قولىندا قالعان تۇتاس بٸر حالىقتىڭ قاسٸرەتٸ مەن ٷمٸتٸن ٶز دەڭگەيٸندە جىرلاي بٸلدٸ. بۇل, بەلكٸم, نەمٸس تسەنزۋراسىنىڭ پوەزييادان گٶرٸ پروزاعا كٶبٸرەك شۇقشيعاندىعىنان دا بولار. ال باسقا دەۋٸرلەردٸڭ بەرٸندە, بٸزدٸڭ پوەزييامىزدى ٶلەڭگە شىن جان-تەنٸمەن بەرٸلگەن از عانا توپ قاداعالاپ وتىرعان. بۇل ورايدا ارتيۋر رەمبونىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە ٶز باسپاگەرٸن تاپپاعاندىعىن ايتسام دا جەتكٸلٸكتٸ بولار. ال ٶزٸمنٸڭ پول ەليۋاردىڭ 1922 جىلى 500 دانا عانا بولىپ شىققان جىر جيناعىنىڭ بٸر داناسىن, ارادا 16 جىل ٶتكەسٸن, 1938 جىلى كٸتاپ دٷكەنٸنەن ساتىپ العانىم ەلٸ ەسٸمدە. بۇل ەليۋاردىڭ سول كەزدەردە باسىلعان جالعىز جىر جيناعى بولاتىن.
بٸزدٸڭ از وقىلاتىن, بٸراٸق اتاقتى ەسٸمدەرگە باي پوەزييامىزدىڭ جاعدايى, ٶكٸنٸشتٸ بولسا دا, مٸنە, وسىنداي. بۇلاي بولۋىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان بٸرنەشە سەبەبٸ بار. فرانتسۋز پوەزيياسى, ەسٸرەسە, بودلەر مەن ميللارمەلەردەن كەيٸن, ەردايىم ەكسپەريمەنتتەردٸڭ پوەزيياسى بولىپ كەلەدٸ. وعان اۆانگاردتىق باعىتتاعى ٸزدەنٸستەر دە جات ەمەس.
وسى ىڭعايدان ونىڭ تٸلٸ ٶتە كٷردەلٸ, تٷسٸنۋ ٷشٸن وقىرمان تاراپىنان ٷلكەن دايىندىعى بولۋىن قاجەت ەتەدٸ. بۇنداي دايىندىقتى جاساۋعا حالىق تا, ورتاشا توپتار دا قۇلىقتى ەمەس. پوەزييا راتسيونالدٸ جەنە ەلەۋمەتتٸك بولۋدان قالدى, سول سەبەپتٸ ٶمٸرلٸك ماڭىزدىلىعىنان ايىرىلدى. بٷگٸنگٸ ون اقىننىڭ توعىزىن ەسٸرە ينتەللەكتۋاليزم مەن سولعىن كٸتابيلىعى ٷشٸن ايىپتاۋعا بولادى.
بٸر جاعىنان, باتىستىق «تۇتىنۋشى» پوەزييانى قىزىقتى ەمەس دەپ سانايتىنى جەنە بار. بۇعان اۋقىمى كەڭدەۋ بولاتىن تاعى ەكٸ جاعدايدى قوسىڭىز. بٸرٸنشٸسٸ – تٷيسٸكتٸك دەڭگەيدە بولسا دا, فرانتسييا بٸرقالىپتى, مامىراجاي حالدە كٷن كەشۋدە دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ قالىپتاسۋى. راس, بٸزدە دە جۇمىسسىزدىق, باسقا دا ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالار جەتكٸلٸكتٸ. بٸراق جالپىعا شاققاندا, بەرٸبٸر حالىقتىڭ كٶڭٸلٸ توق دەۋگە بولادى. وسىنداي سامارقاۋلىق بەلەڭ العان تۇستا كٶپشٸلٸك پوەزييانىڭ ٶزٸنە جاڭا قۇندىلىقتار اشىپ بەرگەنٸنە ونشالىقتى قۇمارتا بەرمەيدٸ. بٸز بارلىق باعىتتا, ونىڭ ٸشٸندە ٶنەر دە بار, ٶتە سالعىرتپىز. ەكٸنشٸ جاعداي تٷسٸنبەۋشٸلٸككە بايلانىستى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى كٶپ جاعدايدا ەن مەتٸندەرٸن عانا پوەزييا دەپ سەندٸرۋگە, سولاردى ناسيحاتتاۋعا بەيٸم. بٷگٸنگٸ تاڭدا پوەزييا تەك ەن مەتٸنٸ رەتٸندە عانا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىردەگەن سەكٸلدٸ پٸكٸر قالىپتاستىرۋعا تىرىسادى. مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, جاك برەل, جورج براسسانس, شارل ازناۆۋرلاردى (شانسون ٷلگٸسٸندە ەن ايتاتىندار) شىن مەنٸسٸندەگٸ اقىندار ساناۋ جاڭساق, قاتە تٷسٸنٸك. حالىق بولسا, كەرٸسٸنشە, امال قانشا, تەك سولاردى عانا اقىن سانايدى. مەنٸڭ سٸزدٸڭ ساۋالىڭىزعا جاۋاپقا مىنانى دا قوسا كەتكٸم كەلەدٸ:
بٸزدٸڭ كٶپتەگەن جاس اقىندارىمىز كٶپشٸلٸككە بەرٸبٸر تٷسٸنٸكسٸز بولاتىندىقتارىن سەزٸنەتٸندٸكتەن, كلاسسيكالىق قالىپتان الىس ٶز تٸلدەرٸن قالىپتاستىرۋعا كٷش سالادى. ال بۇل بولسا ٶزارا تٷسٸنٸسپەستٸكتٸڭ تامىرىن تەرەڭدەگەن ٷستٸنە تاعى دا تەرەڭدەتە تٷسەدٸ.
ە.ە: - سەن – جون پەرس, ت.س.ەليوت, ودەن, پاستەرناك, پابلو نەرۋدا سەكٸلدٸ ەيگٸلٸ اقىندار كٶز جۇمعاسىن, كٶپشٸلٸك ەلەم پوەزيياسىندا جاستاردىڭ اراسىندا ولاردىڭ ورنىن باسۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار اقىندار جوق دەسٸپ جاتادى. سٸزدٸڭشە, پوەزييادا جەكەلەگەن ٸرٸ تۇلعالاردىڭ پايدا بولۋى نەمەن بايلانىستى? تاريحپەن بە? تٸلدٸڭ دامۋىمەن بە? حالىقتىڭ, ادامزاتتىڭ پسيحولوگييالىق كٶڭٸل-كٷيٸمەن بە?
ا.ب: - ۇلى اقىننىڭ قازاسىنان كەيٸن ادامداردىڭ ەندٸ ۇلى اقىن دٷنيەگە كەلمەيتٸندەي كٶرەتٸنٸ راس. بٸراق ۋاقىت ٶتە كەلە باسقا ۇلى اقىن بەرٸبٸر پايدا بولادى. سونداي-اق, ٸرٸ اقىنداردىڭ پايدا بولۋى ٷلكەن تاريحي وقيعالارعا تٸكەلەي بايلانىستى دەپ سانايتىندار دا بار. باسقا ەلدەردٸ قايدام, بٸراق دەل وسى پٸكٸر فرانتسيياعا جٷرمەيدٸ. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىنداعى بٸردەن-بٸر ايتۋلى وقيعا ٶزٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەيگٸلٸ ٶنەر تۋىندىسىن دٷنيەگە كەلتٸرگەن ەمەس. 1789 جىلدىڭ رەۆوليۋتسيياسى دا, پاريج كوممۋناسى دا, ۆەردەن تٷبٸندەگٸ ەيگٸلٸ جەڭٸس تە ٶز تۇسىنداعى قايسىبٸر اتاقتى شىعارمادا كٶرٸنٸس تابا المادى. بٸزدٸڭ, تٸپتٸ, ۋاقىت ٶتە كەلە, قارسىلاسۋ كەزٸندە جازىلعان ٶلەڭدەرٸمٸز يۋگوسلاۆيياداعى گيتلەرشٸلدٸكپەن كٷرەس جەنە لەنينگراد بلوكاداسى تۋدىرعان پوەزييادان كٶش تٶمەن ەكەندٸگٸن دە مويىنداۋىمىزعا تۋرا كەلٸپ وتىر. فرانتسۋز پوەزيياسى ەل ٸشٸ تىنىش, وقيعالارعا ساراڭ تۇستاردا عانا بٸرشاما جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزە العان. ەسٸلٸ, بۇل اقىننىڭ وسىنداي كەزەڭدەردە عانا ٶز مٷمكٸندٸگٸن پايىمداۋعا مٷمكٸندٸگٸ مول بولاتىندىعىنان بولار. قاراڭىز, ارتيۋر رەمبونىڭ ەڭ تاماشا ٶلەڭدەرٸ جازىلۋى جاعىنان پرۋسسييامەن سوعىستاعى ماسقارا جەڭٸلٸستٸڭ ەسەرٸ ۇمىتىلعان 1873 پەن 1875 جىلدار ارالىعىنا تۋرا كەلەدٸ. سەن-جون پەرستٸڭ قالامىنان تۋعان ەڭ تاماشا جىر نۇسقالارى بولسا ارسىز كولونياليزم گٷدەنگەن 1907-1910 جىلداردىڭ ەنشٸسٸندە. بٸزدە ليۋدوۆيك حٸٷ, ناپولەون, جورەس نەمەسە دە گولگە كٶزٸ تٸرٸسٸندە ارنالعان بٸردە-بٸر اتاقتى ٶلەڭدٸ ۇشىراستىرا المايسىز.
ە.ە: - ادامزاتتى جاقسىلىققا, سۇلۋلىققا ٷندەيتٸن كٸتاپتار جازىلۋ ٷستٸنە جازىلۋدا. بٸراق بەرٸبٸر جاۋىزدىق, قاتىگەزدٸك, سوعىس قاۋپٸ جويىلعان جوق. بۇلاي بولۋىنىڭ سىرى نەدە? ٶنەر ادام بويىندا بۇعىنىپ جاتقان قاراۋ, زۇلىم كٷشتەردٸڭ الدىندا ەلسٸز بە? ەلدە ۇلى كٸتاپتار از جازىلدى ما? بەلكٸم, ولار بٷگٸنگٸدەن ون ەسە كٶپ جازىلعانىمەن دە زۇلىمدىقپەن كٷرەستە بەرٸبٸر كٶمەكتەسە المايتىن بولار? بٸز ەدەبيەتتٸڭ قۇدٸرەتٸن بوسقا دابىرايتىپ جٷرگەن بولامىز? ادامزاتتىڭ مورالدىق كەسكٸن-كەلبەتٸ تەك ەدەبيەتكە عانا بايلانىستى ەمەس شىعار? بٸراق, بٸز جازۋشىلار, الدىمىزعا قانداي دا بٸر مورالدىق پروبلەمالاردى شەشۋ ماقساتىن قويماساق, وندا جازۋدىڭ كٸمگە قاجەتٸ بار?
ا.ب: - ەدەبيەت پەن مورالدٸ بايلانىستىرۋ ٶتە قاۋٸپتٸ. جەكە ادام رەتٸندە دانتە, شەكسپير, دوستوەۆسكيي, سۆيۆفتتەردٸڭ مٸنەز-قۇلىقتارىنان ساباق الا قويامىن دەۋ بوس ەۋرەشٸلٸك. ەدەبيەت بولسا ادام جانىنىڭ تەرەڭدە بۇعىنىپ جاتقان قاتپارلارىن زەرتتەۋگە تىرىسادى. ول ٷمٸت نە تورىعۋشىلىق, جالعىزدىق نە ىنتىماقتاستىق, قييال نە كٷندەلٸكتٸ شىندىق ٶمٸر بولۋى مٷمكٸن... دەلٸرەك ايتساق, سۇلۋلىققا, جاسامپازدىققا ۇمتىلۋدىڭ ٶزٸ دە مورالدٸڭ ەرەكشە بٸر تٷرٸ عوي...
ە.ە: - كەزٸندە ٷلكەن پٸكٸرتالاس تۋدىرعان «انتيرومان» دەپ اتالاتىن باعىتتىڭ قازٸرگٸ حال-جاعدايى قالاي? بٷگٸنگٸ رومانشىلاردىڭ الدىڭعى وندىعىن اتاڭىز دەسە, سٸزدٸڭ اۋزىڭىزدان كٸمدەردٸڭ ەسٸمٸن ەستي الار ەدٸك?
ا.ب: - «جاڭا رومان» نەمەسە «انتيرومان» بالزاك پەن تولستويدىڭ شىعارمالارىنا تەن بولىپ كەلگەن پسيحولوگييالىق قيسىنىنىڭ اياقتالۋىمەن ەسپەتتەلەدٸ. قانشاما ۋاقىت بويى قالىپتى بولىپ كەلگەن بۇل تٷسٸنٸكتٸڭ ورىنىنا پسيحوساراپتاۋ مەن كەيٸپكەر جەنە ونىڭ ٸس-ەرەكەتٸ اراسىنداعى بايلانىسقا ەردايىم كٷدٸكپەن قاراۋدىڭ ەلەمەنتتەرٸ كەلدٸ. كەيٸپكەر ەرەكەتتٸ ٶز ەركٸمەن جاسادى ما, ەلدە ەرٸكسٸز باردى ما دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ٸزدەۋ باستالدى. قالامگەردٸڭ ٶزٸ دە كەيدە ٶز كەيٸپكەرٸنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر ٸس-ەرەكەتكە نەلٸكتەن بارعانى, ونى قوزعاعان سەبەپتەردٸ تٷبٸنە شەيٸن تٷسٸنە بەرمەۋٸ مٷمكٸن. «جاڭا رومان» تەك ادام ەمەس, سونداي-اق, ونى قورشاعان ورتا, جاعداي, زاتتاردىڭ دا ادام جاساعان ٸس-ەرەكەتتەرگە اراقاتىناسىن اشۋعا كٷش سالىپ جاتىر. مەن بۇل باعىتتىڭ ۇستانىمىن قىسقاشا عانا مىنانداي قىزىقتى ساۋالمەن تٷسٸندٸرەر ەدٸم: «ادام ەسٸكتٸ ٶزٸ اشتى ما ەلدە تىلسىم كٷشتٸڭ قۇدٸرەتٸمەن ەسٸكتٸڭ ٶزٸ ادامعا ونى اشۋعا ىقپال ەتتٸ مە?».
مەن تەك تٸرٸلەردٸ عانا ايتايىن. پروزادا بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە امەريكالىق تەننەسسي ۋيليامس پن تٷرٸك ياشار كەمەل. سوسىن گابريەل گارسيا ماركەس پەن ارگەنتين حورحە لۋيس بورحەس. رومانداردىڭ اۆتورى جەنە دراماتۋرگ رەتٸندە سەميۋەل بەككەت. اقىنداردان شۆەد ارتۋر لۋندۆيكست, بولگار ەليساۆەتا باگريانا جەنە گرەك ياننيس ريتسوس ٷشەۋٸ. ماقتانۋ بولار دەپ فرانتسۋزداردى اتاعام جوق. ەيتسە دە جان پول سارتردٸڭ ەسٸمٸن دە بٸر ەستٸپ كەتپەۋگە بولمايدى. سوسىن, ماعان ٶزٸم سٷيەتٸن ورىس جازۋشىلارىنىڭ ەسٸمٸن سىپايىلىق ساقتاپ اتاماۋىما رۇقسات بەرٸڭٸز.
ە.ە: - ورىس ەدەبيەتٸنە قالاي قارايسىز?
ا.ب: - پۋشكين پوەزيياسىن فرانتسۋز تٸلٸنە اۋدارۋ تٸپتەن مٷمكٸن ەمەستٸگٸ جەنە گوگولدٸڭ ٶزٸنٸڭ بٷكٸل قايعى-قاسٸرەتٸمەن بٸزگە ەش تٷسٸنٸكسٸز بولىپ قالۋى سەبەپتٸ, الدىڭعىسى دا, سوڭعىسى دا بٸزدٸڭ ەدبەيەتٸمٸزگە ونشالىقتى ەسەر ەتە قويعان جوق. كەرٸسٸنشە, بٸز ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ ەڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە دوستوەۆسكييگە كٶبٸرەك ٷڭٸلەمٸز. شىنىن ايتار بولساق, قادىم زامانداردان ادام بويىندا بٸرگە جاساپ كەلە جاتقان كٷنەنٸ سەزٸنە الاتىن جازۋشىلارعا ەسەرٸ جاعىنان, دوستوەۆسكيي, شەكسپير, سەرۆانتەس نەمەسە گەتەلەردٸڭ بەرٸنەن دە كٶش بويى وزىق تۇر. بۇل جاعىنان العاندا ول جەنە فرانتس كافكا جاڭاشىل, تەڭدەسسٸز جازۋشىلار. وتىزىنشى جىلدارى ماياكوۆسكييدٸڭ اراگون سەكٸلدٸ بٸرقانشا ٸزباسارلارى بولدى. قىرقىنشى, ەلۋٸنشٸ جىلدارى ينتيمدٸك جانردا جازاتىن دراماتۋرگتەرگە چەحوۆتىڭ ەسەرٸ بولعانى دا جاسىرىن ەمەس.
اۋدارعان: ەمٸرحان بالقىبەك
"اقىن اپولوگيياسى" كٸتابىنان
