فاريزا وڭعارسىنوۆا حالىق قالاۋلىسى, قوعام قايراتكەرٸ رەتٸندە مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ نىعايتىپ, تەۋەلسٸزدٸك مۇراتتارىن ورنىقتىرۋ ٸسٸنە ٷلكەن ٷلەس قوستى. اقىننىڭ ەر كەزەڭدە ايتىلعان ورامدى ويلارىن, تۇشىمدى پٸكٸرلەرٸن تاعى بٸر مەرتە ەسكە الۋدى جٶن كٶردٸك. قۇندى وي — ۋاقىت تالعامايدى. ماحامبەتتەي ٶتكٸر اقىن, اق جايىقتاي اساۋ اقىن بىلاي دەگەن ەكەن…
***
ەدەبيەتتە تالعام جوق. بەرٸن اقشا شەشەتٸن زامان تۋعاسىن, قالتالى جۇرتتىڭ بەرٸ توم-توم كٸتاپ شىعاراتىن بولدى. بٸرەۋ اتا-باباسىن ماقتايدى. ال, بٸرەۋلەر ٶمٸربايانىن جازادى دەگەندەي. ولاردىڭ كٸتاپتارى تولعان انەكدوت پا, ادامنىڭ جٷرەگٸ اينيتىن كٸلاۋىز سٶزدەر مە – بەرٸ بٸر. ايتىپ وتىرعان پٸكٸرلەرٸڭنٸڭ بەرٸ دۇرىس. ەدەبيەت — وقىرماننىڭ تەربيەشٸسٸ. ەدەبي شىعارما ورتاڭقول وقىرمانعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن ونىڭ دەڭگەيٸنە تٷسپەۋٸ كەرەك. ە دەگەننٸڭ بەرٸ ەمٸرە ەمەس, كٸتاپ شىعارعاننىڭ بەرٸ اقىن نە جازۋشى ەمەس ەكەنٸن قالىڭ وقىرمان ۇقپايدى. ارزان, تٷسٸنٸكتٸ دٷنيەسىماقتارعا قول سوعادى.
***
قازاقتا بالالارعا ارناپ ەشكٸم دٷنيە جازباسا, مەن نە ايتامىن. بەردٸبەك سوقپاقباەۆ اعامىزدىڭ «مەنٸڭ اتىم قوجا», مارك تۆەننٸڭ «توم سويەر مەن گەكلبەرري فيننٸڭ باسىنان كەشكەندەرٸ» سەكٸلدٸ ۇلى دٷنيەلەر جوق. گارري پوتتەر دەگەن بٸر سۇمىراي شىعىپ, جۇرتتىڭ بەرٸن ەسالاڭ ەتٸپ بولدى.
بالالارعا ارنالعان شىعارمالار ٶز دەڭگەيٸندە باعالانبايدى, ولارعا مەملەكەتتٸك سىيلىق بەرٸلمەيدٸ. قازٸرگٸ زامانعا لايىق ەرتەگٸلەر, باستاۋىش كلاسس مۇعالٸمٸنٸڭ كٷندەلٸگٸ سەكٸلدٸ دٷنيەلەر جازىلسا عوي.
***
قازٸرگٸ بازار ەكونوميكاسىنىڭ زامانى تالعامپازسىزدىققا, جاقسى مەن جاماندى اجىراتا الماۋعا تەربيەلەۋدە. انا بٸر جىلى مەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنا «مەملەكەتتٸك بٸر باسپا بولۋ كەرەك, ونىڭ جانىندا رەداكتسييالىق بەدەلدٸ كەڭەس بولعانى دۇرىس, ول باسپادان تەك بيٸك دەڭگەيدەگٸ شىنايى دٷنيەلەر شىعار ەدٸ» دەپ اۋىزشا ۇسىنىس ايتىپ ەدٸم. ەلٸ دە سول پٸكٸردەمٸن.
بۇرىن مەكتەپتەردە, اۋىلدىق, اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق كٸتاپحانالاردى ەدەبي كونفەرەنتسييالار, ۆيكتورينالىق كەشتەر ۇيىمداستىرىلاتىن. قازٸر ولاردىڭ بەرٸ ۇمىت قالدى. تەلەديدار كانالدارىنان اقىن-جازۋشىلاردىڭ كەشتەرٸ كٶرسەتٸلٸپ تۇراتىن. ولاردى حالىق سونشالىقتى ىقىلاس-ىنتامەن سٷيسٸنٸپ كٶرەتٸن. مۇنىڭ بەرٸ حالىقتىڭ رۋحاني ٶسۋٸنە, جاستاردى تەربيەلەۋگە ارنالعان قۇرالدار ەدٸ, امال نە, بۇل كٷندە وعان مەن بەرٸلمەيدٸ.
كٸتاپ وقىماعان ادام – تامىرسىز قاڭباق. ٶركەنيەتتٸ مەملەكەت بولۋ ٷشٸن جەكە پەندەلەردٸ عانا بايىتىپ وتىرعان ماتەريالدىق بايلىق ەمەس, ول مەملەكەت ادامدارىنىڭ رۋحاني بايلىعى كەرەك. كٸتاپ – سول رۋحاني بايلىقتىڭ نەگٸزٸ بٶلٸمٸ.
قازٸر مەنٸ كٶپ ويلاندىراتىن – باستاۋىش قازاق سىنىپتارىنا (جوعارى سىنىپتاردا دا سولاي) ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ جايى, سەبەبٸ, نەمەرەلەرٸم قازاق مەكتەپتەرٸندە وقيدى. وسىعان بايلانىستى ولاردىڭ وقۋلىقتارىمەن تانىسپىن. بالا تٷگٸلٸ, مەن ٶزٸم ەرەڭ تٷسٸنەتٸن ٶلەڭ, ەڭگٸمەلەر, بٷگٸنگٸ بالانىڭ ۇعىمىنا ساي كەلمەيتٸن شىعارمالار بەرٸلەدٸ. بۇل جاس سەبيدٸڭ كٸتاپ وقۋعا دەگەن قۇشتارلىعىن قۇرتادى.
***
ٶزٸڭ سەكٸلدٸ كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن بٸلەتٸن, باعاسىن بەرەتٸن وقىرماندار سيرەگەنٸ راس. سەبەبٸ قازٸر كٸتاپ وقىمايتىن بولدى عوي, ەسٸرەسە جاستار جاعى. ينتەرنەت دەگەن عالامات شىقتى دا, ادامداردى «دۋالاپ» جاتىر.
كومپيۋتەر, ينتەرنەت دەگەندەر كٸتاپتىڭ بەرەتٸن بٸلٸمٸن بەرە المايدى, ادامدى دايىن استى ٸشە سالۋعا باۋليدى. مىسالى, قازٸرگٸ وقۋشى, ستۋدەنت جاستاردىڭ دەنٸ تەست سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن بارلىق جاۋاپتى ينتەرنەتتەن كٶشٸرٸپ الادى. ولار سٶيلەۋدٸ بٸلمەيدٸ, سەبەبٸ ەلگٸ سۇراقتارعا قوسۋ نەمەسە باسقا بەلگٸلەردٸ قويادى.
ال, كٸتاپتىڭ بەرەتٸن ٸلٸمٸ انانىڭ سٷتٸ تەرٸزدٸ بويعا, قانعا سٸڭەدٸ.
قازاقتا اباي مەن مۇقاعاليدان باسقا اقىن جوق سەكٸلدٸ. ٶزٸڭ ايتىپ وتىرعان ساعيدىڭ, جاراسقان مەن كەڭشٸلٸكتٸڭ, دەۋٸتەلٸ مەن سەرٸك تومانوۆتىڭ ٶلەڭدەرٸ قانداي!
ەكٸنشٸدەن, قازٸر جۇرتتىڭ بەرٸنە ۋاقىت جەتپەيدٸ, جانتالاسقان تٸرلٸك, جاعالاسقان ٶمٸر. كٸتاپ وقۋعا كٸسٸنٸڭ قولى تيمەيدٸ. قوعامدىق جٷيە ادام بالاسىن وسىعان تەربيەلەپ وتىر. قاراڭىز, مينيسترلٸكتەردە, بانكتەردە, تاعى باسقا مەكەمەلەردە تاڭعى 9-دان تٷنگٸ 10-11-گە دەيٸن قىزمەت ٸستەيدٸ. ەل امان, جۇرت تىنىش, سوعىس جوق, بٸراق ادامنىڭ جان دٷنيەسٸندە راحات سەزٸم جوق. ادامدار بالا-شاعاسىن كٶرمەيدٸ, ال, جانۇيا دەگەن مەملەكەت, بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸ سول شاعىن مەملەكەتتەر قۇرايدى عوي.
مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ ەلدٸ ويسىزدىققا, تەك كٷندەلٸكتٸ كٷيبەڭ تٸرلٸككە تەۋەلدٸ ەتۋگە تەربيەلەيدٸ.
***
ۇلتتا رۋحاني سٸلكٸنٸس بولماسا, 1986 جىلعى الماتىدا باستالىپ, قازاق دالاسىنا ۇران سالعانداي ەسەر ەتكەن رەۆوليۋتسييا قايدان شىقتى? تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە باستاۋ بولعان سول ەمەس پە ەدٸ?
سەن «توتاليتاريزم» اتاپ وتىرعان كەڭەس ساياساتىنىڭ زامانىندا جازۋشىلار وداعى شىن مەنٸندە قازاقتىڭ مەشٸتٸ بولدى. تٸلٸمٸزدٸڭ, تابيعي بولمىسىمىزدىڭ ساقتاۋشىسى اقىن-جازۋشىلار, ولاردىڭ شىعارمالارى بولعانى شىندىق.
ال سەنٸڭ كٶڭٸلٸڭ تولماي وتىرعان جايلاردىڭ بٸرنەشە سەبەپتەرٸ بار. حالىق سٸلكٸنٸپ سٶز ايتۋعا قورقادى: ەركٸمنٸڭ بالا-شاعاسى بار, سولاردىڭ تاعدىرىنا سٶزٸمنٸڭ زييانى تيٸپ كەتە مە, سولار جازىم بولا ما دەپ بيلٸكتەن سەسكەنەدٸ. ٷرەي جٷرگەن جەردە ٷستەمدٸك بولاتىنى بەلگٸلٸ.
بەس ساۋساقتىڭ بٸردەي بولمايتىنى سەكٸلدٸ, ەيەل اتاۋلىنىڭ بەرٸ شاشى ۇزىن, اقىلى قىسقا سالپى ەتەكتەر ەمەس. سونداي-اق ولاردىڭ ەرقايسىسى توميريس نەمەسە ەلييا مەن مەنشٷك ەكەن دەپ تە ويلاۋعا بولمايدى.
بٸراق ەيەل دە – جاراتۋشىنىڭ پەرزەنتٸ. ولاردىڭ اراسىندا دا دانالار مەن دارالار بولادى. تەك كٸمنٸڭ قانداي ەكەنٸن باعالاي بٸلۋ جەنە تاني بٸلۋ كەرەك.
ينديرا گاندي, مارگارەت تەتچەر, بەنازير بحۋتتو – بەرٸ دە حالقىنا, ادالدىققا قىزمەت ەتكەن ٸرٸ تۇلعالار دەپ بٸلەمٸن.
جالپى ەيەلدٸڭ باسقارۋ ٸسٸنە ارالاسۋىنىڭ ەشبٸر وعاشتىعى جوق. اقىلدى ەيەل جٷرگەن جەردە ٷيدە بولسىن, مەكەمەدە بولسىن جاراسىمدى تٸرلٸك بولادى. ۇياتتىلىق, جاۋاپكەرشٸلٸك, تيياناقتى تەرتٸپ تە ەستٸ ەيەلدٸڭ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەيدٸ. ەڭگٸمە ەل باسشىلارىنىڭ سولاردى كٶرە بٸلۋٸندە.
مىسالى, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە وبلىستى نەمەسە قالانى باسقارىپ جٷرگەن بٸر دە بٸر ەيەل زاتى جوق.
بٸز «بايتال شاۋىپ بەيگە الماس», «التىن باستى ەيەلدەن باقىر باستى ەركەك ارتىق» دەگەندٸ پرينتسيپ ەتٸپ كەلەمٸز. شىعىس حالقىمىز, مۇسىلماندىق قاعيدا بويىنشا ەيەل زاتى ەۋليە بولسا دا, بٶرٸك كيگەندەردەن يمەنۋدٸ پارىز دەيدٸ, ٶزٸ پارىز دەمەسە دە, ورتا مەجٸبٷر ەتەدٸ.
قوعام ەيەل, ەركەك دەپ جىنىسىنا قاراپ ەمەس, اقىل-ويىنا, بٸلگٸرلٸگٸنە, ادامي قاسيەتتەرٸنە, العىرلىعىنا قاراپ باعالاۋى كەرەك. ەر-ازامات پەن ەيەل زاتى بٸردەي دەپ عاسىرلار بويى ايتىلىپ كەلەدٸ, الايدا جەر بەتٸندە ادامزات قوعامى پايدا بولعالى ەركەكتەر ەيەلدەردٸ قاناۋمەن كەلەدٸ. ەلٸ دە سولاي. بۇل – ەلەمدٸك دەستٷرگە اينالىپ وتىر.
ەرينە, ەيەلدٸڭ بٸرٸنشٸ پارىزى – انا بولۋ. سونىمەن قاتار ونىڭ تالانتى, ادامي قاسيەتتەرٸ بولسا, نەگە ۇجىمدى, قالانى, وبلىستى, مەملەكەتتٸ باسقارماسقا?
توپتاستىرعان: ۇلت پورتالى
سۇحباتتار fariza.kz سايتى بويىنشا سۇرىپتالدى
