"ەسكٸ گۆاردييا" ەسٸركەدٸ مە, "جاڭا گۆاردييا" جارىلقاي ما?

باپ. باق. تاق.

ەلگە تانىمال اتقا مiنەر­لەر­گە قاتىستى سوڭعى كادر ٶزگەرiستەرiنەن بiرiزدiلiك پەن لوگيكا iزدەپ, پرەزيدەنت شە­شiمدەرiنە ناقتى سەبەپ نە سىلتاۋ iزدەپ جاتقاندارعا تاڭعا­لامىن. ٶيتكەنi ەشقانداي قي­سىن جوق: باياعى كادرلىق جارتاس – سول بiر جارتاس, بەرi دە سول ەسكi سارىن, سۋبەكتيۆتiك تاڭداۋ, قوعام مەن بيلiكتە جىلدار بويىنا ٶز شەشiمiن تاپپاي, قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى تاعى دا كەيiنگە قالدىرۋ. پرەزيدەنتكە كiم بٷگiن سٶزiن ٶتكiزە الدى – سونىڭ اسىعى الشىسىنان تٷسەدi, دەگەنi بولادى. 

دەسەك تە, وسى كادرلىق قاي­تا قۇرۋدا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن بiر جاڭالىق بار. ول “پرەزيدەنت جٷيەنi ٶزگەرتۋدەن گٶرi سول جٷيەنiڭ كەيiپكەرلەرiن ٶزگەرتۋگە كٶشتi” دەگەنگە سايادى. بۇل دا بiر قىزىق ترانسفورماتسييا بولعالى تۇر! 

ەندi سول كەيiپكەرلەرگە كٶشەلiك. 

الدىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانىندا سوناۋ كسرو كەزiنەن ايىرىلماي كەلە جاتقان سىرالعى دوستارى, “ەسكi گۆاردييا” تۋرالى ايتۋ كەرەك. ۋاقىت ٶز دەگەنiنە كٶندiرەدi. وسى كٷنگە دەيiن قوعامدىق سانادا مىزعىماستاي, ورنىنان ەشقاشان جىلجىمايتىنداي بوپ كٶرiنگەن تۇتاس بiر تولقىن اقى­رىنداپ جىلى ورىندارىن بوساتا باستادى. ەرينە, ولار ەزiر­شە ٶز كٷشiندە, ن.نازارباەۆقا, اينالاعا ىقپالى بار. بiراق, زاماندارى ٶتiپ بارادى. پرە­زيدەنتتiڭ ٶزi “زەينەت­كەرلiك” فاكتوردى مويىنداپ, ٶزiنiڭ ەجەلدەن بەرi كەلە جاتقان سە­رiكتەستەرiنە قاتىستى شەشiم­دەر قابىلداپ, بiرiن قىزمەتتەن الىپ, ال بiرiنە سوناۋ 2020 جىل­عا دەيiن مورالدىق ەرi پسيحولوگييالىق يندۋلگەنتسييا, ياعني رۇقسات پەن مۇرسات بەرiپ جاتىر. بiراق ٶمiردiڭ, ساياسي قىزمەتتiڭ وبەكتيۆتi سيپاتتاعى ٶز زاڭدارى بار, ولار پەن­دەلەردiڭ قالاۋىنا, ونىڭ iشiن­دە پرەزي­دەنتتiڭ جارلىعىنا باعىنا بەر­مەيدi عوي. رەسمي رۇقسات العان ول زەينەتكەر­لەر­دiڭ تاعدىرى ەرتەڭ-اق باسقاشا قۇبىلىپ كەتپەسiنە ەشبiر كەپiلدiك جوق. 

“ەسكi گۆارديياعا” ەپيتافييا وقىپ, ساياسي “جانازاسىن” شىعارۋ, ەرينە, تىم ەرتە. جەنە دە ول تولقىنعا لايىقتى باعا بەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. 

بiر سٶزبەن ايتسام, وسى جىلدار iشiندە بيلiكتiڭ تۇرقى قانداي بولدى – “ەسكi گۆاردييا” دا سونداي بولدى. كەرiسiنشە دە ايتۋعا كەلەدi. 

مويىنداۋ كەرەك, ەلدiڭ ەكونوميكاسىندا, ەلەۋمەتتiك ٶمi­رiن­دە اتقارىلعان بiرشاما وڭ ٶزگەرiستەرگە ولاردىڭ دا تiكە­لەي قاتىسى بار. 

بiراق بٷگiندە بiز “ەسكi گۆاردييانى” ماقتاۋدان گٶرi, ونىڭ وسى 25جىل iشiندەگi تiرلiگiنiڭ كٶلەڭكەلi تۇستارىن اتاۋعا تيiس­پiز. ول ەڭ الدىمەن بولاشاق ٷشiن كەرەك. 

وسى ۋاقىت iشiندە بيلiك ات­قارعان بار تiرلiك ٷشiن – جاقسىسى دا بار, جامانى دا بار – ولار دا ٶز باسىمەن جاۋاپ بەرەدi. ٶيتكەنi سول “گۆاردييا” ەڭ باستى ساياسي شەشiمدەردiڭ باسى-قاسىندا جٷردi. سول كە­زەڭنiڭ قىزىعىن دا, شىجىعىن دا كٶردi. تەتتiسiن دە, اششىسىن دا تاتتى. 

“ەسكi گۆاردييا” تٷبi ٶتكەن زاماندا, ولار, ن.نازارباەۆ سەكiلدi كەڭەس وداعىنىڭ “شەك­پە­نiنەن” شىقتى. سوندىقتان دا 70 جىل بويىنا تۇتاس بiر يمپەرييادا ٷستەمدiك ەتكەن بiرپار­تييالىق يدەولوگييانىڭ “سولشىل بالالىق سىرقاتتارىن” ٶز بويى­نا سiڭiرiپ قالدى, ول ۆيرۋستان ارىلا الماي-اق قويدى. سول ەسكiرگەن سارىن تەۋەلسiز قازاقستاننىڭ iشكi جەنە سىرت­قى ساياساتىندا ەلi دە بوي كٶرسەتiپ كەلەدi. 

بۇرىن تازا پارتييالىق جەنە بيۋروكراتييالىق قىزمەتتە عانا بولىپ, ەشقاشان ناقتى بيزنەسپەن اينالىسپاعان “ەسكi گۆاردييانىڭ” تاريحي بiر سەتتە قۇدايى بەرiپ, تۇتاس بiر مەم­لەكەتتiڭ اسا باي قورىن ەشبiر بەسەكەسiز يەلەنiپ قالدى. بۇ­رىنعى جالپىحالىقتىق زاۋىتتار مەن فابريكالاردى, مەندەلەەۆ تابليتساسىنىڭ بارلىق دەرلiك ەلەمەنتتەرiن قامتيتىن جەر قويناۋى بايلىعىن سول توپ ٶز مەنشiگiنە اينالدىردى. سٶيتiپ, “ەسكi گۆاردييا” قازاقستان ەكونوميكاسىن وليگارحتاندىرۋدىڭ نەگiزiن قالادى, نەسiن جاسىرايىق, ٶزدەرi دە (نە با­لا-شاعاسى, نە دوستارى) سول ولي­گارحتاردىڭ تiزiمiنە رەسمي تٷردە ەندi. بۇرىن ونىسىن ايتۋعا قىمسىناتىن ەدi, قازiر ونداي ەدەپتiلiك اتىمەن جوق: “فوربستىڭ” تٶرiنە شىعامىن دەپ بiر-بiرiمەن تالاسىپ, ەلدi شارشاتتى ەبدەن. 

كەڭەستiك سانا سارقىنشاعىنىڭ ەرەكشە اتار بiر كٶرiنiسi – “اۋرۋ قالسا دا, ەدەت قالمايدى” دەگەندەي, “ٷلكەن اعانى iزدەۋ” سيندرومى. ول بٷگiندە باسقارۋ ەليتاسىنداعى كەيبiر تۇلعالاردىڭ كرەملگە رەتسiز جالتاقتاي بەرۋiنەن انىق بايقالادى. 

كەشەگi كوممۋنيستەردiڭ جاڭا قازاقستانداعى دەموكراتييا مەن ادام بوستاندىقتارى سيياقتى تٷپكiلiكتi قۇندىلىقتار­عا جان-تەنiمەن قارسى بولىپ, بالاما وي ايتقان كەز كەلگەن ادامنىڭ تٷبiنە جەتەتiنi تۋرالى ەڭگiمە ايتۋدىڭ ٶزi دە ارتىق­تاۋ: ونى جۇرتتىڭ بەرi بiلەدi. 
ەندi مiنە, حەممينگۋەيشەلەسەك, وسى تولقىنعا دا “قوڭى­راۋ سوعىلدى”. 

بيولوگييالىق ەرi ساياسي سەبەپتەرمەن “ەسكi گۆاردييا” تاريحي ساحنادان كەتەرi انىق. ونىڭ ورنىن كiمدەر باسادى? وسى سۇراق مەنi جيi مازالايدى. 

ەرينە, “ەسكi گۆاردييانىڭ” ٶكشەسiن باسىپ, بيلiككە كەلiپ جاتقان “جاڭا گۆاردييانىڭ” ٶزi ەكi تٷرلi. 

بiرi – الپىستى القىمداپ قالعاندار. ولار بiر جاعىنان “ەسكi گۆارديياعا” جاقىن, ٶيت­كەنi وعان تەۋەلدi. ەكiنشi­دەن, ولار سونى تولقىن – “بولاشاقشىلارمەن” دە تiل تابىسقىسى كەلەدi, ٶيتكەنi شىنىمەن دە بولاشاق سولاردىڭ قولىندا. 

ول تولقىن باياعىدان-اق ەرi بٷگiن دە بيلiك باسىندا. ول شوعىردىڭ تاعدىرى دا ەرقيلى.

بiرi – ٶمiر بويى باستىق بولىپ, جايعاسقان ورىنتاعىن ەكە­سiنەن قالعان مۇراداي سەزi­نiپ جٷر. ولار “اقپان سوقسا ٶلمەيدi, توقپان سوقسا ٶل­مەيدi!”. تiپتi بiزدە اتى-جٶنi “پەلەنشە iستەردiڭ مي­نيسترi”, “تٷگەنشە وبلىستىڭ نە اۋداننىڭ ەكiمi” دەگەن انىقتاۋىشسىز قابىلدانا المايتىن تۇلعالار بار. قۇددى بiر سول ەكiمدiگi مەن مينيستر­لiگiن ازان شاقىرىپ قويعان اتىمەن بiرگە تۋۋى تۋرالى كۋەلiككە جازىپ قويعانداي! 

ال بiرi قالىپتاسقان جٷيەگە سiڭiسە الماي, نە سىرتتا جٷرۋگە مەجبٷر. نە ەل iشiندە جٷرسە دە, بيلiكتەن تىس قال­عان. بiراق مەنiڭ پايىمداۋىمشا, بارريكادانىڭ ەكi بٶلەك جاعىندا جٷرسە دە, ولاردىڭ ورتاق مٷددەلەرi مەن ٶمiرتا­نىمدىق ۇستانىمدارى بار... 

“بولاشاقشىلاردىڭ” دا ورنى بٶلەك. ولاردىڭ باستى باعدارى, باسىم باعىتتارى, ساياسي تاڭداۋى جەنە ولارعا قوعام قويار تالاپ قانداي بولماق? 

ول ۇرپاقتى شارتتى تٷردە ترانزيتتiك, ياعني بولاشاقتا شىن مەنiندە, دەموكراتييالىق, حالىقشىل بولاتىن ٶكiمەتكە كٶشۋدەگi ٶتپەلi ٷكiمەت رەتiن­دە قاراستىرۋعا بولا ما? ەلدە ولار “اعاشكالاردىڭ” قولىنا سۋ قۇيعانىن مiسە تۇتىپ قالاتىن, “بارىپ كەل, شاۋىپ كەل”, شابارماندىق رٶلدە قالا بەرە مە? 

سانا تەربيە مەن تiلمەن كەلەدi. ٶكiنiشكە قاراي, “جا­ڭا گۆاردييانىڭ” كٶبiسi نە ورىسشا, نە اعىلشىنشا بiلiم الىپ, قازاقى سانا مەن تiلدەن اۋلاقتانىپ كەتكەن. ورىس تiلدiك فاكتور ولاردىڭ دٷنيە­تانىمىندا “رەسەيلiك” ۆەكتوردىڭ باسىم بولۋىنا ٶز ەسەرiن تيگiزۋدە. سوندىقتان دا ولار كەڭەستiك يدەولوگييا سالتىنان مۇرا بوپ قالعان كرەملگە ەلi دە جالتاقتايتىن سيياقتى. ەيتپەسە, جالپىادامزاتتىق ٶركەنيەتتiك تاڭداۋ جولىندا بiرجاقتى رە­سەيلiك باعىتتىڭ ٶزiندiك زييانى بار ەكەنiن پرەزيدەنتكە بارىپ نەگە ٷگiتتەمەيدi? 

مەنiڭشە, اقوردا ماڭىنداعى ارداگەرلەردi عانا ەمەس, وسى جىلدارى قوعامدا ٷستەم­دiك ەتiپ كەلە جاتقان ساياسي جٷيەنiڭ ٶزiن زەينەتكەرلiككە شىعارىپ سالماي, جاعداي ٶزگەرمەيدi! 

باتىستا وقىعاندارى دا دۇرىس. بiراق ٶكiنiشتiسi سول شە­تەلدiك فورماتسييانىڭ زاڭدارى مەن تەرتiبi بiزدiڭ ەلدە ورناماعاندىقتان, ولاردىڭ تەورييالىق بiلiمi مەن پراكتيكالىق تانىمىنىڭ اراسىندا ٷلكەن قاراما-قايشىلىق ورىن الىپ جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس. 

ولاردىڭ الدىندا بiر مورالدىق-پسيحولوگييالىق ديلەمما بار. ونىڭ مەنiسi مىنادا: دامىعان باتىس ەلدەرiندە بيزنەس جاساۋ مەن مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋ بiر بٶلەك تە, جەمقورلىق ٶمiر سالتىنا اينالعان, “سەكە-مەكەسiز”, تون بولماسا دا, جول بولاتىن ورامالسىز شارۋا شەشiلمەي­تiن بiزدiڭ ەلدە ونداي تiرلiك جاساۋ – مٷلدەم بٶلەك, تiپتi بiر-بiرi­مەن قابىسپايتىن ۇعىم­­دار. ولار سونىڭ قايسىسىن تاڭدايدى? مiنە, گەپ سوندا! 

شەتەل بiلiمi, سٶزسiز, كەرەك. مەملەكەتارالىق, ۇلتارالىق تiلارالىق, ەكونوميكاارالىق ينتەگراتسييانى قايتكەندە دە جوققا شىعارا المايمىز. بiراق وسىناۋ عالامدانۋ زامانىندا كەز كەلگەن ۇلت ٷشiن بiر ەمبەباپ قاۋiپ بار: جاھاندانۋ ٶز جۇرتىڭا تەن جاقسى قاسيەت­تەردi جويىپ قويماۋى تيiس. 

ۇلتتىق تۇرعىدان العاندا پرينتسيپشiل, ەرi وسى پوزيتسيياسىن تاباندى دا تيiمدi قورعاي الاتىن, باسقا ۇلتتى رەنجiتپەيتiن, بiراق وعان جالتاقتامايتىن كادرلار كەرەك! گارۆارد پەن مەسكەۋ وسىنداي كادرلاردى بiزگە بەرە الدى ما?! وعان ٷلكەن كٷمەنiم بار. ونىڭ بiر سەبەبi مىنادا. 
مەنiڭشە, قازiر بiزدiڭ ەلدە ورىن العان نەپوتيزم (ياعني كادر ساياساتىنداعى تۋىسقانشىلدىق) ۇلتتىق مٷددەگە ٶز كەسiرiن تيگi­زەتiن بiر فەنومەندi تۋعىزدى. بەرi شەتiنەن “اتادان اسىپ تۋعان” ولار ٶز كلانى نە توبىنىڭ ارقاسىندا ٶستi, وعان ٶمiرلiك قارىزدار. ەندi ەكiم نە مينيستر بول­عان كادر “تۋرا بيدە تۋعان جوق” قا­عيداسىن ۇستانىپ, ۇلتتىق, مەملە­كەتتiك مٷددەنi ٶز جاقىندارىنىڭ مٷددەسiنەن جوعارى قويا الا ما? مەسەلەن, بiر كادرلىق نە تەن­دەرلiك شەشiم قابىلداعاندا ٶز وتباسى مەن رۋىنىڭ سويىلىن سوعىپ كەتپەي مە? مۇنىڭ ٶزi ەرتەڭ باسقارۋ توپتارى مەن كٷللi قوعام اراسىندا جiك تۋعىزباي ما? 
نە iستەمەك كەرەك? 

مەنiڭشە, ەلدەگi كادر ساياساتىن مەيلiنشە دەموكراتييالاندىرۋ قاجەت. ياعني اسپانداعى ايعا قول سوزعانداي بولماي, شىققان تەگi مەن تٷبiنە, ەلەۋمەتتiك جاعدايىنا قاراماي, كەز كەلگەن قازاق ەرتەڭ ٶزiنiڭ بiلiمi مەن قابiلەتiنە بايلانىستى عانا ٶسە الاتىنىنا, ٶزiنiڭ قالاعان كەسiبi­مەن, سونىڭ iشiندە مەملەكەتتiك قىزمەتپەن, عىلىممەن, ٶنەرمەن, كەسiپكەرلiكپەن اينالىسىپ, تابىسقا جەتە الاتىنىنا سەنiمدi بولۋى شارت. 

ەيتپەسە, ٶز تۋىستارىن ٶسiرiپ جاتقان پرەزيدەنتتەن ٷلگi الىپ, ٶز جۇراعاتىن عانا قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتiپ, تٶمەندەگiلەر دە بۇزىلىپ, iشتەي شiرiگەنiن ەل كٶرiپ جاتىر عوي! جوعارىدا كٶ­كەسi جوق قانشاما ادال ەرi بiلiكتi جاسقا وبال جاسالىپ جاتىر دەسەڭiزشi! 

ول ٷشiن جاسالۋعا تيiستi العاشقى قادام – بارلىق دەڭگەيدەگi ەكiمدەردi حالىق بولىپ سايلاۋ. كiمنiڭ كiم ەكەنiن سول تاڭداۋ كٶرسەتەدi. پرەزيدەنتتiڭ, باسقا باستىقتاردىڭ دا بالالارى ەلمەن بiرگە سول سايلاۋعا تٷسسiن! ەركiم ەل الدىنا شىعىپ, ويىنداعىسىن ايتسىن, ەل كٶڭiلiن اۋلاسىن. سول سەڭ قوزعالسا, ەلدە قالىپتاسىپ قالعان قۇبىجىق جٷيەنiڭ كٶبەسi سٶگiلiپ, جاڭاشا يدەيالار مەن تۇلعالار شىعادى, قالىپتاسادى. 

سوندا باقتان گٶرi باپ شابادى. تاققا ادال ەرi حالىقشىل تۇلعالار كەلەدi. سوندا كادر دا ٶزگەرەدi. قوعام دا ٶزگەرەدi. 

ەمiرجان قوسانوۆ,

"جاس الاش" گازەتٸ