ەندٸ عانا باستالىپ جاتقان ححٸ‑عاسىردىڭ كٷردەلٸ دە كٷڭگٸرت سىر‑سىيپاتتارى مەن قۇيتىرقىسى مول ەۋروپاتسەنتريزمدٸ – بارىنشا ناقتىلاپ, عىلىمي نەگٸزدە تەرەڭ تٷسٸنۋ ‑ ەسٸرەسە, حالقىنىڭ سانى از, ەكونوميكاسى ەلسٸز شاعىن مەملەكەتتەرگە اۋاداي قاجەت?! سەبەبٸ, يمپەرييالىق مٷددە مەن ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى, بۇرىنعى قاي‑كەزدەگٸسٸنەن دە قابىسا تٷسٸپ, ەكەۋارا ٷندەسۋدٸڭ نە بٸر ايلالى تەسٸلدەرٸ مەن تٷرلەرٸن (فورمالارىن) ۇسىنۋدا... بۇل ەدٸس‑ايلالاردىڭ اتى مەن زاتىن, كٶكٸرەگٸ وياۋ جاندار جاقسى بٸلەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭداعى ەڭ جوتالىسى – عالامدانۋ نەمەسە جاھاندانۋ – دەيتٸن ٶركەنيەتكە كٶشۋدٸ جەدەلدەتۋدە. ونىڭ دا سٷيەنەتٸنٸ – ەۋروپاتسەنتريزمنٸڭ قاتپارى قالىڭ اياارلىقتارى ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولىپ وتىر. ٶيتكەنٸ, «سۋپەردەرجاۆالار» – جاڭىلتپاش عىلىم رەتٸندە ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنان اسقان تەسٸلدٸڭ دە, ايلانىڭ دا جوق ەكەنٸن تەرەڭ تٷسٸنەدٸ. ەندەشە, "ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى» دەگەنٸمٸز نە? " دەيتٸن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى...
- يە‑ە, بۇل جايىندا, كٶپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن, ەش ۋاقىتتا ساراپتاي سالالاپ تالدانىپ تا, استارىنداعى قۇپييا سىرلارىن اشىپ, جٷيەلٸ تٷردە جازىلعان دا ەمەس. مٸنە, وسى ساۋالدىڭ تٶڭەرەگٸندە از‑كەم ويلانۋدى, ۇلتتىق قاجەتتٸلٸككە بالايمىن. سوندىقتان دا, ەڭ ەۋەلٸ كەز‑كەلگەن – مەتودولوگييانىڭ نەگٸزٸ عىلىم ەكەنٸن تٷسٸنٸپ العانىمىز جٶن. ولاي بولسا, ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى دا – عىلىم ?! "بٸراق, بۇل قانداي عىلىم?" دەپ زەردەلەي تٷسٸپ زەرتتەسەك, ونىڭ «تىلسىمى مول قۇپيياسى كٶپ» ەكەنٸن انىق بايقاۋعا بولادى. بۇعان, تٸپتٸ سٸزدەر اسا قاتتى تاڭىرقاي دا قويماۋلارىڭىز مٷمكٸن?!.. ٶيتكەنٸ, بەرٸمٸزدە وسى مەتودولوگييامەن قۇنداقتالىپ, نەشە عاسىر ۇيقىلى‑وياۋ اربالىپ, ساندالۋمەن كٷن كەشٸپ جٷرگەنٸمٸز دە انىق. تەك, ويدا جوقتا كەلگەن تەۋەلسٸزدٸك دەيتٸن تەتتٸ سٶزدٸڭ ىرعاعىمەن عانا, ەۋروپاتسەنتريزم ەرەكشەلٸكتەرٸنە ەندٸ‑ەندٸ عانا وي جٸبەرٸپ جاتقاندايمىز. مٸنە, وسى ارادا سانامىزدى اشىپ قاراساق, بٸزدەردٸ بوداندىقتىڭ كٶرپەسٸمەن قىمتاپ العان ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى بۇرىنعىداي ەمەس, جانىمىزدى دا, تەنٸمٸزدٸ دە قىزعان تەمٸردەي قارىپ بارا جاتقانىن سەزٸنە باستادىق. سوندا, ونىڭ جالپى سيپاتىنان, تايعا تاڭبا باسقانداي انىق بايقالاتىنى يمپەرييالىق وزبىر ساياساتتىڭ, ايلالى تەسٸلدەرٸن جٷيەلەيتٸن ٸلٸمٸ ەكەنٸ انىقتالىپ وتىر. مٸنەكي,وسى قاعيدانىڭ بٸرنەشە ‑ دەلەلدەرٸن كەلتٸرٸپ كٶرەلٸكشٸ.
ٸ. بٸرٸنشٸ دەلەل:
ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىن دا – ەڭ ەۋەلٸ ەلەم تاريحىنىڭ ەدٸلەتتٸلٸگٸ مەن تاعىلىمدىق شىندىعى جوق. ونىڭ ەڭ ٷلكەن دەلەلٸ رەتٸندە ادامزات تاريحىنىڭ بۇرمالانۋىن (فالسيفيكاتسييالانۋى) ايتۋعا بولادى. مىسال ٷشٸن :
– شىعىسىندا ‑ قىتايعا, باتىسىندا – ريمگە تەڭدەسسٸز ەسەرٸن تيگٸزگەن تۇران ەلٸنٸڭ تاريحى قايدا ?..
– نەمەسە, بٷكٸل قىتاي قورعانىنان قاراتەڭٸز بەن قاپ تاۋىنا دەيٸن سوزىلعان عۇن يمپەريياسىنىڭ ٶركەنيەتٸ نەگە جاسىرىلادى?
– بٸر مەزگٸلدە ٶمٸر سٷرگەن ا. ماكەدونسكيي ماراپاتتالادى دا, ودان ون ەسە كٷشتٸ قولباسشى بولعان مٶدە‑حان جايىندا ەش تاريحتا ايتىلماۋىنىڭ سەبەبٸ نەدە?
– تٸپتٸ, ەۋروپاعا اسا ٷلكەن ەسەرٸ بولعان ەدٸلدٸڭ (اتيللانىڭ) تاريحى نەگە جاسىرىلدى;
– ەۋروپانىڭ ٷ‑شٸ عاسىرعا دەيٸن ساق‑ تٸلٸندە سٶيلەگەنٸ;
– نەمەسە, شىعىس ەۋروپانىڭ ٸح‑ح‑شى عاسىرلاردا قىپشاق تٸلٸندە بايلانىس جاساعانىن دا (كودەكۋس كۋمانيكۋس) ايتپاۋدىڭ سەبەبٸ نەدە?
– ٷٸ‑ٷٸٸٸ عاسىرلاردا بٷكٸل ەلەمدٸ دٷر سٸلكٸندٸرگەن شىعىس جەنە باتىس تٷركٸ قاعاناتتارى جايىندا دا ايتىلماۋى قالاي?..
– كەشەگٸ ٶتكەن شىڭعىسحان – جوشى ‑ باتىي – التىن وردا جايىنداعى شىندىقتار نەگە بۇرمالانىپ وتىر? ايتا بەرسە, بۇل تەرٸزدٸ تاريحي ەدٸلەتسٸزدٸك تولىپ جاتىر...
- وسىنداي ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ سالدارىنان, بٷكٸل ادامزات تاريحىنىڭ عىلىمي جٷيەلەرٸ مەن نەگٸزدەرٸ بۇزىلدى.
- ساقتار مەن عۇندار تاريحىنىڭ ەدەيٸ ايتىلماۋىنان, بٷكٸل تٷركٸ حالىقتارىنىڭ كٶنە تاريحى بۇرمالاندى. وسى بۇرمالاۋدىڭ بەتٸن اشقان, تەك قازاق دالاسىنان تابىلعان بٸرنەشە التىن – ادامداردىڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ, ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنىڭ ەدٸلەتسٸز دە, جالعان عىلىم ەكەنٸن دەلەلدەدٸ.
- مۇنداي فالسيفيكاتسييالاردىڭ سالدارىنان, ادامزات قاۋىمى بٷگٸنگە دەيٸن, ەدٸلەتتٸ دە قايىرىمدى قوعام قۇرا‑الماي وتىر.
- بۇنىڭ ەڭ ٷلكەن زاۋالى مەن زالالى, ادامزات قاۋىمىنىڭ تەربيەسٸنە قاباعات اۋىر زارداپتارىن تيگٸزۋدە...
ٸٸ. ەكٸنشٸ دەلەل:
ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنىڭ ەسەرٸمەن, بٷگٸنگٸ تاڭداعى قولدانىلىپ وتىرعان بٷكٸل پەداگوگيكا مەن پسيحولوگييا عىلىمدارىنىڭ نەگٸزدەرٸ مەن جٷيەلەرٸ جالعان باعىتتاردى باسشىلىققا الدى. مۇندا دا يمپەرييالىق ساياساتتىڭ ىقپالىمەن, ادامزات تاريحىنىڭ دامۋ جولدارىن دەل سيپاتتايتىن «مورگان جٷيەسٸن» جەنە گەنەتيكاداعى «مەندال ٸلٸمٸن» ەدەيٸ تەرٸستەۋ ارقىلى ادام تەربيەسٸنە جالعان تەسٸلدەر ۇسىندى. مىسال ٷشٸن:
- مەسەلەن, كلاسسيكالىق پەداگوگيكانىڭ نەگٸزٸن فيلوسوفييادان شىعارۋى; بۇل, تٸپتٸ اقىلعا سىيمايتىن قاتەلٸك?! ٶيتكەنٸ, مورگاننىڭ كلاسسيفيكاتسيياسى بويىنشا, ادامزات قاۋىمىنىڭ دامۋىن ٷش كەزەڭگە – ت ا ع ى ل ى ق (تٶمەنگٸ, ورتا, جوعارعى ساتىلارى بار, 180 مىڭ جىلعا سوزىلادى) – ج ا ب ا ي ى ل ى ق (مۇندادا – تٶمەنگٸ‑ورتا‑جوعارعى ساتىلى,15 مىڭ جىل) – م ە د ە ن ي ە ت ت ٸ ل ٸ ك (5 مىڭ جىل, بٷگٸنگە دەيٸن) – دەپ بٶلٸنەدٸ تەك, جابايىلىق كەزەڭنٸڭ تٶمەنگٸ ساتىسىندا عانا, فيلوسوفييالىق وي تٷگٸل, ەندٸ‑ەندٸ شەشەن سٶيلەۋدٸڭ بەلگٸلەرٸ (ك.ماركس) بٸلٸنەدٸ. ولاي بولسا, كلاسسيكالىق پەداگوگيكانىڭ نەگٸزٸ فيلوسوفييا دەۋ, شىندىق تٷگٸل... قيسىندى ٶتٸرٸكە دە ۇقسامايدى.
- عىلىمي پەداگوگيكانىڭ نەگٸزٸ – بٸلٸم بەرۋ, وقىتۋ, تەربيەلەۋ – دەۋٸ, ونىڭ ٷستٸنە بٷكٸل ەۋروپالىق عالىمداردىڭ (پەستالوتستسي, ماكارەنكو) بالانى تۋعاننان باستاپ قانا تەربيەلەنەدٸ دەيتٸن تٷسٸنٸكتەرٸ دە قاتە ەكەنٸ دەلەلدەنٸپ وتىر. بالا انا قۇرساعىنداعى 4-شٸ ايىنان باستاپ تەربيە كٷتەتٸنٸ, عىلىمي جاڭالىق رەتٸندە مويىندالعان قۇبىلىس. ولاي بولسا, ٸشتە جاتقان بالانى وقىتۋ, بٸلٸم بەرۋ دەگەننٸڭ كٶكەيگە قونبايتىنى, ەشقانداي دەلەلدٸ قاجەت ەتپەيتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
- ەجەلدەن بەلگٸلٸ اريستوتەل مەن ەل‑فارابيدٸڭ عىلىمي كلاسسيفيكاتسيياسى بويىنشا, "كەز‑كەلگەن پەننٸڭ نەگٸزدەرٸ ٶزٸنٸڭ ٸشٸنەن شىققاندا عانا ول ناعىز عىلىمي پەن بولا الادى" دەيتٸن تۇجىرىمىن ەسكە تٷسٸرسەك, عىلىمي پەداگوگيكانىڭ نەگٸز دەپ وتىرعاندارى – بٸلٸم دە, وقىتۋ دا – سىرتتان كەلٸپ تۇرعانىن اجىراتۋ قيىن ەمەس. ەندەشە, بٷگٸنگٸ پەداگوگيكا مەن پسيحولوگييانىڭ وسىنداي يمپەرييالىق ساياساتقا باعىنعان مەتودولوگيياسىنان, بٷكٸل ادامزات قاۋىمىنىڭ تەربيەسٸندە قاباعات ٷلكەن قاتەلٸكتەر بار. وسىنىڭ سالدارىنان, بٷكٸل بٸزدٸڭ ٶركەننيەتٸمٸز بويىنشا, ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى ٷش جٷيەسٸ – ت ە ن – ج ا ن – ر ۋ ح – تەربيەلەرٸ ٷندەستٸكتەرٸن تاپقان جوق. بٷگٸنگٸ تاڭدا, تەن تەربيەسٸنەن باسقا, جان مەن رۋحتىڭ تەربيەسٸ تٷگٸل, ٶزٸنٸڭ نە ەكەنٸن تٷسٸنبەيتٸنٸمٸز شىندىق. مٸنە – ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنىڭ كەراعار ەسەرلەرٸنٸڭ بٸر سالاسى عانا, وسىنداي جايسىزدىقتارعا يە ەكەن.
وسىدان كەلٸپ, "بۇل كەشەگٸ يمپەرييالارعا, نەمەسە, بٷگٸنگٸ جاھاندانۋ ساياساتىنا نە ٷشٸن قاجەت بولدى?" – دەيتٸن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. قىسقا قايىرىپ ايتساق, بٸر حالىق ٶزٸنٸڭ وتارىنداعى ونداعان حالىقتاردى ەركٸن تٶستەپ بيلەۋ ٷشٸن, قول استىنداعى حالىقتاردىڭ ۇلتتىق جەنە ازاماتتىق ساناسىن وياتپاۋعا تىرىسادى ەكەن. سوندىقتان, يمپەرييا اتاۋلى بودان حالىقتىڭ ۇلتتىق تاريحىن, حالىقتىق پەداگوگيكاسىن جويىپ جٸبەرۋگە تىرىسسا, تٸلٸن, جەر اتتارىن, دەستٷرٸ مەن سالتتارىن ٶشٸرۋدٸ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ رەتٸندە تانيدى. مٸنەكي, وسىناۋ سانامالاعان ۇعىمداردىڭ تەرٸس جٷرگٸزٸلۋٸنەن, ۇلتتىق جەنە ازاماتتىق سانالاردىڭ اشىلماۋىنان, بٷگٸگٸ ماڭدايىمىزعا كٷيەلٸ كٶسەۋدەي ۇرعىلاپ جاتقان شالاقازاقتار مەن كوسموپوليتتەردٸڭ قاسٸرەتٸن تٷسٸنۋٸمٸزگە بولادى.
ال ەندٸ, وسىنشاما اۋىر كەراعارلىقتى تٷزەتۋدٸڭ جولى بار ما? ەرينە, بار! ونى, «حالىق پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگيياسىنىڭ نەگٸزدەرٸ» اتتى ۇرپاق تەربيەسٸنٸڭ جاڭا ٸلٸمٸنەن وقىپ تانىسقاندارىڭىز جٶن.
ٸٸٸ. ٷشٸنشٸ دەلەل:
ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى – وتارلانعان حالىقتاردىڭ مەدەنيەتتەرٸن دە جوققا شىعارۋعا تىرىسقاندىعى, بٷگٸنگٸ تاڭدا ايپاراداي بولىپ اشىلىپ جاتقانىن ٶزدەرٸڭٸز جاقسى بٸلەسٸزدەر. مىسال ٷشٸن:
- قازاق حالقىندا «تاريح تا, مەدەنيەت تە جوق» دەيتٸن, كەشەگٸ ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنا سٷيەنگەن كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ قارابەتتٸگٸن, دالامىزدان تابىلىپ جاتقان ارحەولوگييالىق جاڭالىقتار تاپجىلتپاي دەلەلدەۋمەن قوسا, بٷكٸل دٷنيەنٸ تاڭقالدىرىپ كٶزدەرٸن شىراداي اشۋدا!
- بايتاق دالامىزدىڭ تٶرت قۇبىلاسىنان دا, شىعىسىندا – التايدىڭ مۇزدى توڭىنىڭ استىنان, ەۋەلگٸ قالپىندا بۇزىلماي تابىلعان بەرەلدەگٸ التىن ادام مەن ەر‑تۇرماندارى التىندانعان, مٷيٸزدٸ اتتاردىڭ بٷتٸن كٷيٸندە ساقتالۋى, ەۋروپاتسەنتريزمنٸڭ كٶمەكەيٸنە قۇم قۇيعانداي بولدى.
- تاعى دا سول شىعىستاعى – ساۋىر تاۋىنىڭ ەتەگٸندەگٸ شٸلٸكتٸ دە تابىلعان دانالىق ٶرنەكتەرگە تولى زەرگەرلٸك بۇيىمداردىڭ مەنٸ مەن مازمۇنى, تٸپتٸ ەرەكشە ەكەنٸن ايتساق تا جەتەدٸ.
- ال الاتاۋ اڭعارىندا تابىلعان التىن ادام دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, قازٸر اقش‑تا جەنە بۇۇ‑نىڭ عيماراتىندا جانىنان ٶتكەن جانداردى تەنتٸ ەتٸپ تۇر. جەرٸمٸزدٸڭ باتىسى مەن تەرٸستٸگٸندەگٸ ەندٸ‑ەندٸ اشىلىپ جاتقان كٶنە قالالاردىڭ بەرەرٸ بۇلاردان دا قىزىق بولۋى مٷمكٸن.
- «مەدەنيەتتەن جۇرداي, تاعىلىقتان باسقا تەلٸمٸ جوق» دەپ وقىتاتىن تٷركٸلەردٸڭ رۋنا ەلٸپبيٸمەن جازىلعان ٷلكەن جەنە كٸشٸ كٷلتەگٸن, تونىكٶك, بٸلگٸ‑قاعان جازۋلارىنىڭ اشىلۋى, ەۋروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنىڭ كٷل‑پارشاسىن باياعىدا‑اق شىعارعان ەدٸ. بٸراق, بەتسٸزدٸكتٸڭ «بەدەلٸ» ەلٸ-داعى كٷشپەن جٷرٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. ونىڭ ٷستٸنە, بٷگٸنگٸ تاڭداعى سول مەتودولوگييامەن عالىم اتانعان «كٶشٸرمە ساۋاتتىلار» ۇيقىسىنان ويانىپ دۇرىس باعىتتى تابۋعا تالاپتارى مەن دەتتەرٸ جەتەر ەمەس. ەيتسە-داعى, بۇرىنعىداي ەمەس, يمپەرييالاردىڭ جامباس استىنا سالىپ تاستاعان شىندىق كٶزدەرٸ قاسيەتتٸ كٶنە ٸلٸمدەرمەن كٶرٸنە باستاعانىن قۋانىشپەن حابارلاۋعا بولادى. بٸرتە‑بٸرتە جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەردٸڭ بەرٸ دە ٶزٸنٸڭ تاريحي ورىندارىن الاتىنىنا سەنگٸمٸز كەلەدٸ. ەيتپەگەن جاعدايدا, ادامزات قاۋىمىنىڭ تەربيەسٸ تەركٸلەنٸپ, قوعامداعى تەرتٸپسٸزدٸك پەن ەدٸلەتسٸزدٸك اپاتتى جاعدايلارعا جەتكٸزەرٸ قاق. بۇدان قۇتقاراتىن, تەك حالىقتىق تاعىلىمعا نەگٸزدەلگەن ادامزاتتىق پاراسات پەن سانا عانا بولماق...
سوۆەتحان عابباسوۆ
.jpg)