Endi ǵana bastalyp jatqan HHI‑ǵasyrdyń kúrdeli de kúńgirt syr‑syipattary men quityrqysy mol eýropatsentrizmdi – barynsha naqtylap, ǵylymi negizde tereń túsiný ‑ ásirese, halqynyń sany az, ekonomikasy álsiz shaǵyn memleketterge aýadai qajet?! Sebebi, imperiialyq múdde men eýropatsentrizm metodologiiasy, burynǵy qai‑kezdegisinen de qabysa túsip, ekeýara úndesýdiń ne bir ailaly tásilderi men túrlerin (formalaryn) usynýda... Bul ádis‑ailalardyń aty men zatyn, kókiregi oiaý jandar jaqsy biledi. Búgingi tańdaǵy eń jotalysy – Ǵalamdaný nemese JaHandaný – deitin órkenietke kóshýdi jedeldetýde. Onyń da súienetini – eýropatsentrizmniń qatpary qalyń aiaarlyqtary ekeni belgili bolyp otyr. Óitkeni, «sýperderjavalar» – jańyltpash ǵylym retinde eýropatsentrizm metodologiiasynan asqan tásildiń de, ailanyń da joq ekenin tereń túsinedi. Endeshe, "Eýropatsentrizm metodologiiasy» degenimiz ne? " deitin zańdy suraq týyndaidy...
- Iá‑á, bul jaiynda, kópten aitylyp kele jatqanymen, esh ýaqytta saraptai salalap taldanyp ta, astaryndaǵy qupiia syrlaryn ashyp, júieli túrde jazylǵan da emes. Mine, osy saýaldyń tóńereginde az‑kem oilanýdy, ulttyq qajettilikke balaimyn. Sondyqtan da, eń áýeli kez‑kelgen – metodologiianyń negizi ǵylym ekenin túsinip alǵanymyz jón. Olai bolsa, eýropatsentrizm metodologiiasy da – ǵylym ?! "Biraq, bul qandai ǵylym?" dep zerdelei túsip zerttesek, onyń «tylsymy mol qupiiasy kóp» ekenin anyq baiqaýǵa bolady. Buǵan, tipti Sizder asa qatty tańyrqai da qoimaýlaryńyz múmkin?!.. Óitkeni, bárimizde osy metodologiiamen qundaqtalyp, neshe ǵasyr uiqyly‑oiaý arbalyp, sandalýmen kún keship júrgenimiz de anyq. Tek, oida joqta kelgen táýelsizdik deitin tátti sózdiń yrǵaǵymen ǵana, eýropatsentrizm erekshelikterine endi‑endi ǵana oi jiberip jatqandaimyz. Mine, osy arada sanamyzdy ashyp qarasaq, bizderdi bodandyqtyń kórpesimen qymtap alǵan eýropatsentrizm metodologiiasy burynǵydai emes, janymyzdy da, tánimizdi de qyzǵan temirdei qaryp bara jatqanyn sezine bastadyq. Sonda, onyń jalpy sipatynan, taiǵa tańba basqandai anyq baiqalatyny imperiialyq ozbyr saiasattyń, ailaly tásilderin júieleitin ilimi ekeni anyqtalyp otyr. Mineki,osy qaǵidanyń birneshe ‑ dálelderin keltirip kórelikshi.
I. Birinshi dálel:
Eýropatsentrizm metodologiiasyn da – eń áýeli álem tarihynyń ádilettiligi men taǵylymdyq shyndyǵy joq. Onyń eń úlken dáleli retinde adamzat tarihynyń burmalanýyn (falsifikatsiialanýy) aitýǵa bolady. Mysal úshin :
– Shyǵysynda ‑ Qytaiǵa, Batysynda – Rimge teńdessiz áserin tigizgen Turan eliniń tarihy qaida ?..
– Nemese, búkil Qytai qorǵanynan Qarateńiz ben Qap taýyna deiin sozylǵan Ǵun imperiiasynyń órkenieti nege jasyrylady?
– Bir mezgilde ómir súrgen A. Makedonskii marapattalady da, odan on ese kúshti qolbasshy bolǵan Móde‑han jaiynda esh tarihta aitylmaýynyń sebebi nede?
– Tipti, Eýropaǵa asa úlken áseri bolǵan Edildiń (Atillanyń) tarihy nege jasyryldy;
– Eýropanyń Ú‑shi ǵasyrǵa deiin SAQ‑ tilinde sóilegeni;
– Nemese, Shyǵys Eýropanyń IH‑H‑shy ǵasyrlarda qypshaq tilinde bailanys jasaǵanyn da (Kodekýs kýmanikýs) aitpaýdyń sebebi nede?
– ÚI‑ÚIII ǵasyrlarda búkil álemdi dúr silkindirgen Shyǵys jáne Batys Túrki qaǵanattary jaiynda da aitylmaýy qalai?..
– Keshegi ótken Shyńǵyshan – Joshy ‑ Batyi – Altyn Orda jaiyndaǵy shyndyqtar nege burmalanyp otyr? Aita berse, bul tárizdi tarihi ádiletsizdik tolyp jatyr...
- Osyndai ádiletsizdiktiń saldarynan, búkil adamzat tarihynyń ǵylymi júieleri men negizderi buzyldy.
- Saqtar men Ǵundar tarihynyń ádeii aitylmaýynan, búkil Túrki halyqtarynyń kóne tarihy burmalandy. Osy burmalaýdyń betin ashqan, tek Qazaq dalasynan tabylǵan birneshe Altyn – Adamdardyń eskertkishteri, Eýropatsentrizm metodologiiasynyń ádiletsiz de, jalǵan ǵylym ekenin dáleldedi.
- Mundai falsifikatsiialardyń saldarynan, adamzat qaýymy búginge deiin, ádiletti de qaiyrymdy qoǵam qura‑almai otyr.
- Bunyń eń úlken zaýaly men zalaly, adamzat qaýymynyń tárbiesine qabaǵat aýyr zardaptaryn tigizýde...
II. Ekinshi dálel:
Eýropatsentrizm metodologiiasynyń áserimen, búgingi tańdaǵy qoldanylyp otyrǵan búkil Pedagogika men Psihologiia ǵylymdarynyń negizderi men júieleri jalǵan baǵyttardy basshylyqqa aldy. Munda da imperiialyq saiasattyń yqpalymen, adamzat tarihynyń damý joldaryn dál sipattaityn «Morgan júiesin» jáne genetikadaǵy «Mendal ilimin» ádeii teristeý arqyly adam tárbiesine jalǵan tásilder usyndy. Mysal úshin:
- Máselen, klassikalyq pedagogikanyń negizin filosofiiadan shyǵarýy; Bul, tipti aqylǵa syimaityn qatelik?! Óitkeni, Morgannyń klassifikatsiiasy boiynsha, adamzat qaýymynyń damýyn úsh kezeńge – T a ǵ y l y q (tómengi, orta, joǵarǵy satylary bar, 180 myń jylǵa sozylady) – J a b a i y l y q (mundada – tómengi‑orta‑joǵarǵy satyly,15 myń jyl) – M á d e n i e t t i l i k (5 myń jyl, búginge deiin) – dep bólinedi Tek, Jabaiylyq kezeńniń tómengi satysynda ǵana, filosofiialyq oi túgil, endi‑endi sheshen sóileýdiń belgileri (K.Marks) bilinedi. Olai bolsa, klassikalyq pedagogikanyń negizi filosofiia deý, shyndyq túgil... qisyndy ótirike de uqsamaidy.
- Ǵylymi pedagogikanyń negizi – bilim berý, oqytý, tárbieleý – deýi, onyń ústine búkil Eýropalyq ǵalymdardyń (Pestalotstsi, Makarenko) balany týǵannan bastap qana tárbielenedi deitin túsinikteri de qate ekeni dáleldenip otyr. Bala ana qursaǵyndaǵy 4-shi aiynan bastap tárbie kútetini, ǵylymi jańalyq retinde moiyndalǵan qubylys. Olai bolsa, ishte jatqan balany oqytý, bilim berý degenniń kókeige qonbaityny, eshqandai dáleldi qajet etpeitini túsinikti.
- Ejelden belgili Aristotel men ál‑Farabidiń ǵylymi klassifikatsiiasy boiynsha, "kez‑kelgen pánniń negizderi óziniń ishinen shyqqanda ǵana ol naǵyz ǵylymi pán bola alady" deitin tujyrymyn eske túsirsek, ǵylymi pedagogikanyń negiz dep otyrǵandary – bilim de, oqytý da – syrttan kelip turǵanyn ajyratý qiyn emes. Endeshe, búgingi pedagogika men psihologiianyń osyndai imperiialyq saiasatqa baǵynǵan metodologiiasynan, búkil adamzat qaýymynyń tárbiesinde qabaǵat úlken qatelikter bar. Osynyń saldarynan, búkil bizdiń órkennietimiz boiynsha, adam balasynyń boiyndaǵy úsh júiesi – T Á N – J A N – R Ý H – tárbieleri úndestikterin tapqan joq. Búgingi tańda, Tán tárbiesinen basqa, Jan men Rýhtyń tárbiesi túgil, óziniń ne ekenin túsinbeitinimiz shyndyq. Mine – Eýropatsentrizm metodologiiasynyń keraǵar áserleriniń bir salasy ǵana, osyndai jaisyzdyqtarǵa ie eken.
Osydan kelip, "bul keshegi imperiialarǵa, nemese, búgingi jaHandaný saiasatyna ne úshin qajet boldy?" – deitin zańdy suraq týyndaidy. Qysqa qaiyryp aitsaq, bir halyq óziniń otaryndaǵy ondaǵan halyqtardy erkin tóstep bileý úshin, qol astyndaǵy halyqtardyń ulttyq jáne azamattyq sanasyn oiatpaýǵa tyrysady eken. Sondyqtan, imperiia ataýly bodan halyqtyń ulttyq tarihyn, halyqtyq pedagogikasyn joiyp jiberýge tyryssa, tilin, jer attaryn, dástúri men salttaryn óshirýdi ózekti máselesi retinde tanidy. Mineki, osynaý sanamalaǵan uǵymdardyń teris júrgizilýinen, ulttyq jáne azamattyq sanalardyń ashylmaýynan, búgigi mańdaiymyzǵa kúieli kóseýdei urǵylap jatqan shalaqazaqtar men kosmopolitterdiń qasiretin túsinýimizge bolady.
Al endi, osynshama aýyr keraǵarlyqty túzetýdiń joly bar ma? Árine, bar! Ony, «Halyq pedagogikasy men psihologiiasynyń negizderi» atty urpaq tárbiesiniń jańa iliminen oqyp tanysqandaryńyz jón.
III. Úshinshi dálel:
Eýropatsentrizm metodologiiasy – otarlanǵan halyqtardyń mádenietterin de joqqa shyǵarýǵa tyrysqandyǵy, búgingi tańda aiparadai bolyp ashylyp jatqanyn ózderińiz jaqsy bilesizder. Mysal úshin:
- Qazaq halqynda «tarih ta, mádeniet te joq» deitin, keshegi eýropatsentrizm metodologiiasyna súiengen Keńestik ideologiianyń qarabettigin, dalamyzdan tabylyp jatqan arheologiialyq jańalyqtar tapjyltpai dáleldeýmen qosa, búkil dúnieni tańqaldyryp kózderin shyradai ashýda!
- Baitaq dalamyzdyń tórt qubylasynan da, Shyǵysynda – Altaidyń muzdy tońynyń astynan, áýelgi qalpynda buzylmai tabylǵan Bereldegi Altyn Adam men er‑turmandary altyndanǵan, múiizdi attardyń bútin kúiinde saqtalýy, eýropatsentrizmniń kómekeiine qum quiǵandai boldy.
- Taǵy da sol Shyǵystaǵy – Saýyr taýynyń etegindegi Shilikti de tabylǵan danalyq órnekterge toly zergerlik buiymdardyń máni men mazmuny, tipti erekshe ekenin aitsaq ta jetedi.
- Al Alataý ańǵarynda tabylǵan Altyn Adam dúnieni dúr silkindirip, qazir AQSh‑ta jáne BUU‑nyń ǵimaratynda janynan ótken jandardy tánti etip tur. Jerimizdiń Batysy men Teristigindegi endi‑endi ashylyp jatqan kóne qalalardyń bereri bulardan da qyzyq bolýy múmkin.
- «Mádenietten jurdai, taǵylyqtan basqa tálimi joq» dep oqytatyn Túrkilerdiń Rýna álipbiimen jazylǵan Úlken jáne Kishi Kúltegin, Tonykók, Bilgi‑qaǵan jazýlarynyń ashylýy, eýropatsentrizm metodologiiasynyń kúl‑parshasyn baiaǵyda‑aq shyǵarǵan edi. Biraq, betsizdiktiń «bedeli» áli-daǵy kúshpen júrip jatqany belgili. Onyń ústine, búgingi tańdaǵy sol metodologiiamen ǵalym atanǵan «kóshirme saýattylar» uiqysynan oianyp durys baǵytty tabýǵa talaptary men dátteri jeter emes. Áitse-daǵy, burynǵydai emes, imperiialardyń jambas astyna salyp tastaǵan shyndyq kózderi qasietti kóne ilimdermen kórine bastaǵanyn qýanyshpen habarlaýǵa bolady. Birte‑birte joǵaryda keltirilgen derekterdiń bári de óziniń tarihi oryndaryn alatynyna sengimiz keledi. Áitpegen jaǵdaida, adamzat qaýymynyń tárbiesi tárkilenip, qoǵamdaǵy tártipsizdik pen ádiletsizdik apatty jaǵdailarǵa jetkizeri qaq. Budan qutqaratyn, tek halyqtyq taǵylymǵa negizdelgen adamzattyq parasat pen sana ǵana bolmaq...
Sovethan Ǵabbasov
.jpg)