ەسكٸ كٸتابي لەكسيكا مەن اراب, پارسى سٶزدەرٸن "ورفوگرافييالىق سٶزدٸككە" ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ

ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 11 ماۋسىم كٷنٸ ٶتەتٸن «قازاق جازۋىنىڭ تاريحى جەنە لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸڭ عىلىمي-تەجٸريبەلٸك نەگٸزدەرٸ» اتتى رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسييانىڭ باستى ماقساتى – لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸ ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ تۇجىرىمداماسىن ناقتىلاۋ.

سول ارقىلى لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ ورفوگرافييالىق ەرەجەلەرٸن ەنگٸزۋگە, ولاردى اپروباتسييادان ٶتكٸزۋ شارالىنا عىلىمي نەگٸزدەر جاساۋ.  

كونفەرەنتسييا قاراساڭىندا «ۇلت.kz» سايتى وقىرماندارىنىڭ  نازارىنا  احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى تٸل تاريحى جەنە ديالەكتولوگييا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ۇلتتىق كوميسسييا جانىنداعى ورفوگرافييالىق توپتىڭ مٷشەسٸ. فيلولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى گٷلفار مامىربەكوۆانىڭ  ماقالاسىن ۇسىنىپ وتىرمىز.

***

جاڭا لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ بارىسىندا تٸلشٸ ماماندار تاراپىنان جٷزەگە اسۋى تيٸس باستى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – ەملە ەرەجەسٸنٸڭ تٷزٸلۋٸ, كٸرمە سٶزدەر مەن تەرميندەردٸڭ, ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ تاڭبالانۋ جٷيەسٸن ناقتىلاۋ ٸسٸ. وسىلاردىڭ ٸشٸندە كٸرمە سٶزدەردٸڭ قاتارىنان ورىن الاتىن ەسكٸ كٸتابي لەكسيكا مەن اراب, پارسى سٶزدەرٸن لاتىن گرافيكاسىمەن شىعاتىن جاڭا «ورفوگرافييالىق سٶزدٸككە» ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ بولىپ وتىر. ونىڭ بٸرنەشە سەبەپتەرٸ بار:

بٸرٸنشٸدەن, ەگەمەندٸك العاننان كەيٸن يسلام دٸنٸنە قاتىستى ۇعىمدار مەن تٸركەستەر تٸلدٸك قولدانىسىمىزعا مولىنان ەنە باستادى. مەسەلەن, مىنا تەرٸزدٸ سٶزدەر سوڭعى شىققان «ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتە» بەرٸلمەگەن, قازٸرگٸ تاڭدا بۇلار ەرتٷرلٸ نۇسقادا الا-قۇلا تاڭبالانىپ كەلەدٸ: ارافا/اراپا (قۇربان ايتتان بٸر كٷن بۇرىن بولاتىن تٷن), اسحاب/اسحاپ/اسقاب (ساحابا سٶزٸنٸڭ كٶپشە تٷرٸ ساحابالار, مۇحاممەد پايعامبار ع.س. سەرٸكتەرٸ), ەلەيھيسسالام/الەيھيسسالام/الايحۇلاسلام/عالايحيسسالەم (پايعامبارلاردىڭ, ەۋليەلەردٸڭ, پەرٸشتەلەردٸڭ اتىنان كەيٸن ايتىلاتىن قۇرمەتتٸ تەڭەۋ: اللا جارىلقاسىن), مەلاك/مەلەك (پەرٸشتە), مەلەيٸك/مەلەيك (پەرٸشتەلەر), پەرەنجٸ/فەرەنجٸ/پارانجا (مۇسىلمان ەيەلدەرٸنٸڭ سىرتقا شىققاندا جامىلاتىن سىرت كيٸمٸ), تاۋاپ/تەۋاپ/تەۋاب (قۇلشىلىق ەتۋ, تابىنۋ), رٷكٷع/رۋكٷع (ناماز وقىعاندا تٸزەگە قولدى قويىپ ەڭكەيۋ), ت.ب.

ەكٸنشٸدەن, كەزٸندە ساياسي يدەولوگييالىق مٷددەلەرگە ساي كەلمەگەندٸكتەن, كٶپتەگەن اۋىز ەدەبيەتٸ مۇرالارىمىز جارىققا شىقپاعانى بەلگٸلٸ. ونداي جەدٸگەرلەر قاتارىندا دٸني داستاندار, ماگييالىق, ميفتٸك اڭىزدار مەن تاريحي جىرلار بار. بۇلاردىڭ بارلىعى, تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن جارييالانا باستادى دا, ولاردا كەزدەسەتٸن ەسكٸ كٸتابي تٸل بٸرلٸكتەرٸنٸڭ ورفوگرافيياسىندا بٸرٸزدٸلٸك ساقتالماي كەلە جاتىر. مىسالى: اھىل/اھيل/اھل/ەھلٸ/ەھٸل (تۋىس, اعايىن; ەل, قاۋىم),  عافىل/عاپٸل/عاپىل/قاپىل (اڭقاۋ; بەيقام), دافيع/دافيق (قارسىلىق), جاميع/جەميع/جاميعي/جەمي/جەمٸ (بارلىعى, كٷللٸ), كالام/كەلام/كەلەم/كەلەم (سٶز, ەڭگٸمە), ماشعۇل/مەشعۇل/ماشقۇل (شۇعىلدانۋ, ٸستەۋ), ماشريق/ماشريح/ماشىرىق (شىعىس, كٷنشىعىس), زەنجابيل/زانجابٸل (يمبير; جۇماقتاعى بۇلاق اتى), ت.ب. 

جالپى «ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتە» جوق, بٸراق بٸرنەشە نۇسقادا تاڭبالانىپ جٷرگەن ەسكٸ كٸتابي سٶزدەردٸڭ جالپى سانى 370 شاماسىندا. بۇل جازۋ مەدەنيەتٸمٸزگە نۇقسان كەلتٸرەتٸن ٶتە ٷلكەن كٶرسەتكٸش. بۇلاردىڭ بٸر عانا نۇسقاسىن جازىلىمدا نورما رەتٸندە تانۋ كٷردەلٸ پروبلەمالاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن جارىققا شىعىپ جاتقان اۋىز ەدەبيەتٸ جىرلارىندا, قيسسا-داستانداردا ٶتە جيٸ ۇشىراساتىن جارىسپالى ۆاريانتتا قولدانىلىپ جٷرگەن مىنا تەرٸزدٸ سٶزدەردٸڭ ەدەبي تٸلدە نورما دەپ تانىلعان بٸر نۇسقاسى «ورفوگرافييالىق سٶزدٸككە» مٸندەتتٸ تٷردە ەنگٸزٸلۋٸ قاجەت-اق: اقايد/عاقايد, افسۋن/افسٷن, باراعات/بارات, باھان/بەھەنا, باشارات/بەشەرەت, بەيقۇدا/بەيحۇدا, بيحۋد/بيھۋد, بۋستان/بۇستان, گٶريان/گٶرييان, ديلبار/دٸلبار, ديۋان/دۋان, جٷھٷد/جۇھۇت, زاقۋم/زاقۇم, زەنجابيل/زانجابٸل, زيادا/زييادا, زۇلجالال/زٷلجالال, زٷلفٸ/زۇلپى, يحفا/يحپا, كەفارات/كاپارات, كٷلفات/كٷلپات, ماعشۋع/ماعشۇع, مانتيق/مانتىق, ماحسۋس/ماحسۇس, ماحفۋز/ماحفۇز, ماشعۇل/مەشعۇل, مەزكٷر/مازكۋر, مەلەيٸك/مەلەيك, ميللات/ميللەت, مۋافيق/مۋافىق, مۋقارراب/مۇقارراب, مٷشرٸك/مٷشٸرٸك,  نۋجۋم/نٷجٷم, پەرەنجٸ/فەرەنجٸ, رٷكٷع/رۋكٷع, سۇبحان/سۋبحان, تاۋاپ/تەۋاپ, شاريف/شەرٸپ, شاھيد/شەھيد, شەۋكات/شاۋكات, شيعىر/شيعر, شييت/شيعي, ت.ب. جازىلىمدا بٸر سٶزدٸ وسىلايشا بٸرنەشە فونەتيكالىق ۆاريانتتارىمەن ەرقالاي جازا بەرۋ ەملە ەرەجەسٸنە قايشى نەرسە. دۇرىس بولىپ تانىلمايدى.  

الداعى ۋاقىتتا جاڭا لاتىن گرافيكاسىمەن شىعاتىن «ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتە» مىناداي مەسەلەلەر باستى نازاردا بولعانى جٶن:

1) سوڭعى جىلدارى جيٸ قولدانىسقا ەنە باستاعان دٸني اتاۋلاردىڭ دۇرىس دەپ تانىلعان ۆاريانتىن سٶزدٸككە ەنگٸزگەن دۇرىس. سەبەبٸ, بۇل تەرٸزدٸ سٶزدەر ەرتٷرلٸ نۇسقادا تۇراقتى تٷردە قولدانىلىپ كەلەدٸ. مىسالى: كەنيسا/كانيسا (شٸركەۋ), كەشيش/كاشيش (پوپ, شٸركەۋ قىزمەتكەرٸ), مۋازين/مۋەزين (نامازعا شاقىرۋشى, ازان ايتۋشى), ھاۋيا/ھەۋيە (توزاق اتى), ت.ب.

2) قازٸرگٸ ەدەبي تٸلدە قولدانىلمايتىن الايدا, جارىققا شىعىپ جاتقان اۋىز ەدەبيەتٸ شىعارمالارىندا جيٸ كەزدەسەتٸن ەسكٸ كٸتابي تٸل بٸرلٸكتەرٸنٸڭ بٸر ۆاريانتى «ورفوگرافييالىق سٶزدٸككە» ەنگٸزٸلگەنٸ دۇرىس. ٶيتكەنٸ نورمالاندىرۋ پرينتسيپٸ قولعا الىنباعاندىقتان, جارىققا شىعىپ جاتقان كٸتاپتاردا كٶنەلٸك فورمالار ەرتٷرلٸ نۇسقالارمەن كٶپشٸلٸككە ۇسىنىلىپ كەلە جاتىر.  مىسالى: بەكەم سٶزٸنٸڭ  ماحكام, مەحكام, مەحكەم; دەرەت سٶزٸنٸڭ تاھارات, تاحارات, شادييار سٶزٸنٸڭ شاھاريار, شەھەريار, شارييار, شاريار, شەريار ت.ب.

3) سوڭعى شىققان «ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتە» كٶرسەتٸلگەن نۇسقاسى بولا تۇرا, ەكٸنشٸ دىبىستىق نۇسقالارىنىڭ دا قاتار قولدانىلا بەرۋ جاعدايلارى جيٸ كەزدەسەدٸ. مىسالى: اجۋا/ەجۋا, بايتوللا/بايتۋللا, بەدەۋي//بەدەۋي, جەھٸل/جاھيل/جەھيل, رەكات/راكاعات/رەكاعات, رۋباي/رۋباي, نەماقۇل/ناماقۇل, تەيەم/تايامموم, سەرگەردا/سەرگاردا, كەلەندەر/كەلەندار, ت.ب. سوڭعى شىققان «ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتە» بۇل سٶزدەردٸڭ بٸرٸنشٸ تۇرعان نۇسقالارى بەرٸلگەن. الايدا سٶزدٸكتە كٶرسەتٸلگەن نۇسقا ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەكٸنشٸ نۇسقانىڭ قولدانىم اياسىنىڭ كەڭدٸگٸنە بٸز زەرتتەۋ بارىسىندا كٶز جەتكٸزدٸك, ياعني ەكٸنشٸ ۆاريانتتارى باسىم قولدانىستا. سوندىقتان ەكٸنشٸ نۇسقالارىن «ورفوگرافييالىق سٶزدٸككە» الۋ كەرەك.

4) قازٸرگٸ تاڭدا, بۇرىن ح-مەن تاڭبالاناتىن بٸراز سٶزدەردٸ ق ەرپٸمەن جازىپ جٷرمٸز. وسى قانشالىقتى دۇرىس? مەسەلەن, قازاق تٸلٸنٸڭ «ورفوگرافييالىق سٶزدٸگٸندە» ق ەرپٸمەن بەرٸلٸپ جٷرگەن سٶزدەردٸڭ باسقا تٷركٸ تٸلدەرٸندەگٸ تاڭبالانۋى مىناداي:

كەستەدەن كٶرٸپ تۇرعانىمىزداي, تٶرت تٸلدە دە ح تاڭباسىمەن بەرٸلەدٸ ەكەن. قازاق تٸلٸندە بۇل سٶزدەردٸ ق-مەن تاڭبالاعانىمىزبەن سۇحبات, رۋح, رۋحاني, احۋال, ساحابا, ماحشار, حۇسني سٶزدەرٸ ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتە ح ەرپٸمەن بەرٸلگەن. راقات, راقمەت, راقىم سٶزدەرٸندەگٸ ح دىبىسى مەن سۇحبات, رۋح, رۋحاني, احۋال, ساحابا, ماحشار, حۇسني دەگەن سٶزدەردەگٸ ح دىبىسى تٷپنۇسقا اراب تٸلٸندە بٸر عانا تاڭبامەن دىبىستالادى, بٸر-بٸرٸنەن ايىرماشىلىعى جوق دىبىستار. بۇل بٸر. ەكٸنشٸدەن, اۋىزەكٸ سٶيلەۋ كەزٸندە ق-دان گٶرٸ, ح-مەن دىبىستايتىنىمىز انىق. الداعى ۋاقىتتاردا لاتىن گرافيكاسىمەن جارىققا شىققالى وتىرعان «ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتە» ق/ح سەيكەستٸگٸنە قاتىستى سٶزدەردٸ قايتادان مۇقييات تەكسەرۋدەن ٶتكٸزگەن ابزال.

جوعارىدا ايتىپ كەتكەنٸمٸزدەي, ەرتٷرلٸ نۇسقادا تاڭبالانىپ جٷرگەن جەنە ورفوگرافييالىق سٶزدٸككە ەندٸرٸلمەگەن ەسكٸ كٸتابي لەكسيكا مەن اراب, پارسى سٶزدەرٸنٸڭ سانى 370-كە جۋىق. ول سٶزدەردٸڭ بارلىعىن ورفوگرافييالىق سٶزدٸككە الۋ كەرەك دەۋدەن اۋلاقپىز. الايدا قيسسا-داستانداردا, اۋىز ەدەبيەتٸ جىرلارىندا, جىراۋلار پوەزيياسىندا, جازبا مۇرالاردا, قازٸر شىعىپ جاتقان دٸني كٸتاپتار مەن باق قۇرالدارىندا تۇراقتى تٷردە ەرٸ جيٸ ۇشىراساتىن بٸرلٸكتەردٸ ٸرٸكتەپ, ولاردىڭ جازىلىم نورماسىن ورفوگرافييالىق سٶزدٸككە ەندٸرٸپ, كٶپشٸلٸككە ۇسىنعان ابزال دەگەن ويدامىز. ونداي سٶزدەردٸڭ ٸشٸندە قاي نۇسقاسىن سٶزدٸككە ەندٸرۋ كەرەك, قاي نۇسقانىڭ ەملەسٸ دۇرىس دەگەن مەسەلە ٶز الدىنا بٶلەك زەرتتەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. ياعني سٶزدٸككە ناقتى الىناتىن نۇسقانى قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق زاڭدىلىقتارىنا, قوسىمشا جالعانۋ تەرتٸبٸنە, قولدانىم جيٸلٸگٸنە قاراي انىقتاۋ ٸسٸ مۇقييات جٷرگٸزٸلۋٸ شارت.