Eski kitabi leksika men arab, parsy sózderin "Orfografiialyq sózdikke" engizý máselesi

Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymi-tájiribelik ortalyǵynyń uiymdastyrýymen 11 maýsym kúni ótetin «Qazaq jazýynyń tarihy jáne latyn álipbiine kóshýdiń ǵylymi-tájiribelik negizderi» atty respýblikalyq konferentsiianyń basty maqsaty – latyn grafikasyna negizdelgen qazaq álipbii emle erejeleriniń Tujyrymdamasyn naqtylaý.

Sol arqyly latyn grafikasyna negizdelgen qazaq álipbiiniń orfografiialyq erejelerin engizýge, olardy aprobatsiiadan ótkizý sharalyna ǵylymi negizder jasaý.  

Konferentsiia qarasańynda «Ult.kz» saity oqyrmandarynyń  nazaryna  Ahmet Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty Til tarihy jáne dialektologiia bóliminiń meńgerýshisi, Ulttyq komissiia janyndaǵy orfografiialyq toptyń múshesi. filologiia ǵylymynyń kandidaty Gúlfar Mamyrbekovanyń  maqalasyn usynyp otyrmyz.

***

Jańa latyn grafikasyna kóshý barysynda tilshi mamandar tarapynan júzege asýy tiis basty máselelerdiń biri – emle erejesiniń túzilýi, kirme sózder men terminderdiń, onomastikalyq ataýlardyń tańbalaný júiesin naqtylaý isi. Osylardyń ishinde kirme sózderdiń qatarynan oryn alatyn eski kitabi leksika men arab, parsy sózderin latyn grafikasymen shyǵatyn jańa «Orfografiialyq sózdikke» engizý máselesi ózekti bolyp otyr. Onyń birneshe sebepteri bar:

Birinshiden, egemendik alǵannan keiin islam dinine qatysty uǵymdar men tirkester tildik qoldanysymyzǵa molynan ene bastady. Máselen, myna tárizdi sózder sońǵy shyqqan «Orfografiialyq sózdikte» berilmegen, qazirgi tańda bular ártúrli nusqada ala-qula tańbalanyp keledi: arafa/arapa (qurban aittan bir kún buryn bolatyn tún), ashab/ashap/asqab (sahaba sóziniń kópshe túri sahabalar, Muhammed paiǵambar ǵ.s. serikteri), áleihissalam/aláihissalam/alaihulaslam/ǵalaihissalem (Paiǵambarlardyń, áýlielerdiń, perishtelerdiń atynan keiin aitylatyn qurmetti teńeý: Alla jarylqasyn), málak/málák (perishte), máláiik/máleik (perishteler), párenji/fárenji/paranja (musylman áielderiniń syrtqa shyqqanda jamylatyn syrt kiimi), taýap/táýap/táýab (qulshylyq etý, tabyný), rúkúǵ/rýkúǵ (namaz oqyǵanda tizege qoldy qoiyp eńkeiý), t.b.

Ekinshiden, kezinde saiasi ideologiialyq múddelerge sai kelmegendikten, kóptegen aýyz ádebieti muralarymyz jaryqqa shyqpaǵany belgili. Ondai jádigerler qatarynda dini dastandar, magiialyq, miftik ańyzdar men tarihi jyrlar bar. Bulardyń barlyǵy, táýelsizdik alǵannan keiin jariialana bastady da, olarda kezdesetin eski kitabi til birlikteriniń orfografiiasynda birizdilik saqtalmai kele jatyr. Mysaly: ahyl/ahil/ahl/áhli/áhil (týys, aǵaiyn; el, qaýym),  ǵafyl/ǵapil/ǵapyl/qapyl (ańqaý; beiqam), dafiǵ/dafiq (qarsylyq), jamiǵ/jámiǵ/jamiǵi/jámi/jámi (barlyǵy, kúlli), kalam/kálam/kálám/kálem (sóz, áńgime), mashǵul/máshǵul/mashqul (shuǵyldaný, isteý), mashriq/mashrih/mashyryq (shyǵys, kúnshyǵys), zánjabil/zanjabil (imbir; jumaqtaǵy bulaq aty), t.b. 

Jalpy «Orfografiialyq sózdikte» joq, biraq birneshe nusqada tańbalanyp júrgen eski kitabi sózderdiń jalpy sany 370 shamasynda. Bul jazý mádenietimizge nuqsan keltiretin óte úlken kórsetkish. Bulardyń bir ǵana nusqasyn jazylymda norma retinde taný kúrdeli problemalardyń biri bolyp tabylady. Táýelsizdik alǵannan keiin jaryqqa shyǵyp jatqan aýyz ádebieti jyrlarynda, qissa-dastandarda óte jii ushyrasatyn jaryspaly variantta qoldanylyp júrgen myna tárizdi sózderdiń ádebi tilde norma dep tanylǵan bir nusqasy «Orfografiialyq sózdikke» mindetti túrde engizilýi qajet-aq: aqaid/ǵaqaid, afsýn/afsún, baraǵat/barat, bahan/báhána, basharat/básheret, beiquda/beihuda, bihýd/bihýd, býstan/bustan, górian/góriian, dilbar/dilbar, diýan/dýan, júhúd/juhut, zaqým/zaqum, zánjabil/zanjabil, ziada/ziiada, zuljalal/zúljalal, zúlfi/zulpy, ihfa/ihpa, káfarat/kaparat, kúlfat/kúlpat, maǵshýǵ/maǵshuǵ, mantiq/mantyq, mahsýs/mahsus, mahfýz/mahfuz, mashǵul/máshǵul, mázkúr/mazkýr, máláiik/máleik, millat/millát, mýafiq/mýafyq, mýqarrab/muqarrab, múshrik/múshirik,  nýjým/nújúm, párenji/fáránji, rúkúǵ/rýkúǵ, subhan/sýbhan, taýap/táýap, sharif/shárip, shahid/sháhid, sháýkat/shaýkat, shiǵyr/shiǵr, shiit/shiǵi, t.b. Jazylymda bir sózdi osylaisha birneshe fonetikalyq varianttarymen árqalai jaza berý emle erejesine qaishy nárse. Durys bolyp tanylmaidy.  

Aldaǵy ýaqytta jańa latyn grafikasymen shyǵatyn «Orfografiialyq sózdikte» mynadai máseleler basty nazarda bolǵany jón:

1) Sońǵy jyldary jii qoldanysqa ene bastaǵan dini ataýlardyń durys dep tanylǵan variantyn sózdikke engizgen durys. Sebebi, bul tárizdi sózder ártúrli nusqada turaqty túrde qoldanylyp keledi. Mysaly: kánisa/kanisa (shirkeý), káshish/kashish (pop, shirkeý qyzmetkeri), mýazin/mýázin (namazǵa shaqyrýshy, azan aitýshy), haýia/Háýiá (tozaq aty), t.b.

2) Qazirgi ádebi tilde qoldanylmaityn alaida, jaryqqa shyǵyp jatqan aýyz ádebieti shyǵarmalarynda jii kezdesetin eski kitabi til birlikteriniń bir varianty «Orfografiialyq sózdikke» engizilgeni durys. Óitkeni normalandyrý printsipi qolǵa alynbaǵandyqtan, jaryqqa shyǵyp jatqan kitaptarda kónelik formalar ártúrli nusqalarmen kópshilikke usynylyp kele jatyr.  Mysaly: bekem sóziniń  mahkam, mehkam, máhkám; dáret sóziniń taharat, taharat, shadiiar sóziniń shahariar, sháháriar, shariiar, shariar, sháriar t.b.

3) Sońǵy shyqqan «Orfografiialyq sózdikte» kórsetilgen nusqasy bola tura, ekinshi dybystyq nusqalarynyń da qatar qoldanyla berý jaǵdailary jii kezdesedi. Mysaly: ajýa/ájýa, baitolla/baitýlla, bádeýi//bádáýi, jáhil/jahil/jáhil, rákat/rakaǵat/rákaǵat, rýbai/rýbai, námaqul/namaqul, táiem/taiammom, sárgárda/sárgarda, kálánder/kálándar, t.b. Sońǵy shyqqan «Orfografiialyq sózdikte» bul sózderdiń birinshi turǵan nusqalary berilgen. Alaida sózdikte kórsetilgen nusqa emes, kerisinshe, ekinshi nusqanyń qoldanym aiasynyń keńdigine biz zertteý barysynda kóz jetkizdik, iaǵni ekinshi varianttary basym qoldanysta. Sondyqtan ekinshi nusqalaryn «Orfografiialyq sózdikke» alý kerek.

4) Qazirgi tańda, buryn h-men tańbalanatyn biraz sózderdi q árpimen jazyp júrmiz. Osy qanshalyqty durys? Máselen, qazaq tiliniń «Orfografiialyq sózdiginde» q árpimen berilip júrgen sózderdiń basqa túrki tilderindegi tańbalanýy mynadai:

Kesteden kórip turǵanymyzdai, tórt tilde de h tańbasymen beriledi eken. Qazaq tilinde bul sózderdi q-men tańbalaǵanymyzben suhbat, rýh, rýhani, ahýal, sahaba, mahshar, husni sózderi orfografiialyq sózdikte h árpimen berilgen. Raqat, raqmet, raqym sózderindegi h dybysy men suhbat, rýh, rýhani, ahýal, sahaba, mahshar, husni degen sózderdegi h dybysy túpnusqa arab tilinde bir ǵana tańbamen dybystalady, bir-birinen aiyrmashylyǵy joq dybystar. Bul bir. Ekinshiden, aýyzeki sóileý kezinde q-dan góri, h-men dybystaitynymyz anyq. Aldaǵy ýaqyttarda latyn grafikasymen jaryqqa shyqqaly otyrǵan «Orfografiialyq sózdikte» q/h sáikestigine qatysty sózderdi qaitadan muqiiat tekserýden ótkizgen abzal.

Joǵaryda aityp ketkenimizdei, ártúrli nusqada tańbalanyp júrgen jáne orfografiialyq sózdikke endirilmegen eski kitabi leksika men arab, parsy sózderiniń sany 370-ke jýyq. Ol sózderdiń barlyǵyn orfografiialyq sózdikke alý kerek deýden aýlaqpyz. Alaida qissa-dastandarda, aýyz ádebieti jyrlarynda, jyraýlar poeziiasynda, jazba muralarda, qazir shyǵyp jatqan dini kitaptar men BAQ quraldarynda turaqty túrde ári jii ushyrasatyn birlikterdi iriktep, olardyń jazylym normasyn orfografiialyq sózdikke endirip, kópshilikke usynǵan abzal degen oidamyz. Ondai sózderdiń ishinde qai nusqasyn sózdikke endirý kerek, qai nusqanyń emlesi durys degen másele óz aldyna bólek zertteýdi talap etedi. Iaǵni sózdikke naqty alynatyn nusqany qazaq tiliniń dybystyq zańdylyqtaryna, qosymsha jalǵaný tártibine, qoldanym jiiligine qarai anyqtaý isi muqiiat júrgizilýi shart.