Astana qalasyndaǵy Oqýshylar saraiynda QR Parlamenti Senatynyń depýtaty Jabal Erǵalievtiń «Esigimdi qaqqan kim?» atty dramasynyń kórsetilimi qoiyldy. Munyń aldyn bul spektakldi kórmesek te, dini taqyrypty qamtyǵan jat aǵymdar týraly ekenin qulaǵymyz shalǵan bolatyn. Endi mine, Qallekilikter sahnalaǵan dramany tamashalaýdyń sáti tústi.
Shymyldyq ashyldy. Kádimgi qazaqy otbasy, tórde dastarhan jaiýly. Oń bosaǵada qara shańyraqtyń qazynasy Jan qariia nemerelerin oinatyp otyr. Olardyń jattap alǵan taqpaqtaryn aityp shyqqanyna balasha máz. Kúndelikti kórinis. Bir ýaqytta sahnada nemeresi Janar atasyna anasyn saǵynyp júrgenin, kelip nege alyp ketpeitinin aityp muń shaǵady. Sol ýaqytta ájesi Ráziia anasynyń keletinin aityp qýantady. Kelini Jániiaǵa dastarqandy ázirlei ber dep tapsyrady. Artynsha kóp kúttirmei qyzy Gúlnur keledi. Keldi, biraq qap-qara bop kiinip tumshalanyp alǵan, tipti qolyna deiin qolǵaptyń ishinde. Áke-sheshesi tóbelerinen jai oǵy túskendei sostiyp turyp qalady. Anasy kerek deseńiz, óz qyzyn tanymai ústeldi ainala qashady. Aýyr kórinis.
Onsyz da túsinikti jaitqa túsinikteme berý, moral týraly ezgileý oqyrmannyń júikesine tietin nárse. Al bul tragediiany sahnalaý múldem basqasha eken. Zaldaǵy kórermender siltidei tynyp qaldy. Tipti, oqiǵa qalai órbir eken, qazir ata-anasy ne deidi, qyzy qalai reaktsiia beredi? Oqiǵany rejisser Nurlan Jumaniiazov qalai shiryqtyra túsedi?
Táýelsizdikke deiin de, keiin de men biletin qazaqy otbasynyń qanymyzǵa sińgen ortaq kórinisi bolatyn. Ol ǵasyrlar boiy ulasyp kele jatqan ultqa tán qundylyǵymyz edi. Kenet sol shańyraqqa saqaldary qaýǵadai bolyp, aq matadan tigilgen aq kóilek, aq dambal kigen, qoldarynda táspisi, aýzynan «Allasy» túspeitin eki qonaq kelip kiredi. Biri Nurgúldiń kúieýi Asqar, ekinshisi arbaýshy Juman. Kirgennen «sender kápirsińder, kommýnistik rejimniń tasasynda qalyp ketkensińder, dombyra tartpańdar, án aitpańdar, bata oqylǵanda betti sipamańdar, tek qana Allaǵa syiynyńdar» degen órkókirek, nadan, qýys keýdeden shyǵyp jatqan tákapparlyqqa toly óktem de tyiymǵa toly sózder aitylyp jatty.
Eki kózqaras, eki túsinik, eki tanym, qaishylyqqa toly dúnieniń qabyspaitynyn sahnalaǵan shyǵarmanyń aitarynan aitpai qalǵany kóp ekeni árbir detaldiń astarynan baiqalyp turdy. Kórermen retinde júikeme eń birinshi ret soqqy bolyp tigen dramalyq shyǵarma osy shyǵar. Sebebi, teatr týyndysyn kórip otyrǵanymdy umytyp ketip, álgi saqaldy keiipkerdiń sonshalyqty ashý-yzama tigenin moiyndaimyn. Ádette kez kelgen emotsiia shynaiylyqty bildirgenimen ony parasatty salqynqandylyqpen, obektivti kózqaraspen basqara bilmeseń is nasyrǵa shabady. Barlyq nárseniń eki jaǵy bar. Din – senimdi uiystyrýshy bolsa, ekinshi jaǵynan iritýshi qural retinde de paidalanylady eken. Dinde jazyq joq, adamnyń senimine de, sengisi kelgen nársesinde de aiyp joq, tek sony óz paidasyna sheship, aram piǵylyn júzege asyrýshylar qazir álemniń tynyshyn ketirip turǵanyna birshama jyldyń júzi boldy.
Aqparattyq soǵys júrip jatqan órkeniette aqiqatty, shyndyqty, ishtegi qudaiyn izdeýshiler syrtqy túsiniktermen sáikestendire qalamyn deitinder kóp áli. Soqyr senimge erip, fanatizmmen aýyratyn, gipnoz ben arbaýdyń aranyna túsken jastardyń álsizdigi neden shyqty? Bizdiń qazaqy túp tamyrymyz sonshalyqty qaýqarsyz ba edi? Jumyssyzdyqty, joqshylyqty syltaýratý ma? Joq. Munyń biri de emes eken. Keshegi «esigimizdi qaǵyp kirgen» jat aǵymdarǵa álsizder ǵana eripti. Dramadan sony kórdim. Teatr ártisteri kórermenge sony uqtyrdy. Jaishylyqta áleýmettik jeli betinde bolsyn, dastarhan basynda bolsyn, eki adam bas qosqan jerde din men ar-uiat taqyryby qyp-qyzyl daý-damai bolyp jatatyn. Jik-jikke bólingen adamdardyń bári ózinikin qoshtap «osy durys bolýy kerek» degenge bekinip alǵan. Ólispei berispeitin tartystar men senim qaishylyqtary bizdiń qoǵamǵa áldeqashan enip ketipti. Keshegi qoiylymnyń ókintetini de, ókirtetini de sol tus boldy.
«Alla» degen sózdiń ózin dramada soqyr senimdegi keiipkerdiń aýzynan sonshalyqty jiirkenishti estiledi dep kim oilaǵan? Onsyz da sol bir Jaratýshyny aqiqat, ol jaryq nur, ádilet shapaǵynyń birinshi iesi, Qudireti kúshti Allam dep syiynyp otyrǵan qazaqqa «Tek qana Allaǵa syiynyńdar!» deýi qityǵyna timei qaitsin! Emotsiia! Oǵan berilmei sál sabyr etseń, kez kelgen agressiianyń da túbinde bir jaqsy niettiń bulqynyp jatqanynan paida bolǵanyn kórý qiyn emes. Sondyqtan, keýdesinde jany barlardyń bári de óz qudaiyn, durysyraǵy jaryq sáýlesin izdeýge quqyly. Biraq, ózgege óktemdikpen, tákapparlyqpen, qarańǵylyqpen, qataldyqpen emes.
Menińshe, adamda sana jetilýi kezeń-kezeńmen júzege asady. Bilim arqyly qorytylyp, jas ulǵaia kele kóregendilikpen sińirilmese, ol bilim bolsyn, ilim bolsyn, túsinigi saiaz kúiinde qalmaq. Álgindei jat aǵymǵa erýshiler sol sanasy rýhani deńgeige jetpei jatyp, balań kúiinde fanatizmge shaldyqqandar deýge keledi. Olar nadandyqtyń ýysynda qalyp ketip, kemeldikke umtylǵandardy eshqashan túsine almai ótýi de sodan bolsa kerek.
Mine, men Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademiialyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń qoiylymynan osyny kórdim. Jaishylyqta din týraly, onyń tóńireginde kún saiyn talqyǵa túsip jatqan jat aǵym týraly aitý bir bólek te, kóz aldyńda sol máseleni sahnadan kórýdiń áseri bólek eken. Dramada eki sharyqtaý shegi bar. Birinde Nurgúl óz anasyn keýdesinen iterip jiberip, «Qyzymnyń sender siiaqty kápir bolǵanyn qalamaimyn dep, ony da qap-qara ǵyp kiindirip alyp, kúieýimen qol ustasyp Siriiaǵa attanyp kete barady. Bul bir. Ekinshi, osy qaiǵyǵa shydamai Jan qariia kóz jumady. «Ákemiz qaitys boldy, raiyńnan qait. Óz ákesine topyraq salmapty degendi el estise ne deidi?» dep ólerdegi sózin aityp, áýejaida toqtatpaq bolǵan inisi Janattyń da sózine qulaq aspai «Biz Allanyń jolyna túsken adamdarmyz» dep bir-aq qaiyrady. Shymyldyq jabylyp, ekinshi bólimge daiyndaldyq. Endi ne bolar eken?
Kúndelikti teledidardan kórip júrgen atys-shabysty sahnada úreili ári susty etip daiyndapty. Dekoratsiia da sheber úilestirilgen. Qarý asynǵan, qara kiimdi, qaba saqaldy tajaldylar ne nárseni bolsyn Allanyń atymen jasap jatqanyna qanyń qaradai qainaidy. Áieli men qyzyn ertip sonaý aidaladan jumaq izdep ketti me, aqiqat izdep ketti me, ózi de naqty bilmeidi. Sol jerde aýyldas dostaryn, inisin kórgen olar Asqarǵa «munde nege keldiń?» dep ursady. Ózderiniń adasqanyn kesh túsingen olar ókingennen paida bolmasyn bilip tur. Týǵan jer, qazaqy tamyr, ulttyq sana, júrektegi dil keiipkerdiń birine «Anadan alǵash týǵanda» degen ándi salǵyzsa, keiinnen birazyna «Qaida júrsem Atameken, Kókeiińde jatady eken. Kúnniń nury qimai ony, Uiasyna batady eken» dep hormen án salǵyzýy da rejisserdiń sheberlik utymdylyǵy dep túsindik.
Kóriniste zorlyqpen jihad jasatý, jeke basqa tabyný, arab tilinde túsiniksiz aitylǵan bireýlerdiń arbaýyndaǵy úgitke eltý, qanynda jasyrynyp jatqan ozbyrlyqty saf tazalyqpen úptelgen Allanyń atymen búrkemeleý, qan tógý – kórermenniń názik paiymyna aýyr tiip jatty. Aqyry ne kerek, finalda ne bolǵanyn adasqan keiipkerdiń ózine aitqyzyp kóreiik. «Meniń esimim Gúlnur. Áke-sheshem, joldasym, kishkentai qyzym bar. Tárbieli otbasynanmyn. Oqyǵan, toqyǵan, kózi ashyq adammyn. Biraq… jat aǵymnyń jeteginde qalai ketip qalǵanymdy ózim de bilmei qaldym. Azǵyryp júrip kúieýimdi de adastyrdym. Bir jyl kúieýim ekeýmiz sol radikaldy toptyń quramynda júrdik, úiden ketip qaldyq. Bir jyldan keiin úige kelip, qyzyma nikab kigizip, ata-anamyzdyń jylaǵanyna qaramai, Siriiaǵa attandyq. Bizge eń durys jol sol siiaqty bolyp kórindi. Siriiada júrgen kezde osy aýyr jaittyń barlyǵy júregine salmaq bolyp túsip, ákem qaitys boldy. Kúieýim ózin ózi jaryp jiberdi. Jat aǵymdaǵylar kishkentai qyzymdy zorlap, ony da óltirip tyndy. Eń sońynda osynyń barlyǵynyń durys emes ekenin túsingen soń, jat aǵymnyń qursaýynan áreń bosap, úige keldim. Keýdemde janym bolǵany ne kerek, qur súlderimdi súiretip, tiri ólik bolyp keldim. Sheshemdi de sharshatqan ekenmin. Osylaisha, meniń adasqanymnyń saldarynan bir otbasynyń shańyraǵy ortasyna tústi…»
Qoiylymda akter men aktrisalardyń oiyny azdap shikileý, biraz shiratylmai da qaldy. Anyǵy aiqai salyp «oibailaityn» tustarǵa «tuzdyq» jetpei qalǵany ras. Alaida, kóterilip otyrǵan taqyryp tym ózekti bolǵandyqtan, qoiylymnyń kemshilikteri keshirimdi boldy. Drama avtory men rejisserdiń qiialy emes, ómir shyndyǵynan týyndaǵan bul shyǵarmanyń ashylyǵy sondai, alǵan áserimnen áli eseńgirep otyrmyn desem, artyq ásirelemegendigimnen bolar, sirá. Shyǵarma avtory bul týyndyny Aqtóbedegi lańkestik oqiǵa bolardyń aldyn jazǵan eken. Sahnaǵa jol alyp úlgergen bul shyǵarmanyń qoǵamnyń betperdesin sypyryp alyp tastaýǵa shamasy jetedi. Tek kórermeni kóp bolyp qana qoimai, nátije shyǵaratyndary da kóp bolsa deisiń. Onyń ústine, qoiylymdy Senattyń biraz depýtattary da kelip tamashalaǵanyn eskersek, din týraly zańǵa da, jat aǵym ákelgen zardaptyń betin qaitarýǵa mysqaldai bolsa da úles qosady dep sengim keledi. Sondai-aq, spektakl sońynda QR Parlamenti Senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev pen Astana qalasynyń ákimi Áset Isekeshev teatr ujymyna alǵysyn bildirip, yqylas gúlin syiǵa tartý etti.
Qai ustanym, qandai senimde bolsań da beibit ustanǵanǵa jáne óziń úshin ustanǵanǵa ne jetsin. Alaida, bes saýsaq birdei emes. Árkim sol emotsiianyń jetegine erip, «ózinikin durystaityn» zaman.
Islam – beibitshilik dini. Iritki salý, saiasilandyrý keibir zulym toptyń júzege asqan «qalaý kúshi» dep túsinsek, demek Aq pen Qara máńgi shaiqasta qala beredi eken. Túnektiń turǵyny siiaqty tumshalanbai, betiń ashyq, júregiń taza, qudaidy súietin bolsań, jamandyq ataýly tamyr jaimas pa edi? Kim bilsin, zulym piǵyl da emotsiia. Al, emotsiiany basqarý, ashýdy aýyzdyqtai bilýdi paiǵambarymyz (s.ǵ.s) Muhammedtiń ózi de myqtylyq dep aityp ketken. Kim bolsaq ta, nege sensek te, ózimizge adal, arysy Jaratýshy Haqqa adal bolsaq jetip jatyr emes pe? Álde meniki de moral oqý bolyp ketti me eken?..
Jansaia SYDYQBAI, Astana qalasy.
Ult portaly
