Qazaqstanda esirtki biznesine qarsy kúres jańa kezeńge ótti. Endi basty mindet – zańsyz zattardy tárkileýmen ǵana shektelmei, qylmystyq jelilerdi qarjylandyrý kózderin anyqtaý, internet arqyly taralýyna tosqaýyl qoiý jáne jastardy qaýipti ortadan qorǵaý. Bul baǵyttaǵy jumys 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar negizinde júzege asyrylýda.
Esirtki biznesi – bir ǵana quqyq buzýshylyq emes, qoǵamnyń qaýipsizdigine, halyq densaýlyǵyna jáne eldiń áleýmettik turaqtylyǵyna qater tóndiretin kúrdeli qubylys. Onyń saldary jeke adamnyń ómirimen shektelmeidi. Zańsyz ainalymnyń artynda uiymdasqan qylmystyq toptar, kóleńkeli qarjy aǵyndary, internet keńistigindegi zańsyz áreketter jáne jastardy qylmystyq ortaǵa tartý qaýpi tur.
Qazaqstanda nashaqorlyq pen esirtki biznesine qarsy is-qimyl júieli sipat alyp keledi. Osy baǵyttaǵy mańyzdy qadamnyń biri – 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospardyń bekitilýi.
Qazirgi kezeńde esirtki biznesiniń qoǵamǵa tóndiretin qateriniń biri – onyń internet keńistigine beiimdelýi. Áleýmettik jeliler men messendjerlerdegi zańsyz jarnama, kúmándi usynystar jáne ońai tabysqa qyzyqtyrý áreketteri jastar úshin qosymsha qaýip týdyrady.
IIM-niń 2026 jylǵy 23 qyrkúiektegi málimetine sáikes, jyl basynan bergi segiz aida esirtkini nasihattaý jáne zańsyz jarnamalaý faktileri boiynsha 74 qylmystyq is qozǵalǵan.
Vedomstvo mundai jarnamalardyń áleýmettik jeliler men messendjerlerde ǵana emes, qoǵamdyq oryndardaǵy jazýlar men ózge de jarnamalyq materialdar arqyly taralatynyn atap ótedi. Ásirese jastardy az ýaqytta mol tabys tabýǵa ýáde berý arqyly zańsyz áreketterge tartý máselesi alańdatady.
Esirtki biznesi tsifrlyq tehnologiialardyń múmkindigin paidalanyp, taratý tásilderin ózgertip jatyr. Buryn zańsyz saýda kóbine kóshede júrgizilse, qazir qylmystyq toptar messendjerler men onlain-platformalar arqyly áreket etedi. Mundai jaǵdaida esirtki qylmysynyń aldyn alý tek quqyq qorǵaý organdarynyń jumysy bolyp qalmai, qoǵamnyń da belsendi qatysýyn talap etedi.
«Narkostop» jobasynyń áleýmettik investory ári PR-mamany Janar Nurseiitovanyń aitýynsha, esirtki saýdasynyń internetke aýysýy zańsyz áreketterdi anyqtaýdy kúrdelendirgen. Qylmyskerler tsifrlyq arnalardy paidalanyp, taýardy jyldam taratýǵa tyrysady.
«Qazir esirtki saýdasy burynǵydai kóshede ashyq júrgizilmeidi. Negizgi áreket internet arqyly júzege asatyndyqtan, ony anyqtaý da qiyndai tústi», – deidi ol.
Maman bul úrdistiń halyqaralyq deńgeide de ózekti ekenin atap ótti. Joba ókilderi Venada ótken BUU-nyń Esirtki quraldary jónindegi komissiiasynyń sessiiasyna qatysyp, onda tsifrlyq keńistiktegi qaýipsizdik máseleleri talqylanǵan. Jiynǵa 80-nen astam eldiń ókilderi qatysypty.
Nurseiitovanyń sózinshe, esirtki biznesi qazir transulttyq sipat alyp, messendjerlermen qatar tsifrlyq tólem júieleri men kriptovaliýtany da paidalanýda. Sondyqtan zańsyz qarjy qozǵalysyn baqylaý, jańa tehnologiialardy engizý jáne memleketaralyq yntymaqtastyq mańyzdy.
«Búginde eshbir el bul qaýippen jalǵyz kúrese almaidy. Qoǵamnyń qoldaýy men azamattardyń belsendiligi bolmasa, mundai jumystyń nátijesi de shekteýli bolady», – dep sanaidy sarapshy.
Onyń aitýynsha, internet arqyly jastardy qylmystyq áreketke tartýdyń keń taraǵan tásilderiniń biri – ońai tabys tabýǵa ýáde berý. Kúmándi usynystar messendjerler arqyly taralyp, keibir jastardyń qylmystyq shemaǵa baiqamai aralasýyna sebep bolýy múmkin.
Osy rette tsifrlyq saýattylyqpen birge internettegi qaýipsizdik mádenietin qalyptastyrý qajet. Belgisiz siltemelerge ótpeý, kúmándi jumys usynystaryn tekserý, zańsyz áreketke itermeleitin habarlamalardy ajyrata bilý – ár paidalanýshyǵa qajetti daǵdylar.
«Narkostop» jobasy osy baǵytta túsindirý jumystaryn júrgizip, azamattardy internettegi alaiaqtyq jáne qylmystyq shemalardan saqtandyratyn beinematerialdar ázirlep keledi. Jobanyń taǵy bir baǵyty – kibereriktiler qozǵalysyn damytý.
«Kibererikti degenimiz – internetten kúmándi áreketti baiqasa, oǵan beijai qaramaityn qarapaiym azamat. Ol aqparatty tirkep, tiisti oryndarǵa jetkizedi. Bul quqyq buzýshylyqty erterek anyqtaýǵa múmkindik beredi», – deidi Janar Nurseiitova.
Mamannyń pikirinshe, azamattardan túsken habarlamalar quqyq qorǵaý organdary úshin mańyzdy aqparat kózi bola alady. Alaida kibereriktilerdiń mindeti – qylmyskerlerdi óz betinshe izdeý nemese olarmen bailanys ornatý emes, kúmándi derekti qaýipsiz túrde tiisti organdarǵa jetkizý.
Osylaisha, esirtki biznesine qarsy kúreste qoǵamnyń róli artyp keledi. Tsifrlyq keńistiktegi qaýipke tosqaýyl qoiý úshin memlekettik organdardyń tehnologiialyq múmkindigi men azamattardyń jaýapkershiligi qatar qajet. Kibereriktiler qozǵalysy osy eki baǵyttyń arasyn jalǵaityn qoǵamdyq tetikke ainalyp otyr.
Esirtki biznesine qarsy kúrestiń nátijesi zańsyz ainalymdy toqtatýmen ǵana ólshenbeidi. Onyń mańyzdy kórsetkishi – azamattardyń, ásirese jastardyń táýeldilikke urynbaýy.
Sondyqtan quqyq qorǵaý sharalarymen qatar, mektepterde túsindirý jumystaryn júrgizý, otbasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaitý, psihologiialyq jáne meditsinalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrý qajet.
