Aiagóz ólkesinen Aqtanberdi, Qabanbailar bastaǵan qolbasy batyrlar toby da, aqyndyq – sheshendikterimen tanylǵan qý daýysty Quttybai bi, batyr ári bi Boranbai, Aqtailaqtai biler legi de kóptep shyǵyp, halyqtyń sheksiz yqylasyna bólengendikten, osyndai uly tulǵalarymyzdyń tánderi ólse de, rýhtaryn elimizben birge máńgi jasaityndai qylyp, Táýelsizdik alǵannan beri búkil el bolyp ulyqtap keledi. Ósetin, damityn ult ótken tarihynyń ashy – keleńsiz tustarynan sabaq alsa, óspeitin halyq tek qaryn qamyn oilaýdan aspai, baiyǵan ústine baiýdy ǵana oilap, el qorǵaǵan erlerin eske almaidy.
Osy aitylǵan batyrlarmen, bilermen teń dárejeles bolsa da, búkil urpaqtary osy Aiagóz óńirin ata – meken sanap, qonys qylsa da, keibir tarihi kitaptarda azdap jazylǵany bolmasa, ulyqtalmaq turmaq aitylmai jatqan eren tulǵalardyń biri de biregeii qaz daýysty Qazybek, Tóle bilerdiń usynýymen Abylai hannan san myń qoldan aqyly, qairaty, mergendigi ozyq – dara shyqqany úshin «Adaq» degen ataq alǵan - Er Espenbet batyr. Batyr týraly tek ańyz-áńgimelerden ǵana emes, zamandastary Qazybek bek Taýasarulynyń «Túp tuqiiannan ózime sheiin» atty kitabynda aitylǵan jáne Aiagóz óńirinde kóp ómirin ótkizgen tarihshy Qurbanǵali Halidtiń «Taýarih hamsa» degen eńbeginde: «Abylai hannyń dáýirinde batyr ári ásker basy bolyp kelgen adamdar – Qara kerei Qabanbai batyr, Aqtanberdi batyr, Er Espenbet batyr, Kerei Jánibek batyr, Býra Aqbantai batyr, Qanjyǵaly Bógenbai batyr, Básentiin Malaisary batyr taǵy basqalar... » dep baǵa bergendigin oqyp bildik. Hannyń keńesshisi ári joryq jyrshysy Buhar jyraý: «Asyldan shyqqan Espenbet, Qalmaqtyń jolyn kesken kóp!» dep 80 kúnge sozylǵan Shorǵa soǵysynda erekshe rizashylyq bildirgen. Semei oblysy Aqsýat aýdanynyń jerinde týyp ósken Káribai Tańataruly da Er Espenbetti shabyttana jyrlasa, eshkimdi asyra maqtamaq turmaq, «Ózime ózim jaqpadym, Endi qaida syia aldym?» degen Dýlat Babataiuly «Espenbet» dastanynda:
Er Espenbet keshegi,
Erekshe er desedi.
Til bitkenniń shesheni,
Topta bermes eseni.
Úlgi aitsa – kósheli,
Jaýǵa shapsa – kósemi, dep beinelei - sýrettegen. Osy Er Espenbettiń balalyq shaǵy - qazaq elin álsiretip, jerin basyp alý úshin orys pen qytaidyń ákki saiasatkerleri sol zamanda keń saharada qutyrynǵan daýyldai bolǵan jońǵar-qalmaqtardy zeńbirektermen, myltyqtarmen, oq-dárimen qamtamasyz etip bizdiń elge aidap salǵan zamanǵa tap keldi. Surapyl soǵystyń kesirinen áke-sheshesinen 7 jasynda aiyrylyp jetim qalǵan Espenbettiń týǵan-ólgen jyldary belgisiz bolýmen birge, el aýzynda týǵan jeri Aiagóz óńiri degenmen, tarihi derekterde bir-birine qarama qaishy. Kóptegen tarihi derekterde naiman eli, onyń ishinde qara kereiler 18 – ǵasyrdyń basynda Syr boiynda kóship-qonyp júrgenin aitady.
1718 – jyly Aiagóz ózeniniń bas jaǵynda qazaq-qalmaq áskerleriniń soǵysynan keiin, sheiit ketken sarbazdaryn jerlep júrgen qý daýysty Quttybai bige jolyqqan saiahatshy, frantsýz geografyna osy bi, soǵystyń bas kezinde qazaqtar basym bolǵanymen, han – sultandardyń ala-aýyzdyǵynan jeńilis tapqandyqtaryn óz aýzymen baiandap bergeni hatqa túsip búginge jetti. Osy derekke qaraǵanda Espenbet ómirge kelgen jyldarda Syban rýy Aiagóz óńirin qonys qyldy ma eken? Tarihty óte kóp biletin aiadai Aiagózden 1 gazet, 2 jýrnal shyǵaryp otyrǵan Baqytómir aǵa Shalǵynbaidyń aitýynsha Espenbet bes sybannyń biri, Sarykóbekten taraityn Sarynyń uly, atalas týysy 1675 – jyly týǵan Aqtanberdiden 38-40 jas kishi. Osy derekke qaraǵanda bul kisi 1713 – 1715 – jyldarda ómirge kelgen. Ólketanýshy, ádebi zertteýshi, Ǵabit Zulharovtyń aitýynsha Espenbet Táshken jaqta maidanda sheiit bolyp, kóp jasamaǵan, molasy da sol jaqta. Al, taǵy bireýler batyrdyń beiiti Taldyqorǵan óńirinde deidi. Babalar tarihyna qurmetpen qaraityn ári kóp biletin, zaty áiel bolsa da quima qulaq shejire deýge turarlyq, Espenbettiń bel urpaǵy Maǵaýiia qyzy Baqyt apai uly atasy Espenbettiń 49 jas qana jasaǵanyna – múshel jasynda qaitys bolǵanyna kelisse de, Táshken jaqta maidanda óldi degenge kelispeidi. Ómiriniń sońynda naǵashysy bergen aq bórte atynyń bar bolýy da batyrdyń erte qaitys bolǵanyn bildiredi. «Óle – ólgenshe el boldy, Espenbettiń armany. Ózimen birge jasady, Astyndaǵy tarlany» dep Dýlat Babataiuly onyń ómirin basqalardan jaqsy bilgen soń aitady. Olai bolatyny, Babataidyń ákesi Eskeldimen Espenbet aǵaiyndy. Ne bolsa da, osy eseppen kelgende Espenbet batyr júregi tas, jaýyz qalmaqty túbegeili tize búktirgennen keiin dúnieden ótken. Tulǵanyń jeke ómirindegi keibir jáittar tulǵalyq qasietin tolyqtyra túsetindikten, batyrdyń ómirindegi qupiialardy da aita keteiik. Jetisý óńirinen qyz aittyryp, sánimen uzatyp alyp shyqqan qalyńdyǵynyń páktigi bolmai qalǵandyqtan, eshkimge kónbei, kóshti toqtatyp tastaǵan Espenbet: Saǵan zorlyq jasaǵan jigittiń esimin ait. Men ony óltirem! Aitpasań seni óltiremin, - dep qysady. Mańaidaǵy elder de bul áńgimeni estip, aqyrynda zorlyq kórsetken jigittiń boi jetken qaryndasy kelip: Aǵamdy óltirmeńiz. Onyń bodaýyna men sizge qalyń malsyz tiemin, - dep Espenbetke tiipti. Bul eki áiel óz ara tatý bolypty.
40 jas shamasynda Espenbet ǵashyq bolyp taǵy da Jetisý óńirinen toqaldyqqa jas qyz alady. Biraz jyldardan keiin úlken eki áiel Espenbet jas toqalǵa kóńilin kóp bóletindikten kúndes bolyp, eki qabattyǵynda, jas balalarynyń bar ekendigin de obalsynbai batyr joryqqa ketkende shi tartamyz dep aldaidy. Jas toqal atqa minbekshi bolyp, taralǵyǵa aiaǵyn salǵanda úlken eki áiel asaý atty úrkitip, atqa súirep óltiredi. Batyr kelgende elden ádeiilep óltirgenin estip, eki áieline óltiremin dep pyshaq ala júgiredi. Qairatty, ári aqyldy batyr bala-shaǵasyn oilap, ózin ustap úlken eki áieline tiispeidi. Biraq, toqalyn qatty súigendikten, jubynan aiyrylǵan aqqýdai bolǵan Er Espenbette kóp uzamai, qusalyqtan qaitys bolady. Naiman rýynyń jeriniń shekarasyn han Abylaidy arqa tutqan, ári jan sany kóp Arǵyn rýlarynyń jerinen bólýde er júrektik kórsetip, úlken eńbek sińirgen bi ári batyr Boranbai Espenbettiń urpaqtaryna Aqsháýliniń baýyrynan jáne Aqshataý mańynan jer bergen. Dana bidiń bir atanyń uldaryna eki jerden jer berýi – óte qatty kúndes bolǵan báibishe - toqaldardan týǵan balalardyń bir-birimen jaýlasyp ketpesin degen oiynan bolsa kerek. 1757 – jyldary jońǵar qaqpasynda qalmaqtardy aqyrǵy talqandaǵan aiqasqa Er Espenbettiń qatysqany týraly, budan eline aman – esen, mol oljamen oralǵany týraly derekter óte kóp. Al, osydan keiingi basqadai soǵystarda Espenbettiń esimi atalmaidy. 1769 – jyly Qolbasy Qabanbai batyr qyrǵyzǵa joryqqa attanarda jinalǵan kóptegen batyrlardyń aty atalsa da, Er Espenbet batyrdyń aty dastan, jyrlarda atalmaǵanyna qaraǵanda Espenbettiń bul kezde dúnieden ótip ketkeni anyq. 1723 – jylǵy «Aqtaban shubyryndyda» sheginip, Aqmola aimaǵynda keminde 50 jyldai qonystanǵan Naiman rýynyń jurttary men molalary Arqada jeterlik. Altai, Tarbaǵatai aimaǵyndaǵy ata qonysqa qaita kóshkende Naiman Kúderi aqyn:
Babam ósip óngen jer,
Arýaǵymdy kómgen jer.
Qairan Esil – Nuramyz.
Qaida baryp siiamyz?..
Jelep – jebep júre kór
Arqada jatqan arýaq, - dep Qaraótkel óńirinen qimai qoshtasqan. Búgingi Astanamyz turǵan jer sol zamanda Qyrjy rýynyń Qydyr qonǵan baiy «Keshýdiń Qaraótkeli» atalyp, sol ataý búginge jetken. Mysaly, «Qabanbai qystaýlyǵy» Ereimen taý aýdanyndaǵy «Ajy», «Shaǵalaq aýyly», «Janbolat aýyly», «Orazaq aýyly» (Toqpaq), «Shúnet aýyly», «Jolymbet stansasy», Naiman Espenbet batyrdyń ziraty, Úlken Naiman qoryǵy, Kishi Naiman qoryǵy, basqa rýlardy aitpaǵanda bes Baiys rýyna qatysty jer attary jeterlik. Qaraǵandy óńirindegi «Qara Muryn» atty jer ataýy «Aqtaban shubyryndy» zamanynan derekter beredi, ári bul ataý qazaq rýlarynyń shyǵý teginiń tym arydan (Naimannyń Muryn rýynyń ataýy Qara Mýren, Shara Mýren ózenderiniń boiynan Shyńǵys qaǵan áskerimen berge kelgenine bailanysty qoiylǵan.) bastalatynyn da bildiredi. Qorǵaljynnyń ońtústiginde, Nura ózeniniń saǵalyq alqabynda Espenbet kóli degen kól de bar. Osyǵan qaraǵanda, Er Espenbet batyrdyń ziraty Aqmola aimaǵynda bolýy da múmkin. Aqshataý týmasy ári tarih-shejireden mol habary bar Qajyǵulov Qaiyrtai aqsaqal: Babataiuly Dýlat jyraýdyń ziratyn kórsetken ári el ishinde osyny biletin jalǵyz ǵana kisi, ózi uzaq jasaǵan, Dýlattardyń urpaǵy Asqar qyzy Shárbáný ájemiz, Er Espenbettiń ziraty Dýlattyń ziratynyń ońtústigindegi biik taýdyń baýyrynda ekenin senimdi túrde aitqan, - deidi. Arǵy jaǵynda aqiqat jatatyn bir áńgimede, Aqshataý eliniń bir jas jigiti osydan 100 jyldai ýaqyt buryn dál osy jerde qoi baǵyp júrip uiyqtap ketedi. Túsine atqa minip, saýyt kigen batyr kirip: «Men, Espenbet batyrmyn! Ziratymdy nege malyńa taptatasyń?», deidi. Shoshyp oianyp qarasa qoiy qalyń qaraǵannyń ishindegi qorym molalardyń ishinde jaiylyp júrgenin kóripti. Bolǵan oqiǵany elderge aitsa, aýylyndaǵy úlken adamdardyń biri – «Aian bergen tús eken. Er Espenbet babamyzdyń ziraty sol jer», deidi. Batyrǵa tartyp týǵan urpaqtary kúibeń tirlikti bir sát ysyryp, kóneniń kózin kórgenderdiń barynda ári tarihi zertteýlerge súienip atalarynyń qai jerde jany jai tapqanyn naqtylai jatar. «Talpynyp saldym egindi, Ishsin dep árkim tegindi» dep Qaraqol ózeninen toǵan alyp egin salǵan Aqtanberdi jyraýmen birge Espenbet te toǵan shyǵarypty dep keibir urpaqtary áńgimeleidi. Toǵan shyǵaryp júrip Aqtanberdi kótergen tas Taskesken mańynda eken dese, Espenbet kótergen tas Myńbulaq aýylynyń 1- bólimshesi «Aqsháýlide» bolǵanyn kózimizben kórdik. Keiinnen traktormen súirep aýyl shetine aparyp tastady, - dep aitady Espenbettiń tikelei urpaǵy bolatyn Omarǵazy aqsaqal men basqada kóne kóz qariialar. Sonda, Taskeskennen kótergen aýyr tasty «Aqsháýlige» búgingidei tehnika joq ol zamanda qalai ákeledi? Aqtanberdimen birge egin salýǵa bul batyrdyń ómiri de jetpegen. Biraq ta, Omarǵazy atanyń sózinde bir shyndyqtyń bary anyq. Sebebi, 1755 – jyldarda qalmaqtarǵa kúirete soqqy berip, sheshýshi shaiqas ótkendikten qylyshtarǵa týralyp, naizalarǵa túirelip ólgen qashqan qalmaqtardyń denelerinen neshe kún qan sasyp jatqandyqtan maidan dalasy - «Naryn» atalǵan jer Aqsháýli taýynyń mańaiynda ǵana. Osy tarihi oqiǵanyń ishinde bolǵan Buqar jyraý:
Asý salǵan tas buzyp,
Tarbaǵatai belinen.
Qol qondyrǵan qos tigip,
Borly degen kólinen.
Qalmaqty shapqan shýlatyp,
Aqsháýliniń órinen.
Qonys qylǵan Naimanǵa,
Bárin qýyp jerinen, - degen tolǵaýy men osy sheshýshi shaiqasty negizge alsaq Er Espenbettiń osy soǵysqa bastan aiaq qatysyp, tabiǵaty tamasha Aqsháýlide neshe kún at tynyqtyryp, dem alyp, sol tasty kótergenine esh kúmán keltirýge bolmaidy.
Ákesi Dosym men anasynan erte aiyrylǵan Espenbet jeti jasynan naǵashy jurtynyń qolynda ósedi. Naǵashy atasy Er Qosai da Otanyn qorǵaýda asqan erlikter kórsetken batyrdyń ózi edi. Jieniniń zeiindiligin, ójettigin, qas batyrǵa tán tulǵasyn jazbai tanyǵan naǵashysy erekshe qamqorlyq kórsetýmen birge, elimizdiń tarihy men shejiresin kókeiine quiyp, soǵys óneriniń alýan túrli qyr-syryna da baýlidy. Naǵashylarynyń qolynda tarshylyq kórmei, erkin ósse de 13-14 jasqa kelgeninde keibireýlerdiń qaljyńdap bolsa da «Syban bala» degenin estip, týǵan eli men jeri esine túsip, jabyǵyp, túnerip, jaýap qatpai qalatyn sátteri jii bolady.
Óz jurtyna degen saǵynyshy údegenniń ústine, aldyna túrli arman-maqsat qoiǵan talapty jastyń ishten tynyp júrgenin sezgen Er Qosai: «Nege jabyǵyp júrsiń? Tańdaǵan sulýyńdy ápereiin. Qalaǵanyńdy túgel jasaiyn.» degeninde Espenbet: Sulýdyń da, basqanyń da qajeti joq. Jan ata, óz elim men týǵan jerimdi kóksedim, - degende qart batyr: Malym men dúniemnen keregińshe enshińdi al. Qolyńdy tartpaimyn, - degeninde Espenbet: Ózim tańdaǵan aq bórte tai men batańyzdan basqa eshteńe almaimyn, – deidi. Dúnie men malǵa qyzyqpai, namysty joǵary qoiǵan jienine riza bolǵan Er Qosai bar yqylasymen aq batasyn berip, Kúndestik te, mindestik te, dosta, jaý da óz elińnen bolady. Baq ta sol elińnen qonady, - dep bar aqyldaryn aityp, tilegin tilep naǵashy jurty er qarýy bes qarýyn, saýyt-saimanyn sai qylyp Espenbetti óz jurtyna shyǵaryp salyp, qala beredi. Aqtanberdi jyraý, qý Quttybai bi, Botaqara batyrlar Espenbetti qýana qarsy alsa, kekep – minep sóileýshiler de el ishinen kezdesti. Ósekter men kúnshil sózder jas jigittiń qulaǵyna da kirmedi. Naǵashysynan minip kelgen aq bórte besti shyqqan jyly Semiz naiman elindegi uly dúbir asta alaman báigeden oq boiy ozyp keldi. Órkeshi solqyldaǵan júz tailaqty júldege alǵan bette maǵan ataǵy da jetedi dep, bes sybannyń urpaqtaryna túgel taratyp berdi! Keler jyly naimannyń tý basshysy Qabanbaidyń jar salýymen qalmaqqa qarsy attanǵan qolǵa qosylady. Eki jaqtyń áskeri kezdesip, ejelgi dala dástúrimen jekpe-jek bastalyp, denesi shoiynnan quiylǵandai, 50 jastaǵy qara qasqa at mingen eńgezerdei qalmaq batyry qazaqtyń 8 batyryn birinen keiin birin óltiredi. Ol zamanda naǵyz batyrlyq, erlik tek osyndai jekpe-jekte ǵana tanylyp, jeńgen batyrdyń myqtylyǵyn óz eli turmaq jaýlary da moiyndaityn. Bunyń ailasyn Aqtanberdiden basqa tappas, degen sóz shyqqanda jekpe-jekke shyqqaly jatqan qart batyrǵa Espenbet: Siz úshin men baraiyn, dep batasyn alyp eleýregen qalmaq batyrymen jekpe-jekke shyǵyp, óltirip basyn qanjyǵasyna bailap, atyn jetektep kelgen jas batyrlaryn kórgen qazaq qolynyń árýaǵy tasyp, qalmaq áskeriniń tas-talqanyn shyǵaryp, yrǵyn oljaǵa batysady.
Espenbettei er ulyn,
Eli sonda tanyǵan.
Bet buryp tizgin tartqan joq,
Jaýdyń myń men sanynan, - dep jyrlaǵandai halyqqa alǵash osylai tanylsa,
El tulǵasyn ustaǵan,
Túzý joldy nusqaǵan,
Baiqaradai bi qaida?
Kesilmeli keń qoltyq
Edigedei bai qaida?
Maidandy jerde top jarǵan,
Qamaldy buzyp qaq jarǵan,
Espenbettei er qaida? – dep Hannyń aldynda Qabanbaidyń serigi ári batyr Shaǵalaq aqyn erligin joǵary baǵalaǵan Er Espenbettiń Abylai hannan altyn jaǵaly ton kiýi bylai bolǵan: Jerimizdi basqynshylardan túbegeili aryltý úshin Han men Qabanbai bastaǵan batyrlar Baianaýyl, Qarqaraly óńirine bekingen jońǵarlardy aq naiza, aq bilektiń kúshimen túre qýyp, Shyńǵys taýyna kelgende ailaly qalmaqtar Shaǵan ózeniniń oń jaǵasyndaǵy ishinde sýy bar «Qońyr Áýlie» úńgirine tyǵylyp, bekinip alyp, qazaq áskerlerin zeńbirekpen, sadaqpen atqylap qatty qyrǵynǵa ushyratqan. Qazaq qoly qansha shabýyldasa da, qarý jaraǵy myqty ári qamalǵa jaqsy bekingen qalmaqtar bet qaratpaidy. Qanshama áskeri sheiit bolyp, shyǵyn tartyp, taýany qaitqan Abylai han:
Qairat qyp qaisy batyr qamal buzsa,
El dańqyn kóteredi týdy deidi,
Sózine Abylaidyń qarap turyp,
Qabanbai, Er Espenbet kúldi deidi.
Abylai eki erge jarys depti,
Qorǵany jaýdyń biik, alys depti.
Qabanbai, qasietiń bar edi ǵoi,
Talqandap tastashy bir jaryp deidi.
Buzbaqshy boldy bular qamaldy endi,
Sailady aqyl, qairat, amaldy endi.
Jaý jabylyp, qarsylyq istese de,
Qamaldy talqan etip buzdy batyr.
Qysqasy, qazaq jeńip qalmaqty aldy,
Qabanbai handai bolyp ardaqtaldy.
Abylai Qabanbaidy «Han» dep qaqty,
Qymbatty Espenbetke tonyn japty, - degen qissada azdap ádebi ásireleý bolǵanymen, naqtyly tarihi oqiǵa ekendigin Qurbanǵali Halid, M. O. Áýezov t.b. tarihshy, ádebietshi ǵalymdar óz eńbekterinde osy qamaldaǵy qalmaqtarǵa qarsy Qabanbai az áskermen talmai urys salyp, Espenbet basqarǵan mergender toby sadaqtyń oǵymen olardy zor shyǵynǵa ushyratyp, qýyp shyqqanyn áserli sipattaǵan. Sol úńgirdiń tómen jaǵyndaǵy ár túrli rýlardyń tańbalary salynǵan kóptegen tas zirattar sol soǵystyń naqty kýágeri. El aýzynda:
Qabanbaidy han qoiǵan,
Espenbettiń arqasy.
Qasynda sonda bar eken.
Qulmanbettiń Marqasy.
Artynan kelgen qalmaqty
Sadaqpenen atqany, - degen el aýzyndaǵy umytylǵan úzik – úzik tolǵaýlarǵa qaraǵanda osy qamaldy alýǵa qyzý kirisken Qabanbaidyń tý syrtynan baiqatpai kelip basynan qaiqy qylyshymen shapqaly jatqan qalmaq noianyn qyraǵy Espenbet baiqap qalyp, atyp óltiredi. Urpaqtary osyǵan bailanysty mynandai ańyz-áńgime de aitady: Qabanbai Espenbet atamyzǵa taqqa otyr dese jaspyn dep otyrmapty. Han Abylai altyn jaǵaly shapanyn kigizgende Qabanbai aǵam turyp men kimeimin dep ony da laqtyryp tastapty. Sonda tutqynǵa túsken qalmaqtyń kóripkel - synshysy: Taqqa otyrmasań da yrymyn jasamadyń. Urpaǵyńnan taqqa otyrar adam bolmaidy. 7 urpaǵyńnan bir batyr shyǵady. Tuqymyń birden ǵana ósip, kóp bolmaidy. Óziń jaýdan ólmeisiń. Jastyqtan, qusalyqtan ólesiń, - depti. Halyqtyń arman – ańsarynan týǵan dál osyndai bolmasa da uqsas ańyzdar basqa da batyr, bilerdiń ómirinde de aitylady. Ańyzdyń túbinde aqiqat jatady -degendei, Espenbet batyrdyń ómiriniń sońy rasynda osylai aiaqtalǵan.
Sol kezdegi halyq aýyzynan: «Jaýdy Marqa túsiredi,
Ataǵy Espenbette qalady», - degen mátel qalǵan. «Jaýdy kóp alady, Ataǵy Abylaida qalady, nemese ataǵy Qabanbaida qalady» degendei mátelder jeterlik. Osy maqaldardan ańǵaratynymyz – eldi, jerdi qorǵaǵan sol babalarymyzdyń ataq, dańqty kerek qylmai, qudaidan bezbei ultyn oilaǵan handary men batyrlaryna baǵynyp, uiymshyldyqpen maqsattaryna jete bilýdi ǵana nysana qylǵandyǵynda jatyr. Jyraý ári batyr Aqtanberdi 1740 - jyldary jasym ulǵaidy dep Syban rýynyń qolbasshylyǵyn Sybannyń tuńǵyshy Jarasquldyń urpaǵy Er Espenbetke tapsyrǵan. Ózi sonda da soǵystardan qalmaidy. Bas qolbasshy Qabekeń sarbazdaǵa rýh berip tursyn dep, Aqtanberdini ádeii saptyń basyna turǵyzady eken. «Aqtanberdi Sapbastai» degen sóz sodan qalǵan. Sybannyń Baikóbeginen taraityn Marqa batyr Espenbet Sybannyń qolbasshysy bolǵanǵa deiin de, bolǵannan keiin de úlkendi – kishili barlyq soǵystarda Espenbet ekeýi birge júrip, qandy kóilek dos bolǵan.
Baianaýyl, Qyzyl taý,
Abyraly, Shyńǵystaý,
Qozy mańyraq, qoi mańyraq,
Arasy tolǵan kóp qalmaq,
Qalmaqty qýyp qashyrdyń,
Qara Ertisten ótkizip.
Altai taýǵa asyrdyń! - dep batyrlardyń erligin jyrlaǵan Úmbetei jyraý aitqan osy shaiqastarǵa jan aiamai qatysqan Marqa batyr Altaidyń baýyryndaǵy tunyq kóldiń jaǵasynda erlikpen mert bolyp, sol jerge jerlenedi. Marqa batyr jerlengen jerdiń janyndaǵy kól sol kúnnen bastap «Marqa kól» atanǵan.
Han batyr Qabanbaiǵa berilgen «Daraboz» degen ataqpen teń Er Espenbetke berilgen ataq «Adaq» degenniń maǵynasy – alaman jarystardaǵy sýyrylyp aldyǵa jeke-dara shyqqan báige atty: «Adaqtap barǵan saiyn shyqty júirik» dep sýretteidi. Halqymyzda: «Adaqtap turyp aitaiyn!» degen de sóz qory bar. Adaqtyń maǵynasy – ozyq, dara degen uǵymdy bildiredi. Batyrǵa bul ataqty berediń aldynda, Arqa jerinde qalmaqtardy taǵy da kúirete jeńgen iri jeńistediń birin halqymyz Han ordasy Kókshetaýda toilaǵany belgili. Aldynda ketken qanshama esesi bar qazaq qoly qalmaqtan qolǵa túsken oljalardy batyrlardyń erligine, jastarynyń úlken-kishiligine qarai úlesip bolǵan kezde, qolań shash, qaraqat kóz, qypsha beldi, sózi, júris-turysy ádepti 18 jas mólsherindegi tutqyn qyzǵa jastar turmaq egde batyrlardyń kóz suǵy birden qadaldy. Osyny aitqyzbai bilgen Abylai han batyrlardy bir-birine ala kóz, qyrǵi qabaq qylmaiyn dep erikti qyzdyń ózine salady. Hanǵa tizesin búgip, taǵzym etken tutqyn qyz: Úsh túrli shartym bar. Sonyń bireýin oryndaǵan azamatqa jar bolýǵa rizamyn. Birinshi shartym, batyrlaryńyzdyń mergendigin synaý úshin basymdaǵy ormalymdy anaý kók jartastyń basyna kerip ilip qoiamyn. Ózim qasynda turamyn. Sadaǵymen atyp túsirgen batyrǵa tiemin deidi. Jotanyń basyna kóz tastaǵan Abylai han: Ol shoqyǵa oq jetpes,- deidi. Sol kúnnen bastap ol jer «Oq jetpes» atanǵan. Aitqandai eshkim oq jetkize almaidy. Qyz jotadan túsip kóldiń tereń, iirim jeriniń jaǵasyna baryp turǵan tutqyn qyz: Batyrlar birin-biri arqalap jaryssyn. Ozyp kelgen jigitke baramyn, - deidi. Segiz jigit birdei jetip, ol shartta oryndalmaidy. Qyz úshinshi shartyn bylai deidi: Sizderdi mergendikte, kúshtilikte synadym. Endi aqyl -oilaryńyzdy synaiyn: Uiasynda úsh balapan basyp jatqan kepterge qara qus kez bolyp jemekshi bolǵanda úsh balapan «Anamyzdyń ornyna bizdi jeńiz. Anamyzdy qoia berińiz» dep zar qaǵady. Qara qus: Toimasam senderdi de jeimin, - dep rahym etpeidi. Kepterdi endi jei bastaǵanda bir suńqar qara qusty omyrtqasynan teýip, óltiripti. Oǵan balapandar riza bolyp: Sheshemizdiń ornyna bizdi jeńiz, - deidi. Ósken kezińde jeimin dep bireýine belgi salyp ketedi. Soǵan jetkizbei sol balapandy qyrǵi jemekshi bolady. Qyrǵiǵa suńqarmen ýádesi baryn aityp, aldymen soǵan baraiyn. Amanatyn oryndaiyn, - deidi. Ýáde, amanattyń qiyn ekenin bilgen qyrǵi ruqsat etedi. Suńqardy izdep túndeletip ushyp kele jatyp japalaqtyń qolyna túsedi. Oǵan da barlyq oqiǵany aitsa japalaqta túsinip suńqardyń mekenine jetkizip salady. Balapannyń basynan ótken barlyq taǵdyryn estigen suńqar oilanyp: Ýádede turý eń qasietti is. Kelgenińe rahmet. Japalaq qurly bolmaimyn ba? dep qyrǵiǵa jiberipti. Balapan qaitadan kúni-túni ushyp qyrǵiǵa baryp osy oqiǵalardy aitsa qyrǵi: Ýáde qudai atymen jasalady. Sen kóp beinet kórseń de ýádelerińdi tolyq oryndadyń. Saǵan rizamyn. Alǵashqy suńqaryńa baryp, baqytty bol, - dep erik beripti. Jumbaǵym osy deidi qyz. Dámeli batyrlar jumbaqty ary-beri oilap sheshe almaidy. Han men Qabanbai: Sen nege básekege qatyspaisyń? – degende toptan shetkeri turǵan Espenbet: Bul jumbaq syrǵa toly. Qyz oramalyn sol taýǵa tigip, ózi jerge tússin, deidi. Espenbet saýyt buzar jebeni salyp, barynsha shirep turyp sadaǵyn tartqanda ormaldy bailaǵan qadasymen qosyp ushyrypty. Qyz eriksiz basyn iip, tájim etedi. Jumbaqty sheshsem qyzdyń taǵdyryn da men shesheiin, - dep Hannan ruqsat alǵan Espenbet: Bul qyzdyń tegi musylman kórinedi. Bir otbasynyń úsh qyzynyń biri eken. Zorlyqshyl bireýge táýeldi bolǵan. Elin jaý shapqanda óz aýylynyń bir batyry qutqarypty. Soǵan timek bolyp ýáde beredi. Ol ýádesine jetkizbei bizben soǵysqan qalmaqtardyń qolyna túsedi. Olardyń da ýáde syryn biletin márt jigiti bostandyq bermek bolǵan siaqty. Mine, endi bul qyz taǵdyrdyń jazýymen bizge tutqyn bolyp tur. Bul qyz sadaq tartyp synasqan jigitter oramalyn atyp túsirse, jartastan qulap ólmekshi edi. Birin – biri arqalap jarysqan jigitterden bireý jeke ozsa iirim sýǵa túsip, óler edi. Men basynda-aq osyndai astarly astarly syryn sezip, básekege qatyspadym. Bul qyz mahabbatqa adaldyqty, ýádege beriktikti kie tutqan jan eken. Názik sezim, tereń súiispenshilik daryǵan arýǵa men qiianat jasasam jumbaǵyndaǵy qyrǵi qurly bolmai qalmaimyn ba? Bizdi qyrǵiǵa teńegenine ózi de uialyp tizesin búgip keshirim surap turǵany qylyǵynan bilinip tur. Nápsige erip arýdyń sezimin qorlaýym maǵan namys. Sondyqtan, shart boiynsha bul qyzdy Men alýǵa tiisti bolsam, basyna erik berem. Súigenine qosylsyn, - deidi Er Espenbet. Qabanbaidyń qyzy Nazym batyr: Qyzdyń istegen isi, sózi men minezi marjandai minsiz eken. Esimin Marjan qyz ataiyq, depti. Qyzdyń ózinen surasa bul tutqynǵa túsken qaraqalpaq qyzy eken. Abylai hannyń ruqsat etýimen qazaq batyrlary qyzdy óz eline aman-esen jetkizip salady.
Espenbettiń osy shaiqastyń qyzǵan kezinde Býra eliniń qolbasshysy Aqbantai batyrdyń artynan naiza salmaq bolǵan taýdai qalmaq batyryn saýyttyń juqa jeri-qoltyǵynyń astynan atyp óltirgenin kórgen qaz daýysty Qazybek bi barlyǵynyń kózinshe Abylai hanǵa: Espenbettiń elden erek erligi barlyǵymyzǵa málim. Esh batyrdyń oǵy jetpegen jerge oq jetkizýiniń ózi bir keremet! Al, qyzdyń astary qalyń jumbaǵyn sheship, moiyndatyp, ózine tiesili bolsa da basyna bostandyq berýi úlken júrekti meiirimdiligin, obal-saýapty biletin imandylyǵyn bildirip tur. Basqalarǵa úlgi-ónege bolý úshin Espenbetke erekshe marapat kórseteiik, - dep usynys jasaidy. Basqa bi-batyrlar da bul usynysty qyzý qoldaidy. Handa qyryq kisiniń aqyly bolady degen ras. Abylai han kóp oilanbai:
Altyn bersem jerde qalady,
Mal bersem elde qalady.
«Adaq batyr» degen ataq bersem,
El aýzynda máńgi qalady, - dep Espenbetke «Adaq» degen ataq berdi!
Sol jerde Buqar jyraý batyr ári aqyn Taraqty Baiǵozyǵa Marjan qyz oqiǵasyna arnap batyrlardyń esimderin, mingen attaryn qosyp, joryqtarda aitatyn án men óleń shyǵar dep tapsyrady. Shabyttanyp turǵan daryndy Baiǵozy:
Joǵarydan júgirtip Bókeń keldi,
Oinaqtatyp astynda bóken kerdi.
Tas ushyrǵan ekpini daýyldai bop,
Qiǵash qashqan qutqarmas bókenderdi.
Qabekeń mingen «Qýbasty-ai»,
Qýbastai jylqy týmasty-ai.
Járdem ber dep Alladan,
Halqy jylap shýlasty-ai.
Adaq mingen sary atty,
Qus siiaqty qanatty.
Kókshetaýdyń jerinde,
Eren úlgi jaratty.
Baraq mingen qanat ker,
Miner baptap talapty er.
Aty menen eri egiz,
Sipatyna qarap kór.
Ozyp shyqty Espenbet «Adaqtalyp»,
Maidandaǵy bar jaqsy ataqty alyp.
Qaiyrmasynda: «Ýei, ýei, Marjan qyz», - dep aitylatyn osy óleńdi 93 - jyldary qytai tarihshylary jazǵan kitaptan oqyǵanmyn. Sáken Seifýllin de «Jeke batyr» poemasyna osy oqiǵany arqaý etken. Biraq, «Adaqty» Arǵyn ishindegi óz rýy Qýandyqtyń batyry dep kórsetken. S. Seifýllin shyqqan Qýandyq ishindegi Qarpyq rýynyń myń betten artyq shejiresin neshe ret oqyǵanymda nebir qasietti adamdar men arqaly batyrlar bul elden kóptep shyqsa da, 18 - ǵasyrda Espenbet – Adaq atalǵan batyr Arǵyn – Qýandyq rýynda joq ekendigine kóz jetkizdim.
Espenbettiń kóp aitylmai jatýy – Eńlik pen Kebektiń ólimine osy batyr sebep bolǵandyǵynan dep te aitylady. «Eńlik – Kebek» oqiǵasyn tolyq zerttegen, ózi de Tobyqtynyń jýan atasynan shyqqan, burynǵy arhiv qyzmetkeri Ǵ. Zulharov: «Eki ǵashyqqa qatań úkim kesken Er Espenbet emes!» dep senimdi túrde derekter keltirip, jónsiz qaralaýdyń durys emestigin birneshe ret dáleldep zertteý eńbekterinde jazdy. Rasynda, san soǵysta birge bolǵan, qandy kóilek serigi ári aǵa tutyp syilaǵan Qabanbai batyrdyń jieni Eńlik qyzdy Er Espenbet ólim jazasyna kespei, eki rýdy bir bitimge keltirer edi jáne osy Er Espebettiń bi ataǵy bolmaǵan. Eńlik – Kebekke jany kúise de, arasha túse almaǵan Shyńǵys taý óńirine («Kelgeni Tobyqtynyń osy mańǵa, 1780 – ge taqalǵanda» dep «Eńlik – Kebek» dastanynda» Shákárim aitqandai) endi qonystanyp jatqan Tobyqty rýynyń sol kezdegi basshylarynyń biri Kóbei bi: «Kim ǵarip?» atty tolǵaýynda:
Az bolǵan soń elimiz,
Daýly bolyp jerimiz,
Eki ǵashyq qaza bop,
Úzildi ǵoi belimiz.
Elin jónge salmaǵan,
Qos qyrshyndy jalmaǵan,
Espenbettei bi ǵarip.
Úsh kún, úsh tún jyladym,
Kózimniń jasyn buladym,
Bola almai qorǵan solarǵa,
Aqyrynda men ǵarip, – dep osy qandy oqiǵany naqty sýrettegen. Bul jerde tarihi -ádebi zertteýshilerdi shatastyratyn adam esimderiniń attastyǵy. 1780 – 1790 – jyldary Semeide turǵan I. G. Andreev degen orys kapitanynyń – tyńshysynyń dereginde dál osy jyldary Naiman ishindegi Muryn rýynyń keibir bóligi Shyńǵys taýynda bolǵan. Bul rýdyń kópshiligi bul jyldary Qalba taýy men Tarbaǵatai taýynyń bókterine qonystanyp alǵan. Osy qalyń Murynnyń bir butaǵy Qydyr rýy Shyńǵys taýdyń «Qydyr» jotasynan Ókpeti taýynyń teriskeiine 1794 – 95 – jyldary qonystanǵanyn ulty nemis ǵalym - saiahatshy Siverstiń osydan 220 jyldai buryn jazǵan kúndeliginen jáne 1899 - jylǵy bilikti mamandarmen qamtylǵan F. Sherbina basqarǵan ekspeditsiianyń tarihi derekti kitabynan kórýge bolady. Qos ǵashyqtyń taǵdyryn sheshken qandy oqiǵa 1790 - jyldarda bolǵan. Osy aitylǵan Muryn rýynyń Qydyrynan taraityn Qara bi atalǵan rý bar. Jas kezinen sheshen, tapqyr bolǵan osy Qara bidiń azan shaqyryp qoiǵan esimi – Espenbet. Zorlyq kórsetken jaqtyń tez umytyp, zábir-japa shekken jaqtyń kerisinshe umytpaityny tabiǵi zańdylyq. Keńgirbai, Kóbei bilermen aitysqa túsip, Eńlik-Kebekke úkim aitqan «Adaq» Espenbet emes, «Qara bi» Espenbet degendi Abai aýdanyndaǵy Tobyqtynyń aqsaqaldary osy Qydyrdyń urpaqtaryna ózderi aitypty. Shejire boiynsha Naiman ishindegi 5 Baiystan taraityn Syban – Muryn rýlarynyń qonystary ol zamanda óte jaqyn bolǵan. Qara bi atalǵan Espenbettiń atasy Jelkildek batyr Qabanbailar tustas ta, «Atadan jalǵyzsyń, soǵysqa barma!» degenge bolmai qazaq-qalmaq arasyndaǵy qyrǵyn soǵysqa óte jas kezinen qatysqan «13 jasar Smaiyl, Til almaityn kók aiyl, Bulan kógi oqqa ushty» dep «Aqyrǵy aiqas» dastanynda aitylatyn ákesi Smaiyldyń jas shamasy Er Espenbet tustas ekeni naqty. Yrymshyl qazaq «Qara bi» atalǵan Espenbettiń esimin «Adaq» atalǵan Espenbat batyrdai bolsyn dep qoiýy da ábden múmkin. Muhtar Áýezov «Eńlik – Kebekti» tuńǵysh ret pesa qylǵanda Naimannyń sózin ustaǵan Espenbet bi dep osy oqiǵa jóninde Áýezovke keńes bergen Abaidyń uly Turaǵul ekenin ǵalym Tursyn Jurtbai dáleldedi. Turaǵul, Abailar Qunanbaidy kórgen. Qunanbaidyń ákesi Óskenbai Keńgirbai, Kóbei bilermen birge óz rýlary tobyqtynyń múddesin qorǵaǵan. Osyǵan qaraǵanda bar sanaly ómirin syrt dushpandarmen aiqasyp ótken «Er Espenbetti Tolaǵai tulǵa» dep rý tartysyna qimaityn Ǵ. Zulharov aǵamyzdyń pikiri durys.
Kúreste qalyń qoldy adaqtaǵan,
Maidanda betine jaý qaratpaǵan.
Sondyqtan «Adaq» degen ataq alyp,
Er edi atyna kir janatpaǵan, - dep keiingilerge erliktiń asqan úlgisi bolǵan Er Espenbetti búgingi jas urpaqtarǵa jan-jaqty qyrlarymen tanystyryp, ulyqtai aldyq pa? Árine, «Iia!» deýge aýzymyz barmas! Elimizdiń bolashaǵy jastarymyzdy Otan súigishtikke, adaldyqqa, ásire paidaqúnem bolmaýǵa, meiirimdilikke, imandylyqqa, mahabbatqa adaldyqqa, oishyl-tapqyrlyqqa tárbieleýde Er Espenbettiń ómiri tunyp turǵan úlgi-ónege. Myna kórshi Resei halqynyń patriottyq sezimin, ulttyq rýhyn kúsheitý úshin óziniń halqyn-orystaryn aiamai qyrǵan qanisherler admiral Kolchakty, ataman Dýtovty, Annenkovtardy, t.b. nasihattap, olar týraly kinolar túsirip, eskertkishter ornatýda. Ózi ólse de, eńbegi men erligi ólmegen bir týar tulǵanyń týǵanyna 300 jyl tolǵan, búginde, Aiagóz aýdanynda at shaptyryp, as bermese de Er Espenbetti eske túsirip, ony jan-jaqty jyrlaityn aqyndar aitysyn, músháiralar ótkizýge tolyq múmkindik bar. «Er Espenbettiń ómiri jáne erlikteri» atty Respýblika kóleminde ǵylymi – tájiribelik konferentsiia ótkizý kerek-aq! Prezident N. Nazarbaev: «Ult mereiin ústem etken ardaqtylar aldynda sózimiz de, isimiz de adal bolýǵa tiis», - dep teginnen-tegin aitpaǵan. Aiagóz turmaq Qazaqstanǵa eshqandai eńbek sińirmegen, kelmeske ketken Keńes zamanyndaǵy orys ǵaryshkeri Iu. Gagarin atynda Aiagóz qalasynda eń uzyn ári basty kóshe bar. Qazirgi zamanda Reseidiń ózindegi orystyń keibir bilgishteri KSRO-nyń aiarlyqqa toly keibir qupiialaryn ashyp, Iu. Gagarinniń ǵaryshqa ushqanyn joqqa shyǵaryp otyr. Bizdiń elimiz shynymen ǵaryshkerdi qurmettegisi kelse, tuńǵysh ǵaryshkerimiz ári álemde alǵash ret «Kreiserge» joiǵysh ushaqty qondyryp, (Toqtardan burynǵy synaqshy ushqyshtar ajal qushyp tynǵan.) ǵaryshqa ushpai turyp batyr atanǵan, esimi altyn árippen «Ginnestiń rekordtar» kitabyna tirkelgen Toqtar Áýbákirovty qurmetteiik. Maqalamda qaisysy durys, qaisysy burys ekendigine kózim jetpegen keibir daýly tustardyń basqa da nusqalaryn ádeii berdim. Sebebi, Er Espenbettiń ómiri men ultymyzǵa sińirgen eńbegin, erligin zertteý, «espenbettaný» endi bastalady dep esepteimin. Batyrdyń erliginiń az ǵana bóligin aitqanym barlyǵyńyzǵa aian. Joǵary oqý oryndaryndaǵy tarihty, ádebietti zerttep júrgen jas ǵalymdarymyz bir súrleýdi shiyrlaǵan taptaýryndylyqtan shyǵyp, ǵylymi eńbekterine túren túspegen osy tyń taqyrypty alyp, jan – jaqty, keshendi túrde zerttese, osy daýly máseleler anyqtalyp, «Adaq» atalǵan Er Espenbet batyrdyń ómirindegi basqa da belgisiz oqiǵalar ashylar edi. Bul taqyrypqa talapty oqýshylar da qyzyǵýshylyq tanytyp, qalam sermeri anyq.
Taǵy da bir maqala jazyp «pysyqsyp» júrmeýim úshin, «Birdi aityp birge ketipti» dep mártebeli oqyrmandarymyz sókse de, oraiy kelgende qysqa ǵana aita keteiin: Qazaq jazba ádebietiniń negizin salǵan, uly Abaidyń ustazy bolǵan, «Óksigińdi oilasam, uiqy berip, qaiǵy alam»,-dep ultymyzdyń bolashaǵy úshin kúńirenip ótken, tuiyqtan shyǵar joldy da nusqaǵan Babataiuly Dýlattyń shyǵarmalaryna ultynyń táýelsizdigin kóksep, otarlaýshylardy batyl aiyptaǵany úshin, patshaly resei Dýlat óleńiniń aitylýyna bir tyiym salsa, onyń murageri Keńestik qyzyl ókimet taǵy da jaryqqa shyǵýyna tosqaýyl bolǵany belgili. Basqany aitpaǵanda, «múiizi qaraǵaidai» degen jazýshy Muhtar Áýezov «Abai joly» epopeiasynda Abaidy jyrymen emdep, úlgi-ónege kórsetip, batasyn bergen Dýlattyń atyn aita almai «Barlas» dep jasyryn atpen aitqany belgili. Mine, osy ýaqyttarda Ońtústik Qazaqstan óńirinde týyp-ósken, ómirden erte ketken ádebietshi ǵalym Qulmat Ómiráliev Dýlat óleńderin bir jaqty aiyptaýdyń negizsiz ekendigin, ádebi jańa tanym turǵysynan zerttegende aqyn shyǵarmalary otarshyldarmen birge jergilikti bileýshilerge qarsylyqtan týǵandyǵyn jáne sol zamanda Dýlattyń ataǵyn paidalanyp, Qazan qalasynan kelgen, ásire islamshyl Seiitbattal atty shala saýatty noǵai aqynynyń dini óleńderin Dýlattyń atynan jariialap jibergenin Keńestik ideologtardyń aldynda tabandy túrde qorǵaýyna týra keldi. Quldyq mentalitet ábden dendep alǵan keibir ǵalym qandastarymyzdyń ózi Qulmat aǵamyzǵa Dýlat murasyn jańasha baǵalaýǵa jol bermei, tosqaýyl bola berdi. Osyndai oi-órisi tar, toǵyshar, ǵalymdyǵynan zalymdyǵy basym qarsylastaryna:
Azamat ul tarihtan syr izdegen,
Syr izdegen, kóneden til izdegen.
Til izdese kóldeneń bireý turdy,
Oi - qiialdy tarihqa júrgizbegen.
Júrgizbegen, eshnárse bilgizbegen,
Bilsem degen nietten kir izdegen, - deidi ashyna ún qatqan Qulmat marqum.
Aqyn shyǵarmalaryna degen kózqaras keńeigenniń ústine taryla túsip, 1984 jáne1985 – jyldary basylǵan úsh tomdyqqa da, «Bes ǵasyr jyrlaidy» jinaǵyna da kirgizbei tastaǵanda aqyn murasyna degen janashyrlyǵy, adaldyǵy odan saiyn shiryqtyrǵan Q. Ómiráliev Dýlattyń atynan:
«Bes ǵasyrǵa» kirgizbei,
Urpaqqa atym bilgizbei,
Ǵalym bolǵan, balam-aý,
Asa keshe bolmasań,
Halyq qaiǵysyn jyr etken,
Elge emshi sózimnen,
Júrer me-eń búgin kir izdei, - dep
Dýlatqa tán mysqylmen, ótkirlikpen aiamai soiyp saldy. Ór minez ǵalym sonda da qaitpai, Dýlattyń murasyna qosylǵan óresi tómen, qýaty álsiz, saýaty tómen dúmshe molda Máýlekidiń óleńderin bólip, aqyn murasyn jiliktep turyp zerttegen eńbegin shyǵarmashylyqtyń azabyna tózip jetildirip «Zamana sazy» atty jeke jinaǵyn oqyrman qaýymǵa tartý etti. «Rýhtas - adam týystas» degendei, Dýlat murasynyń aqtalýyna, onyń jaryq kórýine qaýip-qaterge qaramai, jan-tánimen belsene kirisken kúresker-ǵalym Qulmat Ómirálievtiń atyna D. Babataiulynyń týyp ósken jeri Aiagózden kóshe berilýin 15 jyldai buryn Ulttyq Ǵylym Akademiiasynyń ǵalymdary suraǵanda, aýdanymyzdyń basshylary kelisken. Ol ýádeniń oryndalmaǵanyn anda-sanda «Qazaq ádebieti» gazeti jazady. Erlikti jasamaýdan baǵalamaýdyń qaýipti ekendigi shyndyq. Sondyqtan meniń usynysym – Shyǵys Qazaqstan oblysy Aiagóz qalasyndaǵy Iýrii Gagarin atyndaǵy kósheni jáne ońtústik áskeri qalashyqtaǵy № 4- mektepti ómir joldary urpaqqa ónege, ǵibrat, ultqa maqtan bolarlyq Er Espenbettiń atyna, esh maǵynasy joq «Aktiýbinskaia» dep atalǵan kósheni daryndy ǵalym Qulmat Ómirálievtiń atyna berip, arnaiy belgi qoiylsa deimin. Dana halqymyz: «Eskertkishtiń tuǵyryn tulǵa ózi qoiady, eskertkishti halqy qoiady», - degen. Aiagóz qalasyndaǵy ortalyq alańǵa ultymyzdyń rýhyn kóteretin, oi-sanamyzdy ósiretin, aqiyq aqyn Dýlat Babataiulynyń uly aqyn ekendigin sezdirip, sendirip turatyn sáýletti, ári eńseli eskertkish qoiýdyń ýaqyty baiaǵyda jetti jáne osy alańdy Dýlattyń atyna berý kerek!
Bárin ait ta birin ait,
Espenbettei er qaida?
Espenbettei er týsa,
Er kútetin el qaida? - dep osydan 180 jyl buryn Dýlat babamyzdyń aitqanyn búgingi bizder:
Espenbettei batyryn
Ulyqtaityn el qaida? – dep jańǵyrta, batyrdyń týǵanyna 300 jyl tolǵanyn jurttyń esine sala qaitalaimyz.
Ertis Nurqasym,
Aiagóz qalasy,
Shyǵys Qazaqstan oblysy.
Ult portaly
