Memlekettik komissiia qurý jazyqsyz japa shekken jandardyń aqtalýyna jol ashady. Bul týraly Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnikalyq ýniversiteti «Rýhani jańǵyrý ortalyǵynyń» aǵa oqytýshysy, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Esqairat Haidarov óz oi-tolǵamyn osylaisha bildirdi, dep habarlaidy QazAqparat.
Onyń aitýynsha, QR Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tarihi ádildikti qalpyna keltirý jumystaryn aiaqtap, saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaiy memlekettik komissiia qurý týraly málimdemesi qoǵam tarapynan qoldaý taýyp otyr.
«Memleket basshysynyń «Biz jazyqsyz jazalanǵandardyń árqaisysyn este saqtaý arqyly ǵana kemel keleshekke jol ashamyz. Bolashaqtyń berik negizi Táýelsizdikten bastaý alady. Ótken ǵasyrdaǵy eń qily kezeńniń birinde jazyqsyz japa shekkenderdiń rýhyna taǵzym etý – barshamyzdyń perzenttik boryshymyz», – dep óz sózin túiindeýi de el tarihyna degen janashyrlyq, azattyq úshin ómirlerin sarp etken ult ziialylarynyń arýaqtaryna degen qurmet dep bilemiz. Prezidenttiń bul úndeýi barysynda qýǵyn-súrgin qurbandarynyń tarihtaǵy roline saiasi baǵa berilip, ult tarihyn jańasha turǵydan zerdeleýge, tarihi sanany jańǵyrtýǵa jol ashylady dep esepteimiz», – deidi tarihshy-ǵalym.
Shynymen de, HH ǵasyrdyń 20-50 jyldary qazaq halqynyń tarihyndaǵy qasiretti kezeńderdiń biri bolyp tabylady. Olai deitin sebebimiz, Keńes biliginiń ulttarǵa qarsy júrgizgen saiasatynyń, totalitarlyq júieniń ozbyrlyǵynyń kesirinen sol kezdegi Keńes halyqtary, sonyń ishinde qazaq halqy zardap shegip, zulmatty jyldardy basynan ótkerdi. 1921-1922 jyldardaǵy, 1932-33 jyldardaǵy asharshylyq náýbeti, 1937-1938 jyldardaǵy saiasi qýǵyn-súrginder qazaq halqyn úlken shyǵynǵa ushyratty.
Asyra silteýdiń halqymyzǵa alyp kelgen basty zardaby – adam shyǵyny. Otandyq zertteýshiler 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyqqa qatysty 1,5 mln-nan 2,2 mln-ǵa deiingi adam shyǵynyn kórsetedi. Al qazaq demografy Maqash Tátimov ulttyq tragediia aldynda qazaqtardyń sany 4 mln 850 myńǵa jetip jyǵylsa, asharshylyq jyldary 2 mln 22 myń adam qyrǵynǵa ushyraǵanyn dáleldep otyr. Táýelsizdik jyldary ǵylymi ainalymǵa engen zertteýlerdi saraptasaq, 1920-1930 jyldardaǵy asharshylyqta 4 – 4,5 mln-dai adam qurban bolǵan. Talas Omarbekov: «Qazaq ashtyqqa ushyramaǵanda 40 million bolar edi», - dep boljam jasaidy.
Tarihshylardyń baǵalaýynsha, odaq boiynsha 1927-1953 jyldary 60 million adam, onyń ishinde Qazaqstan boiynsha 103 myń adam qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Olardyń 25 myńy atyldy. Tizimdegi 631 atylǵan adamnyń 80 paiyzy qazaqtyń belgili adamdary bolǵan. Naqaqtan-naqaq ultymyzdyń kózi ashyq, kókiregi oiaý azamattary jazalandy.
Zulmatty jyldary qazaq jerine kúshtep qonystandyrylǵan ózge de halyqtar saiasi qýǵyn-súrginge ushyrady. 1930 jyldardyń ekinshi jartysy 1940 jyldardyń basynda Qazaqstanǵa 800 myń nemis, 102 myń poliak, 19 myń káris, 507 myń Soltústik Kavkaz halyqtarynyń ókilderi jer aýdaryldy. Qyrym tatarlary, túrikter, grekter, qalmaqtar men basqalar da óz erkimen kelgen joq. Barlyǵy 1,5 mln adam kóship keldi. Qazaqstanǵa basqa ult ókilderiniń kúshtep kóshirilýi keńes ókimetiniń júrgizgen ult saiasatyna bailanysty boldy. Sonyń nátijesinde Qazaqstan halqynyń ulttyq quramy aitarlyqtai ózgerip, demografiialyq ahýaly sandyq jáne ulttar arasyndaǵy úles salmaǵynda aiyrmashylyqtar baiqaldy.
Stalindik qýǵyn-súrgin jyldarynda KSRO-da 953 lager men qonys mekenderi bolǵan. Qazaqstanda GÝLAG-tyń 11 lageri ornalasqan. Olar: Aljir, Karlag, Dalnii, Stepnoi, Peschanyi, Qamyslag, Aqtóbe, Jezqazǵan, Petropavl, Keńgir jáne Óskemen lagerleri. Kólemi 3 gektarǵa jýyq jerdi alyp jatqan «ALJIR»-de kezinde 30 myń áiel jazyqsyz japa shekti.
«ALJIR» 1937 jyly NKVD-nyń arnaiy buiryǵymen salynǵan. Qaraǵandy lageriniń 17-shi bólimshesiniń artynan 26-shy núkte bolyp qurylǵan osynaý tozaq ortalyǵynda temir tordyń ar jaǵynda 1 myń 507 náreste dúniege kelgen.
«Karlag» – Qaraǵandy eńbekpen túzeý lageri – Gýlag arhipelagyndaǵy eń iri azap lageri boldy. 1931-1956 jylǵa deiin osylai ataldy. Eń alǵash 1932 jyly munda 22 myń adam otyrsa, sonyń 87 paiyzy qazaqtar bolǵan. 1941 jyly «Karlagta» soǵys tutqyndarynyń arnaýly lageri ashylyp, 40 myń adam ákelingen. Qaraǵandydan 30 shaqyrym jerde «Mamochkin dom» atalǵan Dolinkanyń 4 jasqa deiingi sábiler mekemesinde tek 1943 jyly ǵana 450 bala ókpe qabynýynan qyrylǵan. Osylaisha jazyqsyz japa shekkender sany ultyna, jasyna, jynysyna qaramai kóbeie bergen.
Esqairat Erbolatulynyń paiymdaýynsha, saiasi tutqyndardyń Keńestik dáýirde aqtalýyna keler bolsaq, Sh.Sh.Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýtynyń bólim meńgerýshisi, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Sábit Shildebaidyń tujyrymdary oiǵa qonymdy. Ǵalymnyń aitýy boiynsha 1953 jyly I.V.Stalin qaitys bolǵan soń bilikke kelgen N.S.Hrýshev eldegi qoǵamdyq-saiasi jaǵdaidy ózgertýge tyrysty. 1953,1955 jyldary lagerlerdegi 5 jylǵa deiin sottalǵandar men soǵys tutqyndaryna keshirim berildi. Stalindik saiasi-qýǵyn súrgin qurbany bolǵan qairatkerlerdi aqtaý bastaldy. 1956 jyly 25 aqpanda Máskeýde ótken KOKP-nyń HH sezinde N.S.Hrýshev «Jeke basqa tabynýshylyq pen onyń zardaptary týraly» baiandama jasap, stalindik qýǵyn-súrgin tuńǵysh ret aiyptaldy. Bul baiandamanyń tolyq mátini KSRO-da tek 1989 jyly «Izvestiia TsK KPSS» jýrnalynda jariialandy.
Al sol kezeńde, tek 1956 jyly 30 maýsymda KOKP OK Prezidiýmynyń «Jeke basqa tabynýshylyq pen onyń zardaptaryn joiý týraly» jumsartylǵan qaýlysy jariialandy. Osy kezden bastap «Hrýshev jylymyǵy» degen ataýǵa ie bolǵan tarihi kezeń bastaldy. Osy «jylymyq jyldary» 1937–1938 jyldary jappai qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan jazyqsyz jandardy aqtaý sharalary odan ary jalǵasyp, olardyń kópshiligi aqtalyp, otbasy músheleri qamaýdan bosatylǵanymen, saiasi tutqyndar túrmelerde áli de bolsa myńdap otyrǵan edi. Sonymen qatar, saiasi qýǵyn-súrginge ushyraǵan kóptegen kategoriialarǵa keshirim berilgenimen, olar aqtalmai qaldy.
Saiasi qýǵyn-súrgin tarihyn qaita qaraý máselesi qaita qurý jyldarynda taǵy kóterildi. Kóptegen tarihi qujattar men faktiler ǵylymi ainalymǵa tartyla bastady. Osyndai jaǵdaida, 1990 jyly tamyzda KSRO prezidenti M.S. Gorbachevtiń «1920–1950 jyldardaǵy saiasi qýǵyn-súrginniń barlyq qurbandarynyń pravolaryn qalpyna keltirý týraly» jarlyǵy jariialandy. Jarlyqta: «Zorlyqpen kollektivtendirý kezinde jazyqsyz zardap shekken, túrmege qamalǵan, semialarymen birge kúnkóris qarjysynsyz, daýys berý pravosynsyz, tipti bas bostandyǵynan aiyrý merzimi jariialanbastan qiiandaǵy aýdandarǵa kóshirilgen sovet adamdarynan ádiletsizdik tańbasy osy kezge deiin alynǵan joq. Dini sebepter boiynsha qýdalanǵan din ókilderi men azamattar aqtalýǵa tiis», – dep uzaq jyldar boiy aqtalmai kelgen adamdardyń isin qaita qaraýǵa jol ashqan M.S.Gorbachev Jeltoqsan kóterilisi tusynda jazyqsyz jazalanǵan qazaq jastary jóninde bir aýyz sóz aitpady.
Sonymen qatar, «Bul jarlyq Uly Otan soǵysy kezinde, soǵystyń aldyndaǵy jáne soǵystan keiingi jyldary otanǵa jáne sovet adamdaryna qarsy qylmystar jasaǵany úshin sottalǵan adamdarǵa qoldanylmaidy» dep, soǵys tutqyndaryn aqtalýshylar qatarynan birden syzyp tastady. Reseide bul másele ilgeri jyljyǵanymen, bizdiń elimizde soǵys tutqyndary jáne de saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máselesi áli kúnge tolyq sheshimin tapqan joq.
Táýelsizdik alǵannan keiin eldegi saiasi jaǵdai múldem ózgerip, 1993 jyly sáýirdiń 14-inde «Jappai saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Zańy qabyldandy. QR tuńǵysh Prezidenti N.Á.Nazarbaevtyń 1997 jylǵy 5 sáýirdegi Jarlyǵymen «31 mamyr – saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni» bolyp belgilendi jáne 1997 jyl – Jalpyulttyq tatýlyq pen saiasi kýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jyly dep jariialanǵan bolatyn.
«Osy kezeńge deiin saiasi qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandarynyń tarihy men taǵdyrlary birshama zerttelip, tarihi eńbekter jaryq kórdi. Degenmen, Keńes dáýirindegi tarihi tulǵalardyń jeke qujattarynyń jabyq bolyp kelgendigin, arhiv qorlaryna tarihshylardyń qoldarynyń jetpegendigin atap kórsetý kerekpiz. Bolashaqta atalmysh taqyrypqa qatysty arhiv derekteri ǵylymi ainalymǵa túsedi dep oilaimyz. Sonymen birge Qazaqstandaǵy 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq tutastai bir ultty joiyp jiberýge baǵyttalǵan saiasat retinde genotsid dep baǵalanýy kerek. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaiy memlekettik komissiia qurý týraly tapsyrmasy nátijesinde qabyldanatyn zańdar men baǵdarlamalar osy jumystyń ary qarai jalǵasýy men jazyqsyz japa shekken kóptegen adamdardyń aqtalýyna jol ashady dep senemiz», dep túiindedi oiyn E.Haidarov.
