Fariza Ońǵarsynova halyq qalaýlysy, qoǵam qairatkeri retinde memlekettigimizdi nyǵaityp, táýelsizdik murattaryn ornyqtyrý isine úlken úles qosty. Aqynnyń ár kezeńde aitylǵan oramdy oilaryn, tushymdy pikirlerin taǵy bir márte eske alýdy jón kórdik. Qundy oi — ýaqyt talǵamaidy. Mahambettei ótkir aqyn, Aq Jaiyqtai asaý aqyn bylai degen eken…
***
Ádebiette talǵam joq. Bárin aqsha sheshetin zaman týǵasyn, qaltaly jurttyń bári tom-tom kitap shyǵaratyn boldy. Bireý ata-babasyn maqtaidy. Al, bireýler ómirbaianyn jazady degendei. Olardyń kitaptary tolǵan anekdot pa, adamnyń júregi ainityn kilaýyz sózder me – bári bir. Aityp otyrǵan pikirlerińniń bári durys. Ádebiet — oqyrmannyń tárbieshisi. Ádebi shyǵarma ortańqol oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin onyń deńgeiine túspeýi kerek. Á degenniń bári Ámire emes, kitap shyǵarǵannyń bári aqyn ne jazýshy emes ekenin qalyń oqyrman uqpaidy. Arzan, túsinikti dúniesymaqtarǵa qol soǵady.
***
Qazaqta balalarǵa arnap eshkim dúnie jazbasa, men ne aitamyn. Berdibek Soqpaqbaev aǵamyzdyń «Meniń atym Qoja», Mark Tvenniń «Tom Soier men Geklberri Finniń basynan keshkenderi» sekildi uly dúnieler joq. Garri Potter degen bir sumyrai shyǵyp, jurttyń bárin esalań etip boldy.
Balalarǵa arnalǵan shyǵarmalar óz deńgeiinde baǵalanbaidy, olarǵa memlekettik syilyq berilmeidi. Qazirgi zamanǵa laiyq ertegiler, bastaýysh klass muǵaliminiń kúndeligi sekildi dúnieler jazylsa ǵoi.
***
Qazirgi bazar ekonomikasynyń zamany talǵampazsyzdyqqa, jaqsy men jamandy ajyrata almaýǵa tárbieleýde. Ana bir jyly men Elbasymyz Nursultan Ábishulyna «memlekettik bir baspa bolý kerek, onyń janynda redaktsiialyq bedeldi keńes bolǵany durys, ol baspadan tek biik deńgeidegi shynaiy dúnieler shyǵar edi» dep aýyzsha usynys aityp edim. Áli de sol pikirdemin.
Buryn mektepterde, aýyldyq, aýdandyq, oblystyq, respýblikalyq kitaphanalardy ádebi konferentsiialar, viktorinalyq keshter uiymdastyrylatyn. Qazir olardyń bári umyt qaldy. Teledidar kanaldarynan aqyn-jazýshylardyń keshteri kórsetilip turatyn. Olardy halyq sonshalyqty yqylas-yntamen súisinip kóretin. Munyń bári halyqtyń rýhani ósýine, jastardy tárbieleýge arnalǵan quraldar edi, amal ne, bul kúnde oǵan mán berilmeidi.
Kitap oqymaǵan adam – tamyrsyz qańbaq. Órkenietti memleket bolý úshin jeke pendelerdi ǵana baiytyp otyrǵan materialdyq bailyq emes, ol memleket adamdarynyń rýhani bailyǵy kerek. Kitap – sol rýhani bailyqtyń negizi bólimi.
Qazir meni kóp oilandyratyn – bastaýysh qazaq synyptaryna (joǵary synyptarda da solai) arnalǵan oqýlyqtardyń jaiy, sebebi, nemerelerim qazaq mektepterinde oqidy. Osyǵan bailanysty olardyń oqýlyqtarymen tanyspyn. Bala túgili, men ózim áreń túsinetin óleń, áńgimeler, búgingi balanyń uǵymyna sai kelmeitin shyǵarmalar beriledi. Bul jas sábidiń kitap oqýǵa degen qushtarlyǵyn qurtady.

***
Óziń sekildi kimniń kim ekenin biletin, baǵasyn beretin oqyrmandar siregeni ras. Sebebi qazir kitap oqymaityn boldy ǵoi, ásirese jastar jaǵy. Internet degen ǵalamat shyqty da, adamdardy «dýalap» jatyr.
Kompiýter, internet degender kitaptyń beretin bilimin bere almaidy, adamdy daiyn asty ishe salýǵa baýlidy. Mysaly, qazirgi oqýshy, stýdent jastardyń deni test suraqtaryna jaýap berý úshin barlyq jaýapty internetten kóshirip alady. Olar sóileýdi bilmeidi, sebebi álgi suraqtarǵa qosý nemese basqa belgilerdi qoiady.
Al, kitaptyń beretin ilimi ananyń súti tárizdi boiǵa, qanǵa sińedi.
Qazaqta Abai men Muqaǵalidan basqa aqyn joq sekildi. Óziń aityp otyrǵan Saǵidyń, Jarasqan men Keńshiliktiń, Dáýitáli men Serik Tomanovtyń óleńderi qandai!
Ekinshiden, qazir jurttyń bárine ýaqyt jetpeidi, jantalasqan tirlik, jaǵalasqan ómir. Kitap oqýǵa kisiniń qoly timeidi. Qoǵamdyq júie adam balasyn osyǵan tárbielep otyr. Qarańyz, ministrlikterde, bankterde, taǵy basqa mekemelerde tańǵy 9-dan túngi 10-11-ge deiin qyzmet isteidi. El aman, jurt tynysh, soǵys joq, biraq adamnyń jan dúniesinde rahat sezim joq. Adamdar bala-shaǵasyn kórmeidi, Al, januia degen memleket, bizdiń memleketti sol shaǵyn memleketter quraidy ǵoi.
Mine, osynyń bári eldi oisyzdyqqa, tek kúndelikti kúibeń tirlikke táýeldi etýge tárbieleidi.
***
Ultta rýhani silkinis bolmasa, 1986 jylǵy Almatyda bastalyp, qazaq dalasyna uran salǵandai áser etken revoliýtsiia qaidan shyqty? Táýelsizdigimizge bastaý bolǵan sol emes pe edi?
Sen «totalitarizm» atap otyrǵan keńes saiasatynyń zamanynda Jazýshylar Odaǵy shyn máninde qazaqtyń meshiti boldy. Tilimizdiń, tabiǵi bolmysymyzdyń saqtaýshysy aqyn-jazýshylar, olardyń shyǵarmalary bolǵany shyndyq.
Al seniń kóńiliń tolmai otyrǵan jailardyń birneshe sebepteri bar. Halyq silkinip sóz aitýǵa qorqady: árkimniń bala-shaǵasy bar, solardyń taǵdyryna sózimniń ziiany tiip kete me, solar jazym bola ma dep bilikten seskenedi. Úrei júrgen jerde ústemdik bolatyny belgili.
Bes saýsaqtyń birdei bolmaityny sekildi, áiel ataýlynyń bári shashy uzyn, aqyly qysqa salpy etekter emes. Sondai-aq olardyń árqaisysy Tomiris nemese Áliia men Mánshúk eken dep te oilaýǵa bolmaidy.
Biraq áiel de – jaratýshynyń perzenti. Olardyń arasynda da danalar men daralar bolady. Tek kimniń qandai ekenin baǵalai bilý jáne tani bilý kerek.
Indira Gandi, Margaret Tetcher, Benazir Bhýtto – bári de halqyna, adaldyqqa qyzmet etken iri tulǵalar dep bilemin.
Jalpy áieldiń basqarý isine aralasýynyń eshbir oǵashtyǵy joq. Aqyldy áiel júrgen jerde úide bolsyn, mekemede bolsyn jarasymdy tirlik bolady. Uiattylyq, jaýapkershilik, tiianaqty tártip te esti áieldiń kún tártibinen túspeidi. Áńgime el basshylarynyń solardy kóre bilýinde.
Mysaly, bizdiń elimizde oblysty nemese qalany basqaryp júrgen bir de bir áiel zaty joq.
Biz «baital shaýyp báige almas», «altyn basty áielden baqyr basty erkek artyq» degendi printsip etip kelemiz. Shyǵys halqymyz, musylmandyq qaǵida boiynsha áiel zaty áýlie bolsa da, bórik kigenderden imenýdi paryz deidi, ózi paryz demese de, orta májibúr etedi.
Qoǵam áiel, erkek dep jynysyna qarap emes, aqyl-oiyna, bilgirligine, adami qasietterine, alǵyrlyǵyna qarap baǵalaýy kerek. Er-azamat pen áiel zaty birdei dep ǵasyrlar boiy aitylyp keledi, alaida jer betinde adamzat qoǵamy paida bolǵaly erkekter áielderdi qanaýmen keledi. Áli de solai. Bul – álemdik dástúrge ainalyp otyr.
Árine, áieldiń birinshi paryzy – ana bolý. Sonymen qatar onyń talanty, adami qasietteri bolsa, nege ujymdy, qalany, oblysty, memleketti basqarmasqa?
Toptastyrǵan: Ult portaly
Suhbattar fariza.kz saity boiynsha suryptaldy