اياگٶز ٶلكەسٸنەن اقتانبەردٸ, قابانبايلار باستاعان قولباسى باتىرلار توبى دا, اقىندىق – شەشەندٸكتەرٸمەن تانىلعان قۋ داۋىستى قۇتتىباي بي, باتىر ەرٸ بي بورانباي, اقتايلاقتاي بيلەر لەگٸ دە كٶپتەپ شىعىپ, حالىقتىڭ شەكسٸز ىقىلاسىنا بٶلەنگەندٸكتەن, وسىنداي ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ تەندەرٸ ٶلسە دە, رۋحتارىن ەلٸمٸزبەن بٸرگە مەڭگٸ جاسايتىنداي قىلىپ, تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ بٷكٸل ەل بولىپ ۇلىقتاپ كەلەدٸ. ٶسەتٸن, داميتىن ۇلت ٶتكەن تاريحىنىڭ اششى – كەلەڭسٸز تۇستارىنان ساباق السا, ٶسپەيتٸن حالىق تەك قارىن قامىن ويلاۋدان اسپاي, بايىعان ٷستٸنە بايۋدى عانا ويلاپ, ەل قورعاعان ەرلەرٸن ەسكە المايدى.
وسى ايتىلعان باتىرلارمەن, بيلەرمەن تەڭ دەرەجەلەس بولسا دا, بٷكٸل ۇرپاقتارى وسى اياگٶز ٶڭٸرٸن اتا – مەكەن ساناپ, قونىس قىلسا دا, كەيبٸر تاريحي كٸتاپتاردا ازداپ جازىلعانى بولماسا, ۇلىقتالماق تۇرماق ايتىلماي جاتقان ەرەن تۇلعالاردىڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ قاز داۋىستى قازىبەك, تٶلە بيلەردٸڭ ۇسىنۋىمەن ابىلاي حاننان سان مىڭ قولدان اقىلى, قايراتى, مەرگەندٸگٸ وزىق – دارا شىققانى ٷشٸن «اداق» دەگەن اتاق العان - ەر ەسپەنبەت باتىر. باتىر تۋرالى تەك اڭىز-ەڭگٸمەلەردەن عانا ەمەس, زامانداستارى قازىبەك بەك تاۋاسارۇلىنىڭ «تٷپ تۇقيياننان ٶزٸمە شەيٸن» اتتى كٸتابىندا ايتىلعان جەنە اياگٶز ٶڭٸرٸندە كٶپ ٶمٸرٸن ٶتكٸزگەن تاريحشى قۇربانعالي حاليدتٸڭ «تاۋاريح حامسا» دەگەن ەڭبەگٸندە: «ابىلاي حاننىڭ دەۋٸرٸندە باتىر ەرٸ ەسكەر باسى بولىپ كەلگەن ادامدار – قارا كەرەي قابانباي باتىر, اقتانبەردٸ باتىر, ەر ەسپەنبەت باتىر, كەرەي جەنٸبەك باتىر, بۋرا اقبانتاي باتىر, قانجىعالى بٶگەنباي باتىر, بەسەنتيٸن مالايسارى باتىر تاعى باسقالار... » دەپ باعا بەرگەندٸگٸن وقىپ بٸلدٸك. حاننىڭ كەڭەسشٸسٸ ەرٸ جورىق جىرشىسى بۇحار جىراۋ: «اسىلدان شىققان ەسپەنبەت, قالماقتىڭ جولىن كەسكەن كٶپ!» دەپ 80 كٷنگە سوزىلعان شورعا سوعىسىندا ەرەكشە ريزاشىلىق بٸلدٸرگەن. سەمەي وبلىسى اقسۋات اۋدانىنىڭ جەرٸندە تۋىپ ٶسكەن كەرٸباي تاڭاتارۇلى دا ەر ەسپەنبەتتٸ شابىتتانا جىرلاسا, ەشكٸمدٸ اسىرا ماقتاماق تۇرماق, «ٶزٸمە ٶزٸم جاقپادىم, ەندٸ قايدا سىيا الدىم?» دەگەن دۋلات باباتايۇلى «ەسپەنبەت» داستانىندا:
ەر ەسپەنبەت كەشەگٸ,
ەرەكشە ەر دەسەدٸ.
تٸل بٸتكەننٸڭ شەشەنٸ,
توپتا بەرمەس ەسەنٸ.
ٷلگٸ ايتسا – كٶشەلٸ,
جاۋعا شاپسا – كٶسەمٸ, دەپ بەينەلەي - سۋرەتتەگەن. وسى ەر ەسپەنبەتتٸڭ بالالىق شاعى - قازاق ەلٸن ەلسٸرەتٸپ, جەرٸن باسىپ الۋ ٷشٸن ورىس پەن قىتايدىڭ ەككٸ ساياساتكەرلەرٸ سول زاماندا كەڭ ساحارادا قۇتىرىنعان داۋىلداي بولعان جوڭعار-قالماقتاردى زەڭبٸرەكتەرمەن, مىلتىقتارمەن, وق-دەرٸمەن قامتاماسىز ەتٸپ بٸزدٸڭ ەلگە ايداپ سالعان زامانعا تاپ كەلدٸ. سۇراپىل سوعىستىڭ كەسٸرٸنەن ەكە-شەشەسٸنەن 7 جاسىندا ايىرىلىپ جەتٸم قالعان ەسپەنبەتتٸڭ تۋعان-ٶلگەن جىلدارى بەلگٸسٸز بولۋمەن بٸرگە, ەل اۋزىندا تۋعان جەرٸ اياگٶز ٶڭٸرٸ دەگەنمەن, تاريحي دەرەكتەردە بٸر-بٸرٸنە قاراما قايشى. كٶپتەگەن تاريحي دەرەكتەردە نايمان ەلٸ, ونىڭ ٸشٸندە قارا كەرەيلەر 18 – عاسىردىڭ باسىندا سىر بويىندا كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەنٸن ايتادى.
1718 – جىلى اياگٶز ٶزەنٸنٸڭ باس جاعىندا قازاق-قالماق ەسكەرلەرٸنٸڭ سوعىسىنان كەيٸن, شەيٸت كەتكەن ساربازدارىن جەرلەپ جٷرگەن قۋ داۋىستى قۇتتىباي بيگە جولىققان ساياحاتشى, فرانتسۋز گەوگرافىنا وسى بي, سوعىستىڭ باس كەزٸندە قازاقتار باسىم بولعانىمەن, حان – سۇلتانداردىڭ الا-اۋىزدىعىنان جەڭٸلٸس تاپقاندىقتارىن ٶز اۋزىمەن بايانداپ بەرگەنٸ حاتقا تٷسٸپ بٷگٸنگە جەتتٸ. وسى دەرەككە قاراعاندا ەسپەنبەت ٶمٸرگە كەلگەن جىلداردا سىبان رۋى اياگٶز ٶڭٸرٸن قونىس قىلدى ما ەكەن? تاريحتى ٶتە كٶپ بٸلەتٸن اياداي اياگٶزدەن 1 گازەت, 2 جۋرنال شىعارىپ وتىرعان باقىتٶمٸر اعا شالعىنبايدىڭ ايتۋىنشا ەسپەنبەت بەس سىباننىڭ بٸرٸ, سارىكٶبەكتەن تارايتىن سارىنىڭ ۇلى, اتالاس تۋىسى 1675 – جىلى تۋعان اقتانبەردٸدەن 38-40 جاس كٸشٸ. وسى دەرەككە قاراعاندا بۇل كٸسٸ 1713 – 1715 – جىلداردا ٶمٸرگە كەلگەن. ٶلكەتانۋشى, ەدەبي زەرتتەۋشٸ, عابيت زۇلحاروۆتىڭ ايتۋىنشا ەسپەنبەت تەشكەن جاقتا مايداندا شەيٸت بولىپ, كٶپ جاساماعان, مولاسى دا سول جاقتا. ال, تاعى بٸرەۋلەر باتىردىڭ بەيٸتٸ تالدىقورعان ٶڭٸرٸندە دەيدٸ. بابالار تاريحىنا قۇرمەتپەن قارايتىن ەرٸ كٶپ بٸلەتٸن, زاتى ەيەل بولسا دا قۇيما قۇلاق شەجٸرە دەۋگە تۇرارلىق, ەسپەنبەتتٸڭ بەل ۇرپاعى ماعاۋييا قىزى باقىت اپاي ۇلى اتاسى ەسپەنبەتتٸڭ 49 جاس قانا جاساعانىنا – مٷشەل جاسىندا قايتىس بولعانىنا كەلٸسسە دە, تەشكەن جاقتا مايداندا ٶلدٸ دەگەنگە كەلٸسپەيدٸ. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا ناعاشىسى بەرگەن اق بٶرتە اتىنىڭ بار بولۋى دا باتىردىڭ ەرتە قايتىس بولعانىن بٸلدٸرەدٸ. «ٶلە – ٶلگەنشە ەل بولدى, ەسپەنبەتتٸڭ ارمانى. ٶزٸمەن بٸرگە جاسادى, استىنداعى تارلانى» دەپ دۋلات باباتايۇلى ونىڭ ٶمٸرٸن باسقالاردان جاقسى بٸلگەن سوڭ ايتادى. ولاي بولاتىنى, باباتايدىڭ ەكەسٸ ەسكەلدٸمەن ەسپەنبەت اعايىندى. نە بولسا دا, وسى ەسەپپەن كەلگەندە ەسپەنبەت باتىر جٷرەگٸ تاس, جاۋىز قالماقتى تٷبەگەيلٸ تٸزە بٷكتٸرگەننەن كەيٸن دٷنيەدەن ٶتكەن. تۇلعانىڭ جەكە ٶمٸرٸندەگٸ كەيبٸر جەيتتار تۇلعالىق قاسيەتٸن تولىقتىرا تٷسەتٸندٸكتەن, باتىردىڭ ٶمٸرٸندەگٸ قۇپييالاردى دا ايتا كەتەيٸك. جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنەن قىز ايتتىرىپ, سەنٸمەن ۇزاتىپ الىپ شىققان قالىڭدىعىنىڭ پەكتٸگٸ بولماي قالعاندىقتان, ەشكٸمگە كٶنبەي, كٶشتٸ توقتاتىپ تاستاعان ەسپەنبەت: ساعان زورلىق جاساعان جٸگٸتتٸڭ ەسٸمٸن ايت. مەن ونى ٶلتٸرەم! ايتپاساڭ سەنٸ ٶلتٸرەمٸن, - دەپ قىسادى. ماڭايداعى ەلدەر دە بۇل ەڭگٸمەنٸ ەستٸپ, اقىرىندا زورلىق كٶرسەتكەن جٸگٸتتٸڭ بوي جەتكەن قارىنداسى كەلٸپ: اعامدى ٶلتٸرمەڭٸز. ونىڭ بوداۋىنا مەن سٸزگە قالىڭ مالسىز تيەمٸن, - دەپ ەسپەنبەتكە تيٸپتٸ. بۇل ەكٸ ەيەل ٶز ارا تاتۋ بولىپتى.
40 جاس شاماسىندا ەسپەنبەت عاشىق بولىپ تاعى دا جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنەن توقالدىققا جاس قىز الادى. بٸراز جىلداردان كەيٸن ٷلكەن ەكٸ ەيەل ەسپەنبەت جاس توقالعا كٶڭٸلٸن كٶپ بٶلەتٸندٸكتەن كٷندەس بولىپ, ەكٸ قاباتتىعىندا, جاس بالالارىنىڭ بار ەكەندٸگٸن دە وبالسىنباي باتىر جورىققا كەتكەندە شي تارتامىز دەپ الدايدى. جاس توقال اتقا مٸنبەكشٸ بولىپ, تارالعىعا اياعىن سالعاندا ٷلكەن ەكٸ ەيەل اساۋ اتتى ٷركٸتٸپ, اتقا سٷيرەپ ٶلتٸرەدٸ. باتىر كەلگەندە ەلدەن ەدەيٸلەپ ٶلتٸرگەنٸن ەستٸپ, ەكٸ ەيەلٸنە ٶلتٸرەمٸن دەپ پىشاق الا جٷگٸرەدٸ. قايراتتى, ەرٸ اقىلدى باتىر بالا-شاعاسىن ويلاپ, ٶزٸن ۇستاپ ٷلكەن ەكٸ ەيەلٸنە تيٸسپەيدٸ. بٸراق, توقالىن قاتتى سٷيگەندٸكتەن, جۇبىنان ايىرىلعان اققۋداي بولعان ەر ەسپەنبەتتە كٶپ ۇزاماي, قۇسالىقتان قايتىس بولادى. نايمان رۋىنىڭ جەرٸنٸڭ شەكاراسىن حان ابىلايدى ارقا تۇتقان, ەرٸ جان سانى كٶپ ارعىن رۋلارىنىڭ جەرٸنەن بٶلۋدە ەر جٷرەكتٸك كٶرسەتٸپ, ٷلكەن ەڭبەك سٸڭٸرگەن بي ەرٸ باتىر بورانباي ەسپەنبەتتٸڭ ۇرپاقتارىنا اقشەۋلٸنٸڭ باۋىرىنان جەنە اقشاتاۋ ماڭىنان جەر بەرگەن. دانا بيدٸڭ بٸر اتانىڭ ۇلدارىنا ەكٸ جەردەن جەر بەرۋٸ – ٶتە قاتتى كٷندەس بولعان بەيبٸشە - توقالداردان تۋعان بالالاردىڭ بٸر-بٸرٸمەن جاۋلاسىپ كەتپەسٸن دەگەن ويىنان بولسا كەرەك. 1757 – جىلدارى جوڭعار قاقپاسىندا قالماقتاردى اقىرعى تالقانداعان ايقاسقا ەر ەسپەنبەتتٸڭ قاتىسقانى تۋرالى, بۇدان ەلٸنە امان – ەسەن, مول ولجامەن ورالعانى تۋرالى دەرەكتەر ٶتە كٶپ. ال, وسىدان كەيٸنگٸ باسقاداي سوعىستاردا ەسپەنبەتتٸڭ ەسٸمٸ اتالمايدى. 1769 – جىلى قولباسى قابانباي باتىر قىرعىزعا جورىققا اتتاناردا جينالعان كٶپتەگەن باتىرلاردىڭ اتى اتالسا دا, ەر ەسپەنبەت باتىردىڭ اتى داستان, جىرلاردا اتالماعانىنا قاراعاندا ەسپەنبەتتٸڭ بۇل كەزدە دٷنيەدەن ٶتٸپ كەتكەنٸ انىق. 1723 – جىلعى «اقتابان شۇبىرىندىدا» شەگٸنٸپ, اقمولا ايماعىندا كەمٸندە 50 جىلداي قونىستانعان نايمان رۋىنىڭ جۇرتتارى مەن مولالارى ارقادا جەتەرلٸك. التاي, تارباعاتاي ايماعىنداعى اتا قونىسقا قايتا كٶشكەندە نايمان كٷدەرٸ اقىن:
بابام ٶسٸپ ٶنگەن جەر,
ارۋاعىمدى كٶمگەن جەر.
قايران ەسٸل – نۇرامىز.
قايدا بارىپ سييامىز?..
جەلەپ – جەبەپ جٷرە كٶر
ارقادا جاتقان ارۋاق, - دەپ قاراٶتكەل ٶڭٸرٸنەن قيماي قوشتاسقان. بٷگٸنگٸ استانامىز تۇرعان جەر سول زاماندا قىرجى رۋىنىڭ قىدىر قونعان بايى «كەشۋدٸڭ قاراٶتكەلٸ» اتالىپ, سول اتاۋ بٷگٸنگە جەتكەن. مىسالى, «قابانباي قىستاۋلىعى» ەرەيمەن تاۋ اۋدانىنداعى «اجى», «شاعالاق اۋىلى», «جانبولات اۋىلى», «ورازاق اۋىلى» (توقپاق), «شٷنەت اۋىلى», «جولىمبەت ستانساسى», نايمان ەسپەنبەت باتىردىڭ زيراتى, ٷلكەن نايمان قورىعى, كٸشٸ نايمان قورىعى, باسقا رۋلاردى ايتپاعاندا بەس بايىس رۋىنا قاتىستى جەر اتتارى جەتەرلٸك. قاراعاندى ٶڭٸرٸندەگٸ «قارا مۇرىن» اتتى جەر اتاۋى «اقتابان شۇبىرىندى» زامانىنان دەرەكتەر بەرەدٸ, ەرٸ بۇل اتاۋ قازاق رۋلارىنىڭ شىعۋ تەگٸنٸڭ تىم ارىدان (نايماننىڭ مۇرىن رۋىنىڭ اتاۋى قارا مۋرەن, شارا مۋرەن ٶزەندەرٸنٸڭ بويىنان شىڭعىس قاعان ەسكەرٸمەن بەرگە كەلگەنٸنە بايلانىستى قويىلعان.) باستالاتىنىن دا بٸلدٸرەدٸ. قورعالجىننىڭ وڭتٷستٸگٸندە, نۇرا ٶزەنٸنٸڭ ساعالىق القابىندا ەسپەنبەت كٶلٸ دەگەن كٶل دە بار. وسىعان قاراعاندا, ەر ەسپەنبەت باتىردىڭ زيراتى اقمولا ايماعىندا بولۋى دا مٷمكٸن. اقشاتاۋ تۋماسى ەرٸ تاريح-شەجٸرەدەن مول حابارى بار قاجىعۇلوۆ قايىرتاي اقساقال: باباتايۇلى دۋلات جىراۋدىڭ زيراتىن كٶرسەتكەن ەرٸ ەل ٸشٸندە وسىنى بٸلەتٸن جالعىز عانا كٸسٸ, ٶزٸ ۇزاق جاساعان, دۋلاتتاردىڭ ۇرپاعى اسقار قىزى شەربەنۋ ەجەمٸز, ەر ەسپەنبەتتٸڭ زيراتى دۋلاتتىڭ زيراتىنىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ بيٸك تاۋدىڭ باۋىرىندا ەكەنٸن سەنٸمدٸ تٷردە ايتقان, - دەيدٸ. ارعى جاعىندا اقيقات جاتاتىن بٸر ەڭگٸمەدە, اقشاتاۋ ەلٸنٸڭ بٸر جاس جٸگٸتٸ وسىدان 100 جىلداي ۋاقىت بۇرىن دەل وسى جەردە قوي باعىپ جٷرٸپ ۇيىقتاپ كەتەدٸ. تٷسٸنە اتقا مٸنٸپ, ساۋىت كيگەن باتىر كٸرٸپ: «مەن, ەسپەنبەت باتىرمىن! زيراتىمدى نەگە مالىڭا تاپتاتاسىڭ?», دەيدٸ. شوشىپ ويانىپ قاراسا قويى قالىڭ قاراعاننىڭ ٸشٸندەگٸ قورىم مولالاردىڭ ٸشٸندە جايىلىپ جٷرگەنٸن كٶرٸپتٸ. بولعان وقيعانى ەلدەرگە ايتسا, اۋىلىنداعى ٷلكەن ادامداردىڭ بٸرٸ – «ايان بەرگەن تٷس ەكەن. ەر ەسپەنبەت بابامىزدىڭ زيراتى سول جەر», دەيدٸ. باتىرعا تارتىپ تۋعان ۇرپاقتارى كٷيبەڭ تٸرلٸكتٸ بٸر سەت ىسىرىپ, كٶنەنٸڭ كٶزٸن كٶرگەندەردٸڭ بارىندا ەرٸ تاريحي زەرتتەۋلەرگە سٷيەنٸپ اتالارىنىڭ قاي جەردە جانى جاي تاپقانىن ناقتىلاي جاتار. «تالپىنىپ سالدىم ەگٸندٸ, ٸشسٸن دەپ ەركٸم تەگٸندٸ» دەپ قاراقول ٶزەنٸنەن توعان الىپ ەگٸن سالعان اقتانبەردٸ جىراۋمەن بٸرگە ەسپەنبەت تە توعان شىعارىپتى دەپ كەيبٸر ۇرپاقتارى ەڭگٸمەلەيدٸ. توعان شىعارىپ جٷرٸپ اقتانبەردٸ كٶتەرگەن تاس تاسكەسكەن ماڭىندا ەكەن دەسە, ەسپەنبەت كٶتەرگەن تاس مىڭبۇلاق اۋىلىنىڭ 1- بٶلٸمشەسٸ «اقشەۋلٸدە» بولعانىن كٶزٸمٸزبەن كٶردٸك. كەيٸننەن تراكتورمەن سٷيرەپ اۋىل شەتٸنە اپارىپ تاستادى, - دەپ ايتادى ەسپەنبەتتٸڭ تٸكەلەي ۇرپاعى بولاتىن ومارعازى اقساقال مەن باسقادا كٶنە كٶز قارييالار. سوندا, تاسكەسكەننەن كٶتەرگەن اۋىر تاستى «اقشەۋلٸگە» بٷگٸنگٸدەي تەحنيكا جوق ول زاماندا قالاي ەكەلەدٸ? اقتانبەردٸمەن بٸرگە ەگٸن سالۋعا بۇل باتىردىڭ ٶمٸرٸ دە جەتپەگەن. بٸراق تا, ومارعازى اتانىڭ سٶزٸندە بٸر شىندىقتىڭ بارى انىق. سەبەبٸ, 1755 – جىلداردا قالماقتارعا كٷيرەتە سوققى بەرٸپ, شەشۋشٸ شايقاس ٶتكەندٸكتەن قىلىشتارعا تۋرالىپ, نايزالارعا تٷيرەلٸپ ٶلگەن قاشقان قالماقتاردىڭ دەنەلەرٸنەن نەشە كٷن قان ساسىپ جاتقاندىقتان مايدان دالاسى - «نارىن» اتالعان جەر اقشەۋلٸ تاۋىنىڭ ماڭايىندا عانا. وسى تاريحي وقيعانىڭ ٸشٸندە بولعان بۇقار جىراۋ:
اسۋ سالعان تاس بۇزىپ,
تارباعاتاي بەلٸنەن.
قول قوندىرعان قوس تٸگٸپ,
بورلى دەگەن كٶلٸنەن.
قالماقتى شاپقان شۋلاتىپ,
اقشەۋلٸنٸڭ ٶرٸنەن.
قونىس قىلعان نايمانعا,
بەرٸن قۋىپ جەرٸنەن, - دەگەن تولعاۋى مەن وسى شەشۋشٸ شايقاستى نەگٸزگە الساق ەر ەسپەنبەتتٸڭ وسى سوعىسقا باستان اياق قاتىسىپ, تابيعاتى تاماشا اقشەۋلٸدە نەشە كٷن ات تىنىقتىرىپ, دەم الىپ, سول تاستى كٶتەرگەنٸنە ەش كٷمەن كەلتٸرۋگە بولمايدى.
ەكەسٸ دوسىم مەن اناسىنان ەرتە ايىرىلعان ەسپەنبەت جەتٸ جاسىنان ناعاشى جۇرتىنىڭ قولىندا ٶسەدٸ. ناعاشى اتاسى ەر قوساي دا وتانىن قورعاۋدا اسقان ەرلٸكتەر كٶرسەتكەن باتىردىڭ ٶزٸ ەدٸ. جيەنٸنٸڭ زەيٸندٸلٸگٸن, ٶجەتتٸگٸن, قاس باتىرعا تەن تۇلعاسىن جازباي تانىعان ناعاشىسى ەرەكشە قامقورلىق كٶرسەتۋمەن بٸرگە, ەلٸمٸزدٸڭ تاريحى مەن شەجٸرەسٸن كٶكەيٸنە قۇيىپ, سوعىس ٶنەرٸنٸڭ الۋان تٷرلٸ قىر-سىرىنا دا باۋليدى. ناعاشىلارىنىڭ قولىندا تارشىلىق كٶرمەي, ەركٸن ٶسسە دە 13-14 جاسقا كەلگەنٸندە كەيبٸرەۋلەردٸڭ قالجىڭداپ بولسا دا «سىبان بالا» دەگەنٸن ەستٸپ, تۋعان ەلٸ مەن جەرٸ ەسٸنە تٷسٸپ, جابىعىپ, تٷنەرٸپ, جاۋاپ قاتپاي قالاتىن سەتتەرٸ جيٸ بولادى.
ٶز جۇرتىنا دەگەن ساعىنىشى ٷدەگەننٸڭ ٷستٸنە, الدىنا تٷرلٸ ارمان-ماقسات قويعان تالاپتى جاستىڭ ٸشتەن تىنىپ جٷرگەنٸن سەزگەن ەر قوساي: «نەگە جابىعىپ جٷرسٸڭ? تاڭداعان سۇلۋىڭدى ەپەرەيٸن. قالاعانىڭدى تٷگەل جاسايىن.» دەگەنٸندە ەسپەنبەت: سۇلۋدىڭ دا, باسقانىڭ دا قاجەتٸ جوق. جان اتا, ٶز ەلٸم مەن تۋعان جەرٸمدٸ كٶكسەدٸم, - دەگەندە قارت باتىر: مالىم مەن دٷنيەمنەن كەرەگٸڭشە ەنشٸڭدٸ ال. قولىڭدى تارتپايمىن, - دەگەنٸندە ەسپەنبەت: ٶزٸم تاڭداعان اق بٶرتە تاي مەن باتاڭىزدان باسقا ەشتەڭە المايمىن, – دەيدٸ. دٷنيە مەن مالعا قىزىقپاي, نامىستى جوعارى قويعان جيەنٸنە ريزا بولعان ەر قوساي بار ىقىلاسىمەن اق باتاسىن بەرٸپ, كٷندەستٸك تە, مٸندەستٸك تە, دوستا, جاۋ دا ٶز ەلٸڭنەن بولادى. باق تا سول ەلٸڭنەن قونادى, - دەپ بار اقىلدارىن ايتىپ, تٸلەگٸن تٸلەپ ناعاشى جۇرتى ەر قارۋى بەس قارۋىن, ساۋىت-سايمانىن ساي قىلىپ ەسپەنبەتتٸ ٶز جۇرتىنا شىعارىپ سالىپ, قالا بەرەدٸ. اقتانبەردٸ جىراۋ, قۋ قۇتتىباي بي, بوتاقارا باتىرلار ەسپەنبەتتٸ قۋانا قارسى السا, كەكەپ – مٸنەپ سٶيلەۋشٸلەر دە ەل ٸشٸنەن كەزدەستٸ. ٶسەكتەر مەن كٷنشٸل سٶزدەر جاس جٸگٸتتٸڭ قۇلاعىنا دا كٸرمەدٸ. ناعاشىسىنان مٸنٸپ كەلگەن اق بٶرتە بەستٸ شىققان جىلى سەمٸز نايمان ەلٸندەگٸ ۇلى دٷبٸر استا الامان بەيگەدەن وق بويى وزىپ كەلدٸ. ٶركەشٸ سولقىلداعان جٷز تايلاقتى جٷلدەگە العان بەتتە ماعان اتاعى دا جەتەدٸ دەپ, بەس سىباننىڭ ۇرپاقتارىنا تٷگەل تاراتىپ بەردٸ! كەلەر جىلى نايماننىڭ تۋ باسشىسى قابانبايدىڭ جار سالۋىمەن قالماققا قارسى اتتانعان قولعا قوسىلادى. ەكٸ جاقتىڭ ەسكەرٸ كەزدەسٸپ, ەجەلگٸ دالا دەستٷرٸمەن جەكپە-جەك باستالىپ, دەنەسٸ شويىننان قۇيىلعانداي, 50 جاستاعى قارا قاسقا ات مٸنگەن ەڭگەزەردەي قالماق باتىرى قازاقتىڭ 8 باتىرىن بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸن ٶلتٸرەدٸ. ول زاماندا ناعىز باتىرلىق, ەرلٸك تەك وسىنداي جەكپە-جەكتە عانا تانىلىپ, جەڭگەن باتىردىڭ مىقتىلىعىن ٶز ەلٸ تۇرماق جاۋلارى دا مويىندايتىن. بۇنىڭ ايلاسىن اقتانبەردٸدەن باسقا تاپپاس, دەگەن سٶز شىققاندا جەكپە-جەككە شىققالى جاتقان قارت باتىرعا ەسپەنبەت: سٸز ٷشٸن مەن بارايىن, دەپ باتاسىن الىپ ەلەۋرەگەن قالماق باتىرىمەن جەكپە-جەككە شىعىپ, ٶلتٸرٸپ باسىن قانجىعاسىنا بايلاپ, اتىن جەتەكتەپ كەلگەن جاس باتىرلارىن كٶرگەن قازاق قولىنىڭ ەرۋاعى تاسىپ, قالماق ەسكەرٸنٸڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ, ىرعىن ولجاعا باتىسادى.
ەسپەنبەتتەي ەر ۇلىن,
ەلٸ سوندا تانىعان.
بەت بۇرىپ تٸزگٸن تارتقان جوق,
جاۋدىڭ مىڭ مەن سانىنان, - دەپ جىرلاعانداي حالىققا العاش وسىلاي تانىلسا,
ەل تۇلعاسىن ۇستاعان,
تٷزۋ جولدى نۇسقاعان,
بايقاراداي بي قايدا?
كەسٸلمەلٸ كەڭ قولتىق
ەدٸگەدەي باي قايدا?
مايداندى جەردە توپ جارعان,
قامالدى بۇزىپ قاق جارعان,
ەسپەنبەتتەي ەر قايدا? – دەپ حاننىڭ الدىندا قابانبايدىڭ سەرٸگٸ ەرٸ باتىر شاعالاق اقىن ەرلٸگٸن جوعارى باعالاعان ەر ەسپەنبەتتٸڭ ابىلاي حاننان التىن جاعالى تون كيۋٸ بىلاي بولعان: جەرٸمٸزدٸ باسقىنشىلاردان تٷبەگەيلٸ ارىلتۋ ٷشٸن حان مەن قابانباي باستاعان باتىرلار باياناۋىل, قارقارالى ٶڭٸرٸنە بەكٸنگەن جوڭعارلاردى اق نايزا, اق بٸلەكتٸڭ كٷشٸمەن تٷرە قۋىپ, شىڭعىس تاۋىنا كەلگەندە ايلالى قالماقتار شاعان ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاعاسىنداعى ٸشٸندە سۋى بار «قوڭىر ەۋليە» ٷڭگٸرٸنە تىعىلىپ, بەكٸنٸپ الىپ, قازاق ەسكەرلەرٸن زەڭبٸرەكپەن, ساداقپەن اتقىلاپ قاتتى قىرعىنعا ۇشىراتقان. قازاق قولى قانشا شابۋىلداسا دا, قارۋ جاراعى مىقتى ەرٸ قامالعا جاقسى بەكٸنگەن قالماقتار بەت قاراتپايدى. قانشاما ەسكەرٸ شەيٸت بولىپ, شىعىن تارتىپ, تاۋانى قايتقان ابىلاي حان:
قايرات قىپ قايسى باتىر قامال بۇزسا,
ەل داڭقىن كٶتەرەدٸ تۋدى دەيدٸ,
سٶزٸنە ابىلايدىڭ قاراپ تۇرىپ,
قابانباي, ەر ەسپەنبەت كٷلدٸ دەيدٸ.
ابىلاي ەكٸ ەرگە جارىس دەپتٸ,
قورعانى جاۋدىڭ بيٸك, الىس دەپتٸ.
قابانباي, قاسيەتٸڭ بار ەدٸ عوي,
تالقانداپ تاستاشى بٸر جارىپ دەيدٸ.
بۇزباقشى بولدى بۇلار قامالدى ەندٸ,
سايلادى اقىل, قايرات, امالدى ەندٸ.
جاۋ جابىلىپ, قارسىلىق ٸستەسە دە,
قامالدى تالقان ەتٸپ بۇزدى باتىر.
قىسقاسى, قازاق جەڭٸپ قالماقتى الدى,
قابانباي حانداي بولىپ ارداقتالدى.
ابىلاي قابانبايدى «حان» دەپ قاقتى,
قىمباتتى ەسپەنبەتكە تونىن جاپتى, - دەگەن قيسسادا ازداپ ەدەبي ەسٸرەلەۋ بولعانىمەن, ناقتىلى تاريحي وقيعا ەكەندٸگٸن قۇربانعالي حاليد, م. و. ەۋەزوۆ ت.ب. تاريحشى, ەدەبيەتشٸ عالىمدار ٶز ەڭبەكتەرٸندە وسى قامالداعى قالماقتارعا قارسى قابانباي از ەسكەرمەن تالماي ۇرىس سالىپ, ەسپەنبەت باسقارعان مەرگەندەر توبى ساداقتىڭ وعىمەن ولاردى زور شىعىنعا ۇشىراتىپ, قۋىپ شىققانىن ەسەرلٸ سيپاتتاعان. سول ٷڭگٸردٸڭ تٶمەن جاعىنداعى ەر تٷرلٸ رۋلاردىڭ تاڭبالارى سالىنعان كٶپتەگەن تاس زيراتتار سول سوعىستىڭ ناقتى كۋەگەرٸ. ەل اۋزىندا:
قابانبايدى حان قويعان,
ەسپەنبەتتٸڭ ارقاسى.
قاسىندا سوندا بار ەكەن.
قۇلمانبەتتٸڭ مارقاسى.
ارتىنان كەلگەن قالماقتى
ساداقپەنەن اتقانى, - دەگەن ەل اۋزىنداعى ۇمىتىلعان ٷزٸك – ٷزٸك تولعاۋلارعا قاراعاندا وسى قامالدى الۋعا قىزۋ كٸرٸسكەن قابانبايدىڭ تۋ سىرتىنان بايقاتپاي كەلٸپ باسىنان قايقى قىلىشىمەن شاپقالى جاتقان قالماق نويانىن قىراعى ەسپەنبەت بايقاپ قالىپ, اتىپ ٶلتٸرەدٸ. ۇرپاقتارى وسىعان بايلانىستى مىنانداي اڭىز-ەڭگٸمە دە ايتادى: قابانباي ەسپەنبەت اتامىزعا تاققا وتىر دەسە جاسپىن دەپ وتىرماپتى. حان ابىلاي التىن جاعالى شاپانىن كيگٸزگەندە قابانباي اعام تۇرىپ مەن كيمەيمٸن دەپ ونى دا لاقتىرىپ تاستاپتى. سوندا تۇتقىنعا تٷسكەن قالماقتىڭ كٶرٸپكەل - سىنشىسى: تاققا وتىرماساڭ دا ىرىمىن جاسامادىڭ. ۇرپاعىڭنان تاققا وتىرار ادام بولمايدى. 7 ۇرپاعىڭنان بٸر باتىر شىعادى. تۇقىمىڭ بٸردەن عانا ٶسٸپ, كٶپ بولمايدى. ٶزٸڭ جاۋدان ٶلمەيسٸڭ. جاستىقتان, قۇسالىقتان ٶلەسٸڭ, - دەپتٸ. حالىقتىڭ ارمان – اڭسارىنان تۋعان دەل وسىنداي بولماسا دا ۇقساس اڭىزدار باسقا دا باتىر, بيلەردٸڭ ٶمٸرٸندە دە ايتىلادى. اڭىزدىڭ تٷبٸندە اقيقات جاتادى -دەگەندەي, ەسپەنبەت باتىردىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭى راسىندا وسىلاي اياقتالعان.
سول كەزدەگٸ حالىق اۋىزىنان: «جاۋدى مارقا تٷسٸرەدٸ,
اتاعى ەسپەنبەتتە قالادى», - دەگەن مەتەل قالعان. «جاۋدى كٶپ الادى, اتاعى ابىلايدا قالادى, نەمەسە اتاعى قابانبايدا قالادى» دەگەندەي مەتەلدەر جەتەرلٸك. وسى ماقالداردان اڭعاراتىنىمىز – ەلدٸ, جەردٸ قورعاعان سول بابالارىمىزدىڭ اتاق, داڭقتى كەرەك قىلماي, قۇدايدان بەزبەي ۇلتىن ويلاعان حاندارى مەن باتىرلارىنا باعىنىپ, ۇيىمشىلدىقپەن ماقساتتارىنا جەتە بٸلۋدٸ عانا نىسانا قىلعاندىعىندا جاتىر. جىراۋ ەرٸ باتىر اقتانبەردٸ 1740 - جىلدارى جاسىم ۇلعايدى دەپ سىبان رۋىنىڭ قولباسشىلىعىن سىباننىڭ تۇڭعىشى جاراسقۇلدىڭ ۇرپاعى ەر ەسپەنبەتكە تاپسىرعان. ٶزٸ سوندا دا سوعىستاردان قالمايدى. باس قولباسشى قابەكەڭ ساربازداعا رۋح بەرٸپ تۇرسىن دەپ, اقتانبەردٸنٸ ەدەيٸ ساپتىڭ باسىنا تۇرعىزادى ەكەن. «اقتانبەردٸ ساپباستاي» دەگەن سٶز سودان قالعان. سىباننىڭ بايكٶبەگٸنەن تارايتىن مارقا باتىر ەسپەنبەت سىباننىڭ قولباسشىسى بولعانعا دەيٸن دە, بولعاننان كەيٸن دە ٷلكەندٸ – كٸشٸلٸ بارلىق سوعىستاردا ەسپەنبەت ەكەۋٸ بٸرگە جٷرٸپ, قاندى كٶيلەك دوس بولعان.
باياناۋىل, قىزىل تاۋ,
ابىرالى, شىڭعىستاۋ,
قوزى ماڭىراق, قوي ماڭىراق,
اراسى تولعان كٶپ قالماق,
قالماقتى قۋىپ قاشىردىڭ,
قارا ەرتٸستەن ٶتكٸزٸپ.
التاي تاۋعا اسىردىڭ! - دەپ باتىرلاردىڭ ەرلٸگٸن جىرلاعان ٷمبەتەي جىراۋ ايتقان وسى شايقاستارعا جان اياماي قاتىسقان مارقا باتىر التايدىڭ باۋىرىنداعى تۇنىق كٶلدٸڭ جاعاسىندا ەرلٸكپەن مەرت بولىپ, سول جەرگە جەرلەنەدٸ. مارقا باتىر جەرلەنگەن جەردٸڭ جانىنداعى كٶل سول كٷننەن باستاپ «مارقا كٶل» اتانعان.
حان باتىر قابانبايعا بەرٸلگەن «دارابوز» دەگەن اتاقپەن تەڭ ەر ەسپەنبەتكە بەرٸلگەن اتاق «اداق» دەگەننٸڭ ماعىناسى – الامان جارىستارداعى سۋىرىلىپ الدىعا جەكە-دارا شىققان بەيگە اتتى: «اداقتاپ بارعان سايىن شىقتى جٷيرٸك» دەپ سۋرەتتەيدٸ. حالقىمىزدا: «اداقتاپ تۇرىپ ايتايىن!» دەگەن دە سٶز قورى بار. اداقتىڭ ماعىناسى – وزىق, دارا دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ. باتىرعا بۇل اتاقتى بەرەدٸڭ الدىندا, ارقا جەرٸندە قالماقتاردى تاعى دا كٷيرەتە جەڭگەن ٸرٸ جەڭٸستەدٸڭ بٸرٸن حالقىمىز حان ورداسى كٶكشەتاۋدا تويلاعانى بەلگٸلٸ. الدىندا كەتكەن قانشاما ەسەسٸ بار قازاق قولى قالماقتان قولعا تٷسكەن ولجالاردى باتىرلاردىڭ ەرلٸگٸنە, جاستارىنىڭ ٷلكەن-كٸشٸلٸگٸنە قاراي ٷلەسٸپ بولعان كەزدە, قولاڭ شاش, قاراقات كٶز, قىپشا بەلدٸ, سٶزٸ, جٷرٸس-تۇرىسى ەدەپتٸ 18 جاس مٶلشەرٸندەگٸ تۇتقىن قىزعا جاستار تۇرماق ەگدە باتىرلاردىڭ كٶز سۇعى بٸردەن قادالدى. وسىنى ايتقىزباي بٸلگەن ابىلاي حان باتىرلاردى بٸر-بٸرٸنە الا كٶز, قىرعي قاباق قىلمايىن دەپ ەرٸكتٸ قىزدىڭ ٶزٸنە سالادى. حانعا تٸزەسٸن بٷگٸپ, تاعزىم ەتكەن تۇتقىن قىز: ٷش تٷرلٸ شارتىم بار. سونىڭ بٸرەۋٸن ورىنداعان ازاماتقا جار بولۋعا ريزامىن. بٸرٸنشٸ شارتىم, باتىرلارىڭىزدىڭ مەرگەندٸگٸن سىناۋ ٷشٸن باسىمداعى ورمالىمدى اناۋ كٶك جارتاستىڭ باسىنا كەرٸپ ٸلٸپ قويامىن. ٶزٸم قاسىندا تۇرامىن. ساداعىمەن اتىپ تٷسٸرگەن باتىرعا تيەمٸن دەيدٸ. جوتانىڭ باسىنا كٶز تاستاعان ابىلاي حان: ول شوقىعا وق جەتپەس,- دەيدٸ. سول كٷننەن باستاپ ول جەر «وق جەتپەس» اتانعان. ايتقانداي ەشكٸم وق جەتكٸزە المايدى. قىز جوتادان تٷسٸپ كٶلدٸڭ تەرەڭ, يٸرٸم جەرٸنٸڭ جاعاسىنا بارىپ تۇرعان تۇتقىن قىز: باتىرلار بٸرٸن-بٸرٸ ارقالاپ جارىسسىن. وزىپ كەلگەن جٸگٸتكە بارامىن, - دەيدٸ. سەگٸز جٸگٸت بٸردەي جەتٸپ, ول شارتتا ورىندالمايدى. قىز ٷشٸنشٸ شارتىن بىلاي دەيدٸ: سٸزدەردٸ مەرگەندٸكتە, كٷشتٸلٸكتە سىنادىم. ەندٸ اقىل -ويلارىڭىزدى سىنايىن: ۇياسىندا ٷش بالاپان باسىپ جاتقان كەپتەرگە قارا قۇس كەز بولىپ جەمەكشٸ بولعاندا ٷش بالاپان «انامىزدىڭ ورنىنا بٸزدٸ جەڭٸز. انامىزدى قويا بەرٸڭٸز» دەپ زار قاعادى. قارا قۇس: تويماسام سەندەردٸ دە جەيمٸن, - دەپ راحىم ەتپەيدٸ. كەپتەردٸ ەندٸ جەي باستاعاندا بٸر سۇڭقار قارا قۇستى ومىرتقاسىنان تەۋٸپ, ٶلتٸرٸپتٸ. وعان بالاپاندار ريزا بولىپ: شەشەمٸزدٸڭ ورنىنا بٸزدٸ جەڭٸز, - دەيدٸ. ٶسكەن كەزٸڭدە جەيمٸن دەپ بٸرەۋٸنە بەلگٸ سالىپ كەتەدٸ. سوعان جەتكٸزبەي سول بالاپاندى قىرعي جەمەكشٸ بولادى. قىرعيعا سۇڭقارمەن ۋەدەسٸ بارىن ايتىپ, الدىمەن سوعان بارايىن. اماناتىن ورىندايىن, - دەيدٸ. ۋەدە, اماناتتىڭ قيىن ەكەنٸن بٸلگەن قىرعي رۇقسات ەتەدٸ. سۇڭقاردى ٸزدەپ تٷندەلەتٸپ ۇشىپ كەلە جاتىپ جاپالاقتىڭ قولىنا تٷسەدٸ. وعان دا بارلىق وقيعانى ايتسا جاپالاقتا تٷسٸنٸپ سۇڭقاردىڭ مەكەنٸنە جەتكٸزٸپ سالادى. بالاپاننىڭ باسىنان ٶتكەن بارلىق تاعدىرىن ەستٸگەن سۇڭقار ويلانىپ: ۋەدەدە تۇرۋ ەڭ قاسيەتتٸ ٸس. كەلگەنٸڭە راحمەت. جاپالاق قۇرلى بولمايمىن با? دەپ قىرعيعا جٸبەرٸپتٸ. بالاپان قايتادان كٷنٸ-تٷنٸ ۇشىپ قىرعيعا بارىپ وسى وقيعالاردى ايتسا قىرعي: ۋەدە قۇداي اتىمەن جاسالادى. سەن كٶپ بەينەت كٶرسەڭ دە ۋەدەلەرٸڭدٸ تولىق ورىندادىڭ. ساعان ريزامىن. العاشقى سۇڭقارىڭا بارىپ, باقىتتى بول, - دەپ ەرٸك بەرٸپتٸ. جۇمباعىم وسى دەيدٸ قىز. دەمەلٸ باتىرلار جۇمباقتى ارى-بەرٸ ويلاپ شەشە المايدى. حان مەن قابانباي: سەن نەگە بەسەكەگە قاتىسپايسىڭ? – دەگەندە توپتان شەتكەرٸ تۇرعان ەسپەنبەت: بۇل جۇمباق سىرعا تولى. قىز ورامالىن سول تاۋعا تٸگٸپ, ٶزٸ جەرگە تٷسسٸن, دەيدٸ. ەسپەنبەت ساۋىت بۇزار جەبەنٸ سالىپ, بارىنشا شٸرەپ تۇرىپ ساداعىن تارتقاندا ورمالدى بايلاعان قاداسىمەن قوسىپ ۇشىرىپتى. قىز ەرٸكسٸز باسىن يٸپ, تەجٸم ەتەدٸ. جۇمباقتى شەشسەم قىزدىڭ تاعدىرىن دا مەن شەشەيٸن, - دەپ حاننان رۇقسات العان ەسپەنبەت: بۇل قىزدىڭ تەگٸ مۇسىلمان كٶرٸنەدٸ. بٸر وتباسىنىڭ ٷش قىزىنىڭ بٸرٸ ەكەن. زورلىقشىل بٸرەۋگە تەۋەلدٸ بولعان. ەلٸن جاۋ شاپقاندا ٶز اۋىلىنىڭ بٸر باتىرى قۇتقارىپتى. سوعان تيمەك بولىپ ۋەدە بەرەدٸ. ول ۋەدەسٸنە جەتكٸزبەي بٸزبەن سوعىسقان قالماقتاردىڭ قولىنا تٷسەدٸ. ولاردىڭ دا ۋەدە سىرىن بٸلەتٸن مەرت جٸگٸتٸ بوستاندىق بەرمەك بولعان سياقتى. مٸنە, ەندٸ بۇل قىز تاعدىردىڭ جازۋىمەن بٸزگە تۇتقىن بولىپ تۇر. بۇل قىز ساداق تارتىپ سىناسقان جٸگٸتتەر ورامالىن اتىپ تٷسٸرسە, جارتاستان قۇلاپ ٶلمەكشٸ ەدٸ. بٸرٸن – بٸرٸ ارقالاپ جارىسقان جٸگٸتتەردەن بٸرەۋ جەكە وزسا يٸرٸم سۋعا تٷسٸپ, ٶلەر ەدٸ. مەن باسىندا-اق وسىنداي استارلى استارلى سىرىن سەزٸپ, بەسەكەگە قاتىسپادىم. بۇل قىز ماحابباتقا ادالدىقتى, ۋەدەگە بەرٸكتٸكتٸ كيە تۇتقان جان ەكەن. نەزٸك سەزٸم, تەرەڭ سٷيٸسپەنشٸلٸك دارىعان ارۋعا مەن قييانات جاساسام جۇمباعىنداعى قىرعي قۇرلى بولماي قالمايمىن با? بٸزدٸ قىرعيعا تەڭەگەنٸنە ٶزٸ دە ۇيالىپ تٸزەسٸن بٷگٸپ كەشٸرٸم سۇراپ تۇرعانى قىلىعىنان بٸلٸنٸپ تۇر. نەپسٸگە ەرٸپ ارۋدىڭ سەزٸمٸن قورلاۋىم ماعان نامىس. سوندىقتان, شارت بويىنشا بۇل قىزدى مەن الۋعا تيٸستٸ بولسام, باسىنا ەرٸك بەرەم. سٷيگەنٸنە قوسىلسىن, - دەيدٸ ەر ەسپەنبەت. قابانبايدىڭ قىزى نازىم باتىر: قىزدىڭ ٸستەگەن ٸسٸ, سٶزٸ مەن مٸنەزٸ مارجانداي مٸنسٸز ەكەن. ەسٸمٸن مارجان قىز اتايىق, دەپتٸ. قىزدىڭ ٶزٸنەن سۇراسا بۇل تۇتقىنعا تٷسكەن قاراقالپاق قىزى ەكەن. ابىلاي حاننىڭ رۇقسات ەتۋٸمەن قازاق باتىرلارى قىزدى ٶز ەلٸنە امان-ەسەن جەتكٸزٸپ سالادى.
ەسپەنبەتتٸڭ وسى شايقاستىڭ قىزعان كەزٸندە بۋرا ەلٸنٸڭ قولباسشىسى اقبانتاي باتىردىڭ ارتىنان نايزا سالماق بولعان تاۋداي قالماق باتىرىن ساۋىتتىڭ جۇقا جەرٸ-قولتىعىنىڭ استىنان اتىپ ٶلتٸرگەنٸن كٶرگەن قاز داۋىستى قازىبەك بي بارلىعىنىڭ كٶزٸنشە ابىلاي حانعا: ەسپەنبەتتٸڭ ەلدەن ەرەك ەرلٸگٸ بارلىعىمىزعا مەلٸم. ەش باتىردىڭ وعى جەتپەگەن جەرگە وق جەتكٸزۋٸنٸڭ ٶزٸ بٸر كەرەمەت! ال, قىزدىڭ استارى قالىڭ جۇمباعىن شەشٸپ, مويىنداتىپ, ٶزٸنە تيەسٸلٸ بولسا دا باسىنا بوستاندىق بەرۋٸ ٷلكەن جٷرەكتٸ مەيٸرٸمدٸلٸگٸن, وبال-ساۋاپتى بٸلەتٸن يماندىلىعىن بٸلدٸرٸپ تۇر. باسقالارعا ٷلگٸ-ٶنەگە بولۋ ٷشٸن ەسپەنبەتكە ەرەكشە ماراپات كٶرسەتەيٸك, - دەپ ۇسىنىس جاسايدى. باسقا بي-باتىرلار دا بۇل ۇسىنىستى قىزۋ قولدايدى. حاندا قىرىق كٸسٸنٸڭ اقىلى بولادى دەگەن راس. ابىلاي حان كٶپ ويلانباي:
التىن بەرسەم جەردە قالادى,
مال بەرسەم ەلدە قالادى.
«اداق باتىر» دەگەن اتاق بەرسەم,
ەل اۋزىندا مەڭگٸ قالادى, - دەپ ەسپەنبەتكە «اداق» دەگەن اتاق بەردٸ!
سول جەردە بۇقار جىراۋ باتىر ەرٸ اقىن تاراقتى بايعوزىعا مارجان قىز وقيعاسىنا ارناپ باتىرلاردىڭ ەسٸمدەرٸن, مٸنگەن اتتارىن قوسىپ, جورىقتاردا ايتاتىن ەن مەن ٶلەڭ شىعار دەپ تاپسىرادى. شابىتتانىپ تۇرعان دارىندى بايعوزى:
جوعارىدان جٷگٸرتٸپ بٶكەڭ كەلدٸ,
ويناقتاتىپ استىندا بٶكەن كەردٸ.
تاس ۇشىرعان ەكپٸنٸ داۋىلداي بوپ,
قيعاش قاشقان قۇتقارماس بٶكەندەردٸ.
قابەكەڭ مٸنگەن «قۋباستى-اي»,
قۋباستاي جىلقى تۋماستى-اي.
جەردەم بەر دەپ اللادان,
حالقى جىلاپ شۋلاستى-اي.
اداق مٸنگەن سارى اتتى,
قۇس سيياقتى قاناتتى.
كٶكشەتاۋدىڭ جەرٸندە,
ەرەن ٷلگٸ جاراتتى.
باراق مٸنگەن قانات كەر,
مٸنەر باپتاپ تالاپتى ەر.
اتى مەنەن ەرٸ ەگٸز,
سيپاتىنا قاراپ كٶر.
وزىپ شىقتى ەسپەنبەت «اداقتالىپ»,
مايدانداعى بار جاقسى اتاقتى الىپ.
قايىرماسىندا: «ۋەي, ۋەي, مارجان قىز», - دەپ ايتىلاتىن وسى ٶلەڭدٸ 93 - جىلدارى قىتاي تاريحشىلارى جازعان كٸتاپتان وقىعانمىن. سەكەن سەيفۋللين دە «جەكە باتىر» پوەماسىنا وسى وقيعانى ارقاۋ ەتكەن. بٸراق, «اداقتى» ارعىن ٸشٸندەگٸ ٶز رۋى قۋاندىقتىڭ باتىرى دەپ كٶرسەتكەن. س. سەيفۋللين شىققان قۋاندىق ٸشٸندەگٸ قارپىق رۋىنىڭ مىڭ بەتتەن ارتىق شەجٸرەسٸن نەشە رەت وقىعانىمدا نەبٸر قاسيەتتٸ ادامدار مەن ارقالى باتىرلار بۇل ەلدەن كٶپتەپ شىقسا دا, 18 - عاسىردا ەسپەنبەت – اداق اتالعان باتىر ارعىن – قۋاندىق رۋىندا جوق ەكەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزدٸم.
ەسپەنبەتتٸڭ كٶپ ايتىلماي جاتۋى – ەڭلٸك پەن كەبەكتٸڭ ٶلٸمٸنە وسى باتىر سەبەپ بولعاندىعىنان دەپ تە ايتىلادى. «ەڭلٸك – كەبەك» وقيعاسىن تولىق زەرتتەگەن, ٶزٸ دە توبىقتىنىڭ جۋان اتاسىنان شىققان, بۇرىنعى ارحيۆ قىزمەتكەرٸ ع. زۇلحاروۆ: «ەكٸ عاشىققا قاتاڭ ٷكٸم كەسكەن ەر ەسپەنبەت ەمەس!» دەپ سەنٸمدٸ تٷردە دەرەكتەر كەلتٸرٸپ, جٶنسٸز قارالاۋدىڭ دۇرىس ەمەستٸگٸن بٸرنەشە رەت دەلەلدەپ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸندە جازدى. راسىندا, سان سوعىستا بٸرگە بولعان, قاندى كٶيلەك سەرٸگٸ ەرٸ اعا تۇتىپ سىيلاعان قابانباي باتىردىڭ جيەنٸ ەڭلٸك قىزدى ەر ەسپەنبەت ٶلٸم جازاسىنا كەسپەي, ەكٸ رۋدى بٸر بٸتٸمگە كەلتٸرەر ەدٸ جەنە وسى ەر ەسپەبەتتٸڭ بي اتاعى بولماعان. ەڭلٸك – كەبەككە جانى كٷيسە دە, اراشا تٷسە الماعان شىڭعىس تاۋ ٶڭٸرٸنە («كەلگەنٸ توبىقتىنىڭ وسى ماڭعا, 1780 – گە تاقالعاندا» دەپ «ەڭلٸك – كەبەك» داستانىندا» شەكەرٸم ايتقانداي) ەندٸ قونىستانىپ جاتقان توبىقتى رۋىنىڭ سول كەزدەگٸ باسشىلارىنىڭ بٸرٸ كٶبەي بي: «كٸم عارٸپ?» اتتى تولعاۋىندا:
از بولعان سوڭ ەلٸمٸز,
داۋلى بولىپ جەرٸمٸز,
ەكٸ عاشىق قازا بوپ,
ٷزٸلدٸ عوي بەلٸمٸز.
ەلٸن جٶنگە سالماعان,
قوس قىرشىندى جالماعان,
ەسپەنبەتتەي بي عارٸپ.
ٷش كٷن, ٷش تٷن جىلادىم,
كٶزٸمنٸڭ جاسىن بۇلادىم,
بولا الماي قورعان سولارعا,
اقىرىندا مەن عارٸپ, – دەپ وسى قاندى وقيعانى ناقتى سۋرەتتەگەن. بۇل جەردە تاريحي -ەدەبي زەرتتەۋشٸلەردٸ شاتاستىراتىن ادام ەسٸمدەرٸنٸڭ اتتاستىعى. 1780 – 1790 – جىلدارى سەمەيدە تۇرعان ي. گ. اندرەەۆ دەگەن ورىس كاپيتانىنىڭ – تىڭشىسىنىڭ دەرەگٸندە دەل وسى جىلدارى نايمان ٸشٸندەگٸ مۇرىن رۋىنىڭ كەيبٸر بٶلٸگٸ شىڭعىس تاۋىندا بولعان. بۇل رۋدىڭ كٶپشٸلٸگٸ بۇل جىلدارى قالبا تاۋى مەن تارباعاتاي تاۋىنىڭ بٶكتەرٸنە قونىستانىپ العان. وسى قالىڭ مۇرىننىڭ بٸر بۇتاعى قىدىر رۋى شىڭعىس تاۋدىڭ «قىدىر» جوتاسىنان ٶكپەتٸ تاۋىنىڭ تەرٸسكەيٸنە 1794 – 95 – جىلدارى قونىستانعانىن ۇلتى نەمٸس عالىم - ساياحاتشى سيۆەرستٸڭ وسىدان 220 جىلداي بۇرىن جازعان كٷندەلٸگٸنەن جەنە 1899 - جىلعى بٸلٸكتٸ ماماندارمەن قامتىلعان ف. ششەربينا باسقارعان ەكسپەديتسييانىڭ تاريحي دەرەكتٸ كٸتابىنان كٶرۋگە بولادى. قوس عاشىقتىڭ تاعدىرىن شەشكەن قاندى وقيعا 1790 - جىلداردا بولعان. وسى ايتىلعان مۇرىن رۋىنىڭ قىدىرىنان تارايتىن قارا بي اتالعان رۋ بار. جاس كەزٸنەن شەشەن, تاپقىر بولعان وسى قارا بيدٸڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسٸمٸ – ەسپەنبەت. زورلىق كٶرسەتكەن جاقتىڭ تەز ۇمىتىپ, زەبٸر-جاپا شەككەن جاقتىڭ كەرٸسٸنشە ۇمىتپايتىنى تابيعي زاڭدىلىق. كەڭگٸرباي, كٶبەي بيلەرمەن ايتىسقا تٷسٸپ, ەڭلٸك-كەبەككە ٷكٸم ايتقان «اداق» ەسپەنبەت ەمەس, «قارا بي» ەسپەنبەت دەگەندٸ اباي اۋدانىنداعى توبىقتىنىڭ اقساقالدارى وسى قىدىردىڭ ۇرپاقتارىنا ٶزدەرٸ ايتىپتى. شەجٸرە بويىنشا نايمان ٸشٸندەگٸ 5 بايىستان تارايتىن سىبان – مۇرىن رۋلارىنىڭ قونىستارى ول زاماندا ٶتە جاقىن بولعان. قارا بي اتالعان ەسپەنبەتتٸڭ اتاسى جەلكٸلدەك باتىر قابانبايلار تۇستاس تا, «اتادان جالعىزسىڭ, سوعىسقا بارما!» دەگەنگە بولماي قازاق-قالماق اراسىنداعى قىرعىن سوعىسقا ٶتە جاس كەزٸنەن قاتىسقان «13 جاسار سمايىل, تٸل المايتىن كٶك ايىل, بۇلان كٶگٸ وققا ۇشتى» دەپ «اقىرعى ايقاس» داستانىندا ايتىلاتىن ەكەسٸ سمايىلدىڭ جاس شاماسى ەر ەسپەنبەت تۇستاس ەكەنٸ ناقتى. ىرىمشىل قازاق «قارا بي» اتالعان ەسپەنبەتتٸڭ ەسٸمٸن «اداق» اتالعان ەسپەنبات باتىرداي بولسىن دەپ قويۋى دا ەبدەن مٷمكٸن. مۇحتار ەۋەزوۆ «ەڭلٸك – كەبەكتٸ» تۇڭعىش رەت پەسا قىلعاندا نايماننىڭ سٶزٸن ۇستاعان ەسپەنبەت بي دەپ وسى وقيعا جٶنٸندە ەۋەزوۆكە كەڭەس بەرگەن ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇل ەكەنٸن عالىم تۇرسىن جۇرتباي دەلەلدەدٸ. تۇراعۇل, ابايلار قۇنانبايدى كٶرگەن. قۇنانبايدىڭ ەكەسٸ ٶسكەنباي كەڭگٸرباي, كٶبەي بيلەرمەن بٸرگە ٶز رۋلارى توبىقتىنىڭ مٷددەسٸن قورعاعان. وسىعان قاراعاندا بار سانالى ٶمٸرٸن سىرت دۇشپاندارمەن ايقاسىپ ٶتكەن «ەر ەسپەنبەتتٸ تولاعاي تۇلعا» دەپ رۋ تارتىسىنا قيمايتىن ع. زۇلحاروۆ اعامىزدىڭ پٸكٸرٸ دۇرىس.
كٷرەستە قالىڭ قولدى اداقتاعان,
مايداندا بەتٸنە جاۋ قاراتپاعان.
سوندىقتان «اداق» دەگەن اتاق الىپ,
ەر ەدٸ اتىنا كٸر جاناتپاعان, - دەپ كەيٸنگٸلەرگە ەرلٸكتٸڭ اسقان ٷلگٸسٸ بولعان ەر ەسپەنبەتتٸ بٷگٸنگٸ جاس ۇرپاقتارعا جان-جاقتى قىرلارىمەن تانىستىرىپ, ۇلىقتاي الدىق پا? ەرينە, «ييا!» دەۋگە اۋزىمىز بارماس! ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى جاستارىمىزدى وتان سٷيگٸشتٸككە, ادالدىققا, ەسٸرە پايداقٷنەم بولماۋعا, مەيٸرٸمدٸلٸككە, يماندىلىققا, ماحابباتقا ادالدىققا, ويشىل-تاپقىرلىققا تەربيەلەۋدە ەر ەسپەنبەتتٸڭ ٶمٸرٸ تۇنىپ تۇرعان ٷلگٸ-ٶنەگە. مىنا كٶرشٸ رەسەي حالقىنىڭ پاتريوتتىق سەزٸمٸن, ۇلتتىق رۋحىن كٷشەيتۋ ٷشٸن ٶزٸنٸڭ حالقىن-ورىستارىن اياماي قىرعان قانٸشەرلەر ادميرال كولچاكتى, اتامان دۋتوۆتى, اننەنكوۆتاردى, ت.ب. ناسيحاتتاپ, ولار تۋرالى كينولار تٷسٸرٸپ, ەسكەرتكٸشتەر ورناتۋدا. ٶزٸ ٶلسە دە, ەڭبەگٸ مەن ەرلٸگٸ ٶلمەگەن بٸر تۋار تۇلعانىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولعان, بٷگٸندە, اياگٶز اۋدانىندا ات شاپتىرىپ, اس بەرمەسە دە ەر ەسپەنبەتتٸ ەسكە تٷسٸرٸپ, ونى جان-جاقتى جىرلايتىن اقىندار ايتىسىن, مٷشەيرالار ٶتكٸزۋگە تولىق مٷمكٸندٸك بار. «ەر ەسپەنبەتتٸڭ ٶمٸرٸ جەنە ەرلٸكتەرٸ» اتتى رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە عىلىمي – تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييا ٶتكٸزۋ كەرەك-اق! پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ: «ۇلت مەرەيٸن ٷستەم ەتكەن ارداقتىلار الدىندا سٶزٸمٸز دە, ٸسٸمٸز دە ادال بولۋعا تيٸس», - دەپ تەگٸننەن-تەگٸن ايتپاعان. اياگٶز تۇرماق قازاقستانعا ەشقانداي ەڭبەك سٸڭٸرمەگەن, كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس زامانىنداعى ورىس عارىشكەرٸ يۋ. گاگارين اتىندا اياگٶز قالاسىندا ەڭ ۇزىن ەرٸ باستى كٶشە بار. قازٸرگٸ زاماندا رەسەيدٸڭ ٶزٸندەگٸ ورىستىڭ كەيبٸر بٸلگٸشتەرٸ كسرو-نىڭ ايارلىققا تولى كەيبٸر قۇپييالارىن اشىپ, يۋ. گاگاريننٸڭ عارىشقا ۇشقانىن جوققا شىعارىپ وتىر. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز شىنىمەن عارىشكەردٸ قۇرمەتتەگٸسٸ كەلسە, تۇڭعىش عارىشكەرٸمٸز ەرٸ ەلەمدە العاش رەت «كرەيسەرگە» جويعىش ۇشاقتى قوندىرىپ, (توقتاردان بۇرىنعى سىناقشى ۇشقىشتار اجال قۇشىپ تىنعان.) عارىشقا ۇشپاي تۇرىپ باتىر اتانعان, ەسٸمٸ التىن ەرٸپپەن «گيننەستٸڭ رەكوردتار» كٸتابىنا تٸركەلگەن توقتار ەۋبەكٸروۆتى قۇرمەتتەيٸك. ماقالامدا قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس ەكەندٸگٸنە كٶزٸم جەتپەگەن كەيبٸر داۋلى تۇستاردىڭ باسقا دا نۇسقالارىن ەدەيٸ بەردٸم. سەبەبٸ, ەر ەسپەنبەتتٸڭ ٶمٸرٸ مەن ۇلتىمىزعا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن, ەرلٸگٸن زەرتتەۋ, «ەسپەنبەتتانۋ» ەندٸ باستالادى دەپ ەسەپتەيمٸن. باتىردىڭ ەرلٸگٸنٸڭ از عانا بٶلٸگٸن ايتقانىم بارلىعىڭىزعا ايان. جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى تاريحتى, ەدەبيەتتٸ زەرتتەپ جٷرگەن جاس عالىمدارىمىز بٸر سٷرلەۋدٸ شيىرلاعان تاپتاۋرىندىلىقتان شىعىپ, عىلىمي ەڭبەكتەرٸنە تٷرەن تٷسپەگەن وسى تىڭ تاقىرىپتى الىپ, جان – جاقتى, كەشەندٸ تٷردە زەرتتەسە, وسى داۋلى مەسەلەلەر انىقتالىپ, «اداق» اتالعان ەر ەسپەنبەت باتىردىڭ ٶمٸرٸندەگٸ باسقا دا بەلگٸسٸز وقيعالار اشىلار ەدٸ. بۇل تاقىرىپقا تالاپتى وقۋشىلار دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, قالام سەرمەرٸ انىق.
تاعى دا بٸر ماقالا جازىپ «پىسىقسىپ» جٷرمەۋٸم ٷشٸن, «بٸردٸ ايتىپ بٸرگە كەتٸپتٸ» دەپ مەرتەبەلٸ وقىرماندارىمىز سٶكسە دە, ورايى كەلگەندە قىسقا عانا ايتا كەتەيٸن: قازاق جازبا ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالعان, ۇلى ابايدىڭ ۇستازى بولعان, «ٶكسٸگٸڭدٸ ويلاسام, ۇيقى بەرٸپ, قايعى الام»,-دەپ ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ٷشٸن كٷڭٸرەنٸپ ٶتكەن, تۇيىقتان شىعار جولدى دا نۇسقاعان باباتايۇلى دۋلاتتىڭ شىعارمالارىنا ۇلتىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن كٶكسەپ, وتارلاۋشىلاردى باتىل ايىپتاعانى ٷشٸن, پاتشالى رەسەي دۋلات ٶلەڭٸنٸڭ ايتىلۋىنا بٸر تىيىم سالسا, ونىڭ مۇراگەرٸ كەڭەستٸك قىزىل ٶكٸمەت تاعى دا جارىققا شىعۋىنا توسقاۋىل بولعانى بەلگٸلٸ. باسقانى ايتپاعاندا, «مٷيٸزٸ قاراعايداي» دەگەن جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆ «اباي جولى» ەپوپەياسىندا ابايدى جىرىمەن ەمدەپ, ٷلگٸ-ٶنەگە كٶرسەتٸپ, باتاسىن بەرگەن دۋلاتتىڭ اتىن ايتا الماي «بارلاس» دەپ جاسىرىن اتپەن ايتقانى بەلگٸلٸ. مٸنە, وسى ۋاقىتتاردا وڭتٷستٸك قازاقستان ٶڭٸرٸندە تۋىپ-ٶسكەن, ٶمٸردەن ەرتە كەتكەن ەدەبيەتشٸ عالىم قۇلمات ٶمٸرەليەۆ دۋلات ٶلەڭدەرٸن بٸر جاقتى ايىپتاۋدىڭ نەگٸزسٸز ەكەندٸگٸن, ەدەبي جاڭا تانىم تۇرعىسىنان زەرتتەگەندە اقىن شىعارمالارى وتارشىلدارمەن بٸرگە جەرگٸلٸكتٸ بيلەۋشٸلەرگە قارسىلىقتان تۋعاندىعىن جەنە سول زاماندا دۋلاتتىڭ اتاعىن پايدالانىپ, قازان قالاسىنان كەلگەن, ەسٸرە يسلامشىل سەيٸتباتتال اتتى شالا ساۋاتتى نوعاي اقىنىنىڭ دٸني ٶلەڭدەرٸن دۋلاتتىڭ اتىنان جارييالاپ جٸبەرگەنٸن كەڭەستٸك يدەولوگتاردىڭ الدىندا تاباندى تٷردە قورعاۋىنا تۋرا كەلدٸ. قۇلدىق مەنتاليتەت ەبدەن دەندەپ العان كەيبٸر عالىم قانداستارىمىزدىڭ ٶزٸ قۇلمات اعامىزعا دۋلات مۇراسىن جاڭاشا باعالاۋعا جول بەرمەي, توسقاۋىل بولا بەردٸ. وسىنداي وي-ٶرٸسٸ تار, توعىشار, عالىمدىعىنان زالىمدىعى باسىم قارسىلاستارىنا:
ازامات ۇل تاريحتان سىر ٸزدەگەن,
سىر ٸزدەگەن, كٶنەدەن تٸل ٸزدەگەن.
تٸل ٸزدەسە كٶلدەنەڭ بٸرەۋ تۇردى,
وي - قييالدى تاريحقا جٷرگٸزبەگەن.
جٷرگٸزبەگەن, ەشنەرسە بٸلگٸزبەگەن,
بٸلسەم دەگەن نيەتتەن كٸر ٸزدەگەن, - دەيدٸ اشىنا ٷن قاتقان قۇلمات مارقۇم.
اقىن شىعارمالارىنا دەگەن كٶزقاراس كەڭەيگەننٸڭ ٷستٸنە تارىلا تٷسٸپ, 1984 جەنە1985 – جىلدارى باسىلعان ٷش تومدىققا دا, «بەس عاسىر جىرلايدى» جيناعىنا دا كٸرگٸزبەي تاستاعاندا اقىن مۇراسىنا دەگەن جاناشىرلىعى, ادالدىعى ودان سايىن شيرىقتىرعان ق. ٶمٸرەليەۆ دۋلاتتىڭ اتىنان:
«بەس عاسىرعا» كٸرگٸزبەي,
ۇرپاققا اتىم بٸلگٸزبەي,
عالىم بولعان, بالام-اۋ,
اسا كەششە بولماساڭ,
حالىق قايعىسىن جىر ەتكەن,
ەلگە ەمشٸ سٶزٸمنەن,
جٷرەر مە-ەڭ بٷگٸن كٸر ٸزدەي, - دەپ
دۋلاتقا تەن مىسقىلمەن, ٶتكٸرلٸكپەن اياماي سويىپ سالدى. ٶر مٸنەز عالىم سوندا دا قايتپاي, دۋلاتتىڭ مۇراسىنا قوسىلعان ٶرەسٸ تٶمەن, قۋاتى ەلسٸز, ساۋاتى تٶمەن دٷمشە مولدا مەۋلەكيدٸڭ ٶلەڭدەرٸن بٶلٸپ, اقىن مۇراسىن جٸلٸكتەپ تۇرىپ زەرتتەگەن ەڭبەگٸن شىعارماشىلىقتىڭ ازابىنا تٶزٸپ جەتٸلدٸرٸپ «زامانا سازى» اتتى جەكە جيناعىن وقىرمان قاۋىمعا تارتۋ ەتتٸ. «رۋحتاس - ادام تۋىستاس» دەگەندەي, دۋلات مۇراسىنىڭ اقتالۋىنا, ونىڭ جارىق كٶرۋٸنە قاۋٸپ-قاتەرگە قاراماي, جان-تەنٸمەن بەلسەنە كٸرٸسكەن كٷرەسكەر-عالىم قۇلمات ٶمٸرەليەۆتٸڭ اتىنا د. باباتايۇلىنىڭ تۋىپ ٶسكەن جەرٸ اياگٶزدەن كٶشە بەرٸلۋٸن 15 جىلداي بۇرىن ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ عالىمدارى سۇراعاندا, اۋدانىمىزدىڭ باسشىلارى كەلٸسكەن. ول ۋەدەنٸڭ ورىندالماعانىن اندا-ساندا «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ جازادى. ەرلٸكتٸ جاساماۋدان باعالاماۋدىڭ قاۋٸپتٸ ەكەندٸگٸ شىندىق. سوندىقتان مەنٸڭ ۇسىنىسىم – شىعىس قازاقستان وبلىسى اياگٶز قالاسىنداعى يۋريي گاگارين اتىنداعى كٶشەنٸ جەنە وڭتٷستٸك ەسكەري قالاشىقتاعى № 4- مەكتەپتٸ ٶمٸر جولدارى ۇرپاققا ٶنەگە, عيبرات, ۇلتقا ماقتان بولارلىق ەر ەسپەنبەتتٸڭ اتىنا, ەش ماعىناسى جوق «اكتيۋبينسكايا» دەپ اتالعان كٶشەنٸ دارىندى عالىم قۇلمات ٶمٸرەليەۆتٸڭ اتىنا بەرٸپ, ارنايى بەلگٸ قويىلسا دەيمٸن. دانا حالقىمىز: «ەسكەرتكٸشتٸڭ تۇعىرىن تۇلعا ٶزٸ قويادى, ەسكەرتكٸشتٸ حالقى قويادى», - دەگەن. اياگٶز قالاسىنداعى ورتالىق الاڭعا ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن كٶتەرەتٸن, وي-سانامىزدى ٶسٸرەتٸن, اقيىق اقىن دۋلات باباتايۇلىنىڭ ۇلى اقىن ەكەندٸگٸن سەزدٸرٸپ, سەندٸرٸپ تۇراتىن سەۋلەتتٸ, ەرٸ ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸش قويۋدىڭ ۋاقىتى باياعىدا جەتتٸ جەنە وسى الاڭدى دۋلاتتىڭ اتىنا بەرۋ كەرەك!
بەرٸن ايت تا بٸرٸن ايت,
ەسپەنبەتتەي ەر قايدا?
ەسپەنبەتتەي ەر تۋسا,
ەر كٷتەتٸن ەل قايدا? - دەپ وسىدان 180 جىل بۇرىن دۋلات بابامىزدىڭ ايتقانىن بٷگٸنگٸ بٸزدەر:
ەسپەنبەتتەي باتىرىن
ۇلىقتايتىن ەل قايدا? – دەپ جاڭعىرتا, باتىردىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولعانىن جۇرتتىڭ ەسٸنە سالا قايتالايمىز.
ەرتٸس نۇرقاسىم,
اياگٶز قالاسى,
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
ۇلت پورتالى
