مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرۋ جازىقسىز جاپا شەككەن جانداردىڭ اقتالۋىنا جول اشادى. بۇل تۋرالى جەڭگٸر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ «رۋحاني جاڭعىرۋ ورتالىعىنىڭ» اعا وقىتۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسقايرات حايداروۆ ٶز وي-تولعامىن وسىلايشا بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
ونىڭ ايتۋىنشا, قر پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاريحي ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىن اياقتاپ, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ ٷشٸن ارنايى مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرۋ تۋرالى مەلٸمدەمەسٸ قوعام تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ وتىر.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بٸز جازىقسىز جازالانعانداردىڭ ەرقايسىسىن ەستە ساقتاۋ ارقىلى عانا كەمەل كەلەشەككە جول اشامىز. بولاشاقتىڭ بەرٸك نەگٸزٸ تەۋەلسٸزدٸكتەن باستاۋ الادى. ٶتكەن عاسىرداعى ەڭ قيلى كەزەڭنٸڭ بٸرٸندە جازىقسىز جاپا شەككەندەردٸڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – بارشامىزدىڭ پەرزەنتتٸك بورىشىمىز», – دەپ ٶز سٶزٸن تٷيٸندەۋٸ دە ەل تاريحىنا دەگەن جاناشىرلىق, ازاتتىق ٷشٸن ٶمٸرلەرٸن سارپ ەتكەن ۇلت زييالىلارىنىڭ ارۋاقتارىنا دەگەن قۇرمەت دەپ بٸلەمٸز. پرەزيدەنتتٸڭ بۇل ٷندەۋٸ بارىسىندا قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ تاريحتاعى رولٸنە ساياسي باعا بەرٸلٸپ, ۇلت تاريحىن جاڭاشا تۇرعىدان زەردەلەۋگە, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا جول اشىلادى دەپ ەسەپتەيمٸز», – دەيدٸ تاريحشى-عالىم.
شىنىمەن دە, حح عاسىردىڭ 20-50 جىلدارى قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى قاسٸرەتتٸ كەزەڭدەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. ولاي دەيتٸن سەبەبٸمٸز, كەڭەس بيلٸگٸنٸڭ ۇلتتارعا قارسى جٷرگٸزگەن ساياساتىنىڭ, توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ وزبىرلىعىنىڭ كەسٸرٸنەن سول كەزدەگٸ كەڭەس حالىقتارى, سونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقى زارداپ شەگٸپ, زۇلماتتى جىلداردى باسىنان ٶتكەردٸ. 1921-1922 جىلدارداعى, 1932-33 جىلدارداعى اشارشىلىق نەۋبەتٸ, 1937-1938 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸندەر قازاق حالقىن ٷلكەن شىعىنعا ۇشىراتتى.
اسىرا سٸلتەۋدٸڭ حالقىمىزعا الىپ كەلگەن باستى زاردابى – ادام شىعىنى. وتاندىق زەرتتەۋشٸلەر 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىققا قاتىستى 1,5 ملن-نان 2,2 ملن-عا دەيٸنگٸ ادام شىعىنىن كٶرسەتەدٸ. ال قازاق دەموگرافى ماقاش تەتٸموۆ ۇلتتىق تراگەدييا الدىندا قازاقتاردىڭ سانى 4 ملن 850 مىڭعا جەتٸپ جىعىلسا, اشارشىلىق جىلدارى 2 ملن 22 مىڭ ادام قىرعىنعا ۇشىراعانىن دەلەلدەپ وتىر. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى عىلىمي اينالىمعا ەنگەن زەرتتەۋلەردٸ ساراپتاساق, 1920-1930 جىلدارداعى اشارشىلىقتا 4 – 4,5 ملن-داي ادام قۇربان بولعان. تالاس وماربەكوۆ: «قازاق اشتىققا ۇشىراماعاندا 40 ميلليون بولار ەدٸ», - دەپ بولجام جاسايدى.
تاريحشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, وداق بويىنشا 1927-1953 جىلدارى 60 ميلليون ادام, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستان بويىنشا 103 مىڭ ادام قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان. ولاردىڭ 25 مىڭى اتىلدى. تٸزٸمدەگٸ 631 اتىلعان ادامنىڭ 80 پايىزى قازاقتىڭ بەلگٸلٸ ادامدارى بولعان. ناقاقتان-ناقاق ۇلتىمىزدىڭ كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ ازاماتتارى جازالاندى.
زۇلماتتى جىلدارى قازاق جەرٸنە كٷشتەپ قونىستاندىرىلعان ٶزگە دە حالىقتار ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىرادى. 1930 جىلداردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسى 1940 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستانعا 800 مىڭ نەمٸس, 102 مىڭ پولياك, 19 مىڭ كەرٸس, 507 مىڭ سولتٷستٸك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ جەر اۋدارىلدى. قىرىم تاتارلارى, تٷرٸكتەر, گرەكتەر, قالماقتار مەن باسقالار دا ٶز ەركٸمەن كەلگەن جوق. بارلىعى 1,5 ملن ادام كٶشٸپ كەلدٸ. قازاقستانعا باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٷشتەپ كٶشٸرٸلۋٸ كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ جٷرگٸزگەن ۇلت ساياساتىنا بايلانىستى بولدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇرامى ايتارلىقتاي ٶزگەرٸپ, دەموگرافييالىق احۋالى ساندىق جەنە ۇلتتار اراسىنداعى ٷلەس سالماعىندا ايىرماشىلىقتار بايقالدى.
ستاليندٸك قۋعىن-سٷرگٸن جىلدارىندا كسرو-دا 953 لاگەر مەن قونىس مەكەندەرٸ بولعان. قازاقستاندا گۋلاگ-تىڭ 11 لاگەرٸ ورنالاسقان. ولار: الجير, كارلاگ, دالنيي, ستەپنوي, پەسچانىي, قامىسلاگ, اقتٶبە, جەزقازعان, پەتروپاۆل, كەڭگٸر جەنە ٶسكەمەن لاگەرلەرٸ. كٶلەمٸ 3 گەكتارعا جۋىق جەردٸ الىپ جاتقان «الجير»-دە كەزٸندە 30 مىڭ ەيەل جازىقسىز جاپا شەكتٸ.
«الجير» 1937 جىلى نكۆد-نىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن سالىنعان. قاراعاندى لاگەرٸنٸڭ 17-شٸ بٶلٸمشەسٸنٸڭ ارتىنان 26-شى نٷكتە بولىپ قۇرىلعان وسىناۋ توزاق ورتالىعىندا تەمٸر توردىڭ ار جاعىندا 1 مىڭ 507 نەرەستە دٷنيەگە كەلگەن.
«كارلاگ» – قاراعاندى ەڭبەكپەن تٷزەۋ لاگەرٸ – گۋلاگ ارحيپەلاگىنداعى ەڭ ٸرٸ ازاپ لاگەرٸ بولدى. 1931-1956 جىلعا دەيٸن وسىلاي اتالدى. ەڭ العاش 1932 جىلى مۇندا 22 مىڭ ادام وتىرسا, سونىڭ 87 پايىزى قازاقتار بولعان. 1941 جىلى «كارلاگتا» سوعىس تۇتقىندارىنىڭ ارناۋلى لاگەرٸ اشىلىپ, 40 مىڭ ادام ەكەلٸنگەن. قاراعاندىدان 30 شاقىرىم جەردە «ماموچكين دوم» اتالعان دولينكانىڭ 4 جاسقا دەيٸنگٸ سەبيلەر مەكەمەسٸندە تەك 1943 جىلى عانا 450 بالا ٶكپە قابىنۋىنان قىرىلعان. وسىلايشا جازىقسىز جاپا شەككەندەر سانى ۇلتىنا, جاسىنا, جىنىسىنا قاراماي كٶبەيە بەرگەن.
ەسقايرات ەربولاتۇلىنىڭ پايىمداۋىنشا, ساياسي تۇتقىنداردىڭ كەڭەستٸك دەۋٸردە اقتالۋىنا كەلەر بولساق, ش.ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەبيت شٸلدەبايدىڭ تۇجىرىمدارى ويعا قونىمدى. عالىمنىڭ ايتۋى بويىنشا 1953 جىلى ي.ۆ.ستالين قايتىس بولعان سوڭ بيلٸككە كەلگەن ن.س.حرۋششەۆ ەلدەگٸ قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى ٶزگەرتۋگە تىرىستى. 1953,1955 جىلدارى لاگەرلەردەگٸ 5 جىلعا دەيٸن سوتتالعاندار مەن سوعىس تۇتقىندارىنا كەشٸرٸم بەرٸلدٸ. ستاليندٸك ساياسي-قۋعىن سٷرگٸن قۇربانى بولعان قايراتكەرلەردٸ اقتاۋ باستالدى. 1956 جىلى 25 اقپاندا مەسكەۋدە ٶتكەن كوكپ-نىڭ حح سەزٸندە ن.س.حرۋششەۆ «جەكە باسقا تابىنۋشىلىق پەن ونىڭ زارداپتارى تۋرالى» بايانداما جاساپ, ستاليندٸك قۋعىن-سٷرگٸن تۇڭعىش رەت ايىپتالدى. بۇل باياندامانىڭ تولىق مەتٸنٸ كسرو-دا تەك 1989 جىلى «يزۆەستييا تسك كپسس» جۋرنالىندا جارييالاندى.
ال سول كەزەڭدە, تەك 1956 جىلى 30 ماۋسىمدا كوكپ وك پرەزيديۋمىنىڭ «جەكە باسقا تابىنۋشىلىق پەن ونىڭ زارداپتارىن جويۋ تۋرالى» جۇمسارتىلعان قاۋلىسى جارييالاندى. وسى كەزدەن باستاپ «حرۋششەۆ جىلىمىعى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان تاريحي كەزەڭ باستالدى. وسى «جىلىمىق جىلدارى» 1937–1938 جىلدارى جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸن قۇربانى بولعان جازىقسىز جانداردى اقتاۋ شارالارى ودان ارى جالعاسىپ, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ اقتالىپ, وتباسى مٷشەلەرٸ قاماۋدان بوساتىلعانىمەن, ساياسي تۇتقىندار تٷرمەلەردە ەلٸ دە بولسا مىڭداپ وتىرعان ەدٸ. سونىمەن قاتار, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان كٶپتەگەن كاتەگورييالارعا كەشٸرٸم بەرٸلگەنٸمەن, ولار اقتالماي قالدى.
ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن تاريحىن قايتا قاراۋ مەسەلەسٸ قايتا قۇرۋ جىلدارىندا تاعى كٶتەرٸلدٸ. كٶپتەگەن تاريحي قۇجاتتار مەن فاكتٸلەر عىلىمي اينالىمعا تارتىلا باستادى. وسىنداي جاعدايدا, 1990 جىلى تامىزدا كسرو پرەزيدەنتٸ م.س. گورباچەۆتٸڭ «1920–1950 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ بارلىق قۇرباندارىنىڭ پراۆولارىن قالپىنا كەلتٸرۋ تۋرالى» جارلىعى جارييالاندى. جارلىقتا: «زورلىقپەن كوللەكتيۆتەندٸرۋ كەزٸندە جازىقسىز زارداپ شەككەن, تٷرمەگە قامالعان, سەميالارىمەن بٸرگە كٷنكٶرٸس قارجىسىنسىز, داۋىس بەرۋ پراۆوسىنسىز, تٸپتٸ باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزٸمٸ جارييالانباستان قييانداعى اۋداندارعا كٶشٸرٸلگەن سوۆەت ادامدارىنان ەدٸلەتسٸزدٸك تاڭباسى وسى كەزگە دەيٸن الىنعان جوق. دٸني سەبەپتەر بويىنشا قۋدالانعان دٸن ٶكٸلدەرٸ مەن ازاماتتار اقتالۋعا تيٸس», – دەپ ۇزاق جىلدار بويى اقتالماي كەلگەن ادامداردىڭ ٸسٸن قايتا قاراۋعا جول اشقان م.س.گورباچەۆ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ تۇسىندا جازىقسىز جازالانعان قازاق جاستارى جٶنٸندە بٸر اۋىز سٶز ايتپادى.
سونىمەن قاتار, «بۇل جارلىق ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندە, سوعىستىڭ الدىنداعى جەنە سوعىستان كەيٸنگٸ جىلدارى وتانعا جەنە سوۆەت ادامدارىنا قارسى قىلمىستار جاساعانى ٷشٸن سوتتالعان ادامدارعا قولدانىلمايدى» دەپ, سوعىس تۇتقىندارىن اقتالۋشىلار قاتارىنان بٸردەن سىزىپ تاستادى. رەسەيدە بۇل مەسەلە ٸلگەرٸ جىلجىعانىمەن, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە سوعىس تۇتقىندارى جەنە دە ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ مەسەلەسٸ ەلٸ كٷنگە تولىق شەشٸمٸن تاپقان جوق.
تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ەلدەگٸ ساياسي جاعداي مٷلدەم ٶزگەرٸپ, 1993 جىلى سەۋٸردٸڭ 14-ٸندە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆتىڭ 1997 جىلعى 5 سەۋٸردەگٸ جارلىعىمەن «31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ» بولىپ بەلگٸلەندٸ جەنە 1997 جىل – جالپىۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي كۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى دەپ جارييالانعان بولاتىن.
«وسى كەزەڭگە دەيٸن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرلارى بٸرشاما زەرتتەلٸپ, تاريحي ەڭبەكتەر جارىق كٶردٸ. دەگەنمەن, كەڭەس دەۋٸرٸندەگٸ تاريحي تۇلعالاردىڭ جەكە قۇجاتتارىنىڭ جابىق بولىپ كەلگەندٸگٸن, ارحيۆ قورلارىنا تاريحشىلاردىڭ قولدارىنىڭ جەتپەگەندٸگٸن اتاپ كٶرسەتۋ كەرەكپٸز. بولاشاقتا اتالمىش تاقىرىپقا قاتىستى ارحيۆ دەرەكتەرٸ عىلىمي اينالىمعا تٷسەدٸ دەپ ويلايمىز. سونىمەن بٸرگە قازاقستانداعى 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق تۇتاستاي بٸر ۇلتتى جويىپ جٸبەرۋگە باعىتتالعان ساياسات رەتٸندە گەنوتسيد دەپ باعالانۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ ٷشٸن ارنايى مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرۋ تۋرالى تاپسىرماسى نەتيجەسٸندە قابىلداناتىن زاڭدار مەن باعدارلامالار وسى جۇمىستىڭ ارى قاراي جالعاسۋى مەن جازىقسىز جاپا شەككەن كٶپتەگەن ادامداردىڭ اقتالۋىنا جول اشادى دەپ سەنەمٸز», دەپ تٷيٸندەدٸ ويىن ە.حايداروۆ.
