"Eski gvardiia" esirkedi me, "jańa gvardiia" jarylqai ma?

Bap. Baq. Taq.

Elge tanymal atqa miner­ler­ge qatysty sońǵy kadr ózgeristerinen birizdilik pen logika izdep, prezident she­shimderine naqty sebep ne syltaý izdep jatqandarǵa tańǵa­lamyn. Óitkeni eshqandai qi­syn joq: baiaǵy kadrlyq jartas – sol bir jartas, bári de sol eski saryn, sýbektivtik tańdaý, qoǵam men bilikte jyldar boiyna óz sheshimin tappai, qordalanyp qalǵan problemalardy taǵy da keiinge qaldyrý. Prezidentke kim búgin sózin ótkize aldy – sonyń asyǵy alshysynan túsedi, degeni bolady. 

Desek te, osy kadrlyq qai­ta qurýda buryn-sońdy bolyp kórmegen bir jańalyq bar. Ol “prezident júieni ózgertýden góri sol júieniń keiipkerlerin ózgertýge kóshti” degenge saiady. Bul da bir qyzyq transformatsiia bolǵaly tur! 

Endi sol keiipkerlerge kóshelik. 

Aldymen memleket basshysynyń janynda sonaý KSRO kezinen aiyrylmai kele jatqan syralǵy dostary, “eski gvardiia” týraly aitý kerek. Ýaqyt óz degenine kóndiredi. Osy kúnge deiin qoǵamdyq sanada myzǵymastai, ornynan eshqashan jyljymaityndai bop kóringen tutas bir tolqyn aqy­ryndap jyly oryndaryn bosata bastady. Árine, olar ázir­she óz kúshinde, N.Nazarbaevqa, ainalaǵa yqpaly bar. Biraq, zamandary ótip barady. Pre­zidenttiń ózi “zeinet­kerlik” faktordy moiyndap, óziniń ejelden beri kele jatqan se­riktesterine qatysty sheshim­der qabyldap, birin qyzmetten alyp, al birine sonaý 2020 jyl­ǵa deiin moraldyq ári psihologiialyq indýlgentsiia, iaǵni ruqsat pen mursat berip jatyr. Biraq ómirdiń, saiasi qyzmettiń obektivti sipattaǵy óz zańdary bar, olar pen­delerdiń qalaýyna, onyń ishin­de prezi­denttiń jarlyǵyna baǵyna ber­meidi ǵoi. Resmi ruqsat alǵan ol zeinetker­ler­diń taǵdyry erteń-aq basqasha qubylyp ketpesine eshbir kepildik joq. 

“Eski gvardiiaǵa” epitafiia oqyp, saiasi “janazasyn” shyǵarý, árine, tym erte. Jáne de ol tolqynǵa laiyqty baǵa berý kerek dep oilaimyn. 

Bir sózben aitsam, osy jyldar ishinde biliktiń turqy qandai boldy – “eski gvardiia” da sondai boldy. Kerisinshe de aitýǵa keledi. 

Moiyndaý kerek, eldiń ekonomikasynda, áleýmettik ómi­rin­de atqarylǵan birshama oń ózgeristerge olardyń da tike­lei qatysy bar. 

Biraq búginde biz “eski gvardiiany” maqtaýdan góri, onyń osy 25jyl ishindegi tirliginiń kóleńkeli tustaryn ataýǵa tiis­piz. Ol eń aldymen bolashaq úshin kerek. 

Osy ýaqyt ishinde bilik at­qarǵan bar tirlik úshin – jaqsysy da bar, jamany da bar – olar da óz basymen jaýap beredi. Óitkeni sol “gvardiia” eń basty saiasi sheshimderdiń basy-qasynda júrdi. Sol ke­zeńniń qyzyǵyn da, shyjyǵyn da kórdi. Táttisin de, ashysyn da tatty. 

“Eski gvardiia” túbi ótken zamanda, olar, N.Nazarbaev sekildi Keńes Odaǵynyń “shek­pe­ninen” shyqty. Sondyqtan da 70 jyl boiyna tutas bir imperiiada ústemdik etken birpar­tiialyq ideologiianyń “solshyl balalyq syrqattaryn” óz boiy­na sińirip qaldy, ol virýstan aryla almai-aq qoidy. Sol eskirgen saryn táýelsiz Qazaqstannyń ishki jáne syrt­qy saiasatynda áli de boi kórsetip keledi. 

Buryn taza partiialyq jáne biýrokratiialyq qyzmette ǵana bolyp, eshqashan naqty biznespen ainalyspaǵan “eski gvardiianyń” tarihi bir sátte Qudaiy berip, tutas bir mem­lekettiń asa bai qoryn eshbir básekesiz ielenip qaldy. Bu­rynǵy jalpyhalyqtyq zaýyttar men fabrikalardy, Mendeleev tablitsasynyń barlyq derlik elementterin qamtityn jer qoinaýy bailyǵyn sol top óz menshigine ainaldyrdy. Sóitip, “eski gvardiia” Qazaqstan ekonomikasyn oligarhtandyrýdyń negizin qalady, nesin jasyraiyq, ózderi de (ne ba­la-shaǵasy, ne dostary) sol oli­garhtardyń tizimine resmi túrde endi. Buryn onysyn aitýǵa qymsynatyn edi, qazir ondai ádeptilik atymen joq: “Forbstyń” tórine shyǵamyn dep bir-birimen talasyp, eldi sharshatty ábden. 

Keńestik sana sarqynshaǵynyń erekshe atar bir kórinisi – “aýrý qalsa da, ádet qalmaidy” degendei, “úlken aǵany izdeý” sindromy. Ol búginde basqarý elitasyndaǵy keibir tulǵalardyń Kremlge retsiz jaltaqtai berýinen anyq baiqalady. 

Keshegi kommýnisterdiń jańa Qazaqstandaǵy demokratiia men adam bostandyqtary siiaqty túpkilikti qundylyqtar­ǵa jan-tánimen qarsy bolyp, balama oi aitqan kez kelgen adamnyń túbine jetetini týraly áńgime aitýdyń ózi de artyq­taý: ony jurttyń bári biledi. 
Endi mine, hemmingýeishelesek, osy tolqynǵa da “qońy­raý soǵyldy”. 

Biologiialyq ári saiasi sebeptermen “eski gvardiia” tarihi sahnadan keteri anyq. Onyń ornyn kimder basady? Osy suraq meni jii mazalaidy. 

Árine, “eski gvardiianyń” ókshesin basyp, bilikke kelip jatqan “jańa gvardiianyń” ózi eki túrli. 

Biri – alpysty alqymdap qalǵandar. Olar bir jaǵynan “eski gvardiiaǵa” jaqyn, óit­keni oǵan táýeldi. Ekinshi­den, olar sony tolqyn – “bolashaqshylarmen” de til tabysqysy keledi, óitkeni shynymen de bolashaq solardyń qolynda. 

Ol tolqyn baiaǵydan-aq ári búgin de bilik basynda. Ol shoǵyrdyń taǵdyry da árqily.

Biri – ómir boiy bastyq bolyp, jaiǵasqan oryntaǵyn áke­sinen qalǵan muradai sezi­nip júr. Olar “aqpan soqsa ólmeidi, toqpan soqsa ól­meidi!”. Tipti bizde aty-jóni “pálenshe isterdiń mi­nistri”, “túgenshe oblystyń ne aýdannyń ákimi” degen anyqtaýyshsyz qabyldana almaityn tulǵalar bar. Quddy bir sol ákimdigi men ministr­ligin azan shaqyryp qoiǵan atymen birge týýy týraly kýálikke jazyp qoiǵandai! 

Al biri qalyptasqan júiege sińise almai, ne syrtta júrýge májbúr. Ne el ishinde júrse de, bilikten tys qal­ǵan. Biraq meniń paiymdaýymsha, barrikadanyń eki bólek jaǵynda júrse de, olardyń ortaq múddeleri men ómirta­nymdyq ustanymdary bar... 

“Bolashaqshylardyń” da orny bólek. Olardyń basty baǵdary, basym baǵyttary, saiasi tańdaýy jáne olarǵa qoǵam qoiar talap qandai bolmaq? 

Ol urpaqty shartty túrde tranzittik, iaǵni bolashaqta shyn máninde, demokratiialyq, halyqshyl bolatyn ókimetke kóshýdegi ótpeli úkimet retin­de qarastyrýǵa bola ma? Álde olar “aǵashkalardyń” qolyna sý quiǵanyn mise tutyp qalatyn, “baryp kel, shaýyp kel”, shabarmandyq rólde qala bere me? 

Sana tárbie men tilmen keledi. Ókinishke qarai, “ja­ńa gvardiianyń” kóbisi ne oryssha, ne aǵylshynsha bilim alyp, qazaqy sana men tilden aýlaqtanyp ketken. Orys tildik faktor olardyń dúnie­tanymynda “reseilik” vektordyń basym bolýyna óz áserin tigizýde. Sondyqtan da olar keńestik ideologiia saltynan mura bop qalǵan Kremlge áli de jaltaqtaityn siiaqty. Áitpese, jalpyadamzattyq órkeniettik tańdaý jolynda birjaqty re­seilik baǵyttyń ózindik ziiany bar ekenin prezidentke baryp nege úgittemeidi? 

Menińshe, Aqorda mańyndaǵy ardagerlerdi ǵana emes, osy jyldary qoǵamda ústem­dik etip kele jatqan saiasi júieniń ózin zeinetkerlikke shyǵaryp salmai, jaǵdai ózgermeidi! 

Batysta oqyǵandary da durys. Biraq ókinishtisi sol she­teldik formatsiianyń zańdary men tártibi bizdiń elde ornamaǵandyqtan, olardyń teoriialyq bilimi men praktikalyq tanymynyń arasynda úlken qarama-qaishylyq oryn alyp jatqany da jasyryn emes. 

Olardyń aldynda bir moraldyq-psihologiialyq dilemma bar. Onyń mánisi mynada: damyǵan batys elderinde biznes jasaý men memleketke qyzmet etý bir bólek te, jemqorlyq ómir saltyna ainalǵan, “sáke-mákesiz”, ton bolmasa da, jol bolatyn oramalsyz sharýa sheshilmei­tin bizdiń elde ondai tirlik jasaý – múldem bólek, tipti bir-biri­men qabyspaityn uǵym­­dar. Olar sonyń qaisysyn tańdaidy? Mine, gáp sonda! 

Shetel bilimi, sózsiz, kerek. Memleketaralyq, ultaralyq tilaralyq, ekonomikaaralyq integratsiiany qaitkende de joqqa shyǵara almaimyz. Biraq osynaý ǵalamdaný zamanynda kez kelgen ult úshin bir ámbebap qaýip bar: jahandaný óz jurtyńa tán jaqsy qasiet­terdi joiyp qoimaýy tiis. 

Ulttyq turǵydan alǵanda printsipshil, ári osy pozitsiiasyn tabandy da tiimdi qorǵai alatyn, basqa ultty renjitpeitin, biraq oǵan jaltaqtamaityn kadrlar kerek! Garvard pen Máskeý osyndai kadrlardy bizge bere aldy ma?! Oǵan úlken kúmánim bar. Onyń bir sebebi mynada. 
Menińshe, qazir bizdiń elde oryn alǵan nepotizm (iaǵni kadr saiasatyndaǵy týysqanshyldyq) ulttyq múddege óz kesirin tigi­zetin bir fenomendi týǵyzdy. Bári shetinen “atadan asyp týǵan” olar óz klany ne tobynyń arqasynda ósti, oǵan ómirlik qaryzdar. Endi ákim ne ministr bol­ǵan kadr “týra bide týǵan joq” qa­ǵidasyn ustanyp, ulttyq, memle­kettik múddeni óz jaqyndarynyń múddesinen joǵary qoia ala ma? Máselen, bir kadrlyq ne ten­derlik sheshim qabyldaǵanda óz otbasy men rýynyń soiylyn soǵyp ketpei me? Munyń ózi erteń basqarý toptary men kúlli qoǵam arasynda jik týǵyzbai ma? 
Ne istemek kerek? 

Menińshe, eldegi kadr saiasatyn meilinshe demokratiialandyrý qajet. Iaǵni aspandaǵy aiǵa qol sozǵandai bolmai, shyqqan tegi men túbine, áleýmettik jaǵdaiyna qaramai, kez kelgen qazaq erteń óziniń bilimi men qabiletine bailanysty ǵana óse alatynyna, óziniń qalaǵan kásibi­men, sonyń ishinde memlekettik qyzmetpen, ǵylymmen, ónermen, kásipkerlikpen ainalysyp, tabysqa jete alatynyna senimdi bolýy shart. 

Áitpese, óz týystaryn ósirip jatqan prezidentten úlgi alyp, óz juraǵatyn ǵana qyzmetpen qamtamasyz etip, tómendegiler de buzylyp, ishtei shirigenin el kórip jatyr ǵoi! Joǵaryda kó­kesi joq qanshama adal ári bilikti jasqa obal jasalyp jatyr deseńizshi! 

Ol úshin jasalýǵa tiisti alǵashqy qadam – barlyq deńgeidegi ákimderdi halyq bolyp sailaý. Kimniń kim ekenin sol tańdaý kórsetedi. Prezidenttiń, basqa bastyqtardyń da balalary elmen birge sol sailaýǵa tússin! Árkim el aldyna shyǵyp, oiyndaǵysyn aitsyn, el kóńilin aýlasyn. Sol seń qozǵalsa, elde qalyptasyp qalǵan qubyjyq júieniń kóbesi sógilip, jańasha ideialar men tulǵalar shyǵady, qalyptasady. 

Sonda baqtan góri bap shabady. Taqqa adal ári halyqshyl tulǵalar keledi. Sonda kadr da ózgeredi. Qoǵam da ózgeredi. 

Ámirjan QOSANOV,

"Jas Alash" gazeti