استانا قالاسىنداعى وقۋشىلار سارايىندا قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتى جابال ەرعاليەۆتٸڭ «ەسٸگٸمدٸ قاققان كٸم?» اتتى دراماسىنىڭ كٶرسەتٸلٸمٸ قويىلدى. مۇنىڭ الدىن بۇل سپەكتاكلدٸ كٶرمەسەك تە, دٸني تاقىرىپتى قامتىعان جات اعىمدار تۋرالى ەكەنٸن قۇلاعىمىز شالعان بولاتىن. ەندٸ مٸنە, قاللەكيلٸكتەر ساحنالاعان درامانى تاماشالاۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ.
شىمىلدىق اشىلدى. كەدٸمگٸ قازاقى وتباسى, تٶردە داستارحان جايۋلى. وڭ بوساعادا قارا شاڭىراقتىڭ قازىناسى جان قارييا نەمەرەلەرٸن ويناتىپ وتىر. ولاردىڭ جاتتاپ العان تاقپاقتارىن ايتىپ شىققانىنا بالاشا مەز. كٷندەلٸكتٸ كٶرٸنٸس. بٸر ۋاقىتتا ساحنادا نەمەرەسٸ جانار اتاسىنا اناسىن ساعىنىپ جٷرگەنٸن, كەلٸپ نەگە الىپ كەتپەيتٸنٸن ايتىپ مۇڭ شاعادى. سول ۋاقىتتا ەجەسٸ رەزييا اناسىنىڭ كەلەتٸنٸن ايتىپ قۋانتادى. كەلٸنٸ جەنيياعا داستارقاندى ەزٸرلەي بەر دەپ تاپسىرادى. ارتىنشا كٶپ كٷتتٸرمەي قىزى گٷلنۇر كەلەدٸ. كەلدٸ, بٸراق قاپ-قارا بوپ كيٸنٸپ تۇمشالانىپ العان, تٸپتٸ قولىنا دەيٸن قولعاپتىڭ ٸشٸندە. ەكە-شەشەسٸ تٶبەلەرٸنەن جاي وعى تٷسكەندەي سوستيىپ تۇرىپ قالادى. اناسى كەرەك دەسەڭٸز, ٶز قىزىن تانىماي ٷستەلدٸ اينالا قاشادى. اۋىر كٶرٸنٸس.
ونسىز دا تٷسٸنٸكتٸ جايتقا تٷسٸنٸكتەمە بەرۋ, مورال تۋرالى ەزگٸلەۋ وقىرماننىڭ جٷيكەسٸنە تيەتٸن نەرسە. ال بۇل تراگەدييانى ساحنالاۋ مٷلدەم باسقاشا ەكەن. زالداعى كٶرەرمەندەر سٸلتٸدەي تىنىپ قالدى. تٸپتٸ, وقيعا قالاي ٶربٸر ەكەن, قازٸر اتا-اناسى نە دەيدٸ, قىزى قالاي رەاكتسييا بەرەدٸ? وقيعانى رەجيسسەر نۇرلان جۇمانييازوۆ قالاي شيرىقتىرا تٷسەدٸ?
تەۋەلسٸزدٸككە دەيٸن دە, كەيٸن دە مەن بٸلەتٸن قازاقى وتباسىنىڭ قانىمىزعا سٸڭگەن ورتاق كٶرٸنٸسٸ بولاتىن. ول عاسىرلار بويى ۇلاسىپ كەلە جاتقان ۇلتقا تەن قۇندىلىعىمىز ەدٸ. كەنەت سول شاڭىراققا ساقالدارى قاۋعاداي بولىپ, اق ماتادان تٸگٸلگەن اق كٶيلەك, اق دامبال كيگەن, قولدارىندا تەسپٸسٸ, اۋزىنان «اللاسى» تٷسپەيتٸن ەكٸ قوناق كەلٸپ كٸرەدٸ. بٸرٸ نۇرگٷلدٸڭ كٷيەۋٸ اسقار, ەكٸنشٸسٸ ارباۋشى جۇمان. كٸرگەننەن «سەندەر كەپٸرسٸڭدەر, كوممۋنيستٸك رەجيمنٸڭ تاساسىندا قالىپ كەتكەنسٸڭدەر, دومبىرا تارتپاڭدار, ەن ايتپاڭدار, باتا وقىلعاندا بەتتٸ سيپاماڭدار, تەك قانا اللاعا سىيىنىڭدار» دەگەن ٶركٶكٸرەك, نادان, قۋىس كەۋدەدەن شىعىپ جاتقان تەكاپپارلىققا تولى ٶكتەم دە تىيىمعا تولى سٶزدەر ايتىلىپ جاتتى.
ەكٸ كٶزقاراس, ەكٸ تٷسٸنٸك, ەكٸ تانىم, قايشىلىققا تولى دٷنيەنٸڭ قابىسپايتىنىن ساحنالاعان شىعارمانىڭ ايتارىنان ايتپاي قالعانى كٶپ ەكەنٸ ەربٸر دەتالدٸڭ استارىنان بايقالىپ تۇردى. كٶرەرمەن رەتٸندە جٷيكەمە ەڭ بٸرٸنشٸ رەت سوققى بولىپ تيگەن درامالىق شىعارما وسى شىعار. سەبەبٸ, تەاتر تۋىندىسىن كٶرٸپ وتىرعانىمدى ۇمىتىپ كەتٸپ, ەلگٸ ساقالدى كەيٸپكەردٸڭ سونشالىقتى اشۋ-ىزاما تيگەنٸن مويىندايمىن. ەدەتتە كەز كەلگەن ەموتسييا شىنايىلىقتى بٸلدٸرگەنٸمەن ونى پاراساتتى سالقىنقاندىلىقپەن, وبەكتيۆتٸ كٶزقاراسپەن باسقارا بٸلمەسەڭ ٸس ناسىرعا شابادى. بارلىق نەرسەنٸڭ ەكٸ جاعى بار. دٸن – سەنٸمدٸ ۇيىستىرۋشى بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان ٸرٸتۋشٸ قۇرال رەتٸندە دە پايدالانىلادى ەكەن. دٸندە جازىق جوق, ادامنىڭ سەنٸمٸنە دە, سەنگٸسٸ كەلگەن نەرسەسٸندە دە ايىپ جوق, تەك سونى ٶز پايداسىنا شەشٸپ, ارام پيعىلىن جٷزەگە اسىرۋشىلار قازٸر ەلەمنٸڭ تىنىشىن كەتٸرٸپ تۇرعانىنا بٸرشاما جىلدىڭ جٷزٸ بولدى.
اقپاراتتىق سوعىس جٷرٸپ جاتقان ٶركەنيەتتە اقيقاتتى, شىندىقتى, ٸشتەگٸ قۇدايىن ٸزدەۋشٸلەر سىرتقى تٷسٸنٸكتەرمەن سەيكەستەندٸرە قالامىن دەيتٸندەر كٶپ ەلٸ. سوقىر سەنٸمگە ەرٸپ, فاناتيزممەن اۋىراتىن, گيپنوز بەن ارباۋدىڭ ارانىنا تٷسكەن جاستاردىڭ ەلسٸزدٸگٸ نەدەن شىقتى? بٸزدٸڭ قازاقى تٷپ تامىرىمىز سونشالىقتى قاۋقارسىز با ەدٸ? جۇمىسسىزدىقتى, جوقشىلىقتى سىلتاۋراتۋ ما? جوق. مۇنىڭ بٸرٸ دە ەمەس ەكەن. كەشەگٸ «ەسٸگٸمٸزدٸ قاعىپ كٸرگەن» جات اعىمدارعا ەلسٸزدەر عانا ەرٸپتٸ. درامادان سونى كٶردٸم. تەاتر ەرتٸستەرٸ كٶرەرمەنگە سونى ۇقتىردى. جايشىلىقتا ەلەۋمەتتٸك جەلٸ بەتٸندە بولسىن, داستارحان باسىندا بولسىن, ەكٸ ادام باس قوسقان جەردە دٸن مەن ار-ۇيات تاقىرىبى قىپ-قىزىل داۋ-داماي بولىپ جاتاتىن. جٸك-جٸككە بٶلٸنگەن ادامداردىڭ بەرٸ ٶزٸنٸكٸن قوشتاپ «وسى دۇرىس بولۋى كەرەك» دەگەنگە بەكٸنٸپ العان. ٶلٸسپەي بەرٸسپەيتٸن تارتىستار مەن سەنٸم قايشىلىقتارى بٸزدٸڭ قوعامعا ەلدەقاشان ەنٸپ كەتٸپتٸ. كەشەگٸ قويىلىمنىڭ ٶكٸنتەتٸنٸ دە, ٶكٸرتەتٸنٸ دە سول تۇس بولدى.
«اللا» دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸن درامادا سوقىر سەنٸمدەگٸ كەيٸپكەردٸڭ اۋزىنان سونشالىقتى جيٸركەنٸشتٸ ەستٸلەدٸ دەپ كٸم ويلاعان? ونسىز دا سول بٸر جاراتۋشىنى اقيقات, ول جارىق نۇر, ەدٸلەت شاپاعىنىڭ بٸرٸنشٸ يەسٸ, قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ اللام دەپ سىيىنىپ وتىرعان قازاققا «تەك قانا اللاعا سىيىنىڭدار!» دەۋٸ قيتىعىنا تيمەي قايتسٸن! ەموتسييا! وعان بەرٸلمەي سەل سابىر ەتسەڭ, كەز كەلگەن اگرەسسييانىڭ دا تٷبٸندە بٸر جاقسى نيەتتٸڭ بۇلقىنىپ جاتقانىنان پايدا بولعانىن كٶرۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان, كەۋدەسٸندە جانى بارلاردىڭ بەرٸ دە ٶز قۇدايىن, دۇرىسىراعى جارىق سەۋلەسٸن ٸزدەۋگە قۇقىلى. بٸراق, ٶزگەگە ٶكتەمدٸكپەن, تەكاپپارلىقپەن, قاراڭعىلىقپەن, قاتالدىقپەن ەمەس.
مەنٸڭشە, ادامدا سانا جەتٸلۋٸ كەزەڭ-كەزەڭمەن جٷزەگە اسادى. بٸلٸم ارقىلى قورىتىلىپ, جاس ۇلعايا كەلە كٶرەگەندٸلٸكپەن سٸڭٸرٸلمەسە, ول بٸلٸم بولسىن, ٸلٸم بولسىن, تٷسٸنٸگٸ ساياز كٷيٸندە قالماق. ەلگٸندەي جات اعىمعا ەرۋشٸلەر سول ساناسى رۋحاني دەڭگەيگە جەتپەي جاتىپ, بالاڭ كٷيٸندە فاناتيزمگە شالدىققاندار دەۋگە كەلەدٸ. ولار ناداندىقتىڭ ۋىسىندا قالىپ كەتٸپ, كەمەلدٸككە ۇمتىلعانداردى ەشقاشان تٷسٸنە الماي ٶتۋٸ دە سودان بولسا كەرەك.
مٸنە, مەن ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ قويىلىمىنان وسىنى كٶردٸم. جايشىلىقتا دٸن تۋرالى, ونىڭ تٶڭٸرەگٸندە كٷن سايىن تالقىعا تٷسٸپ جاتقان جات اعىم تۋرالى ايتۋ بٸر بٶلەك تە, كٶز الدىڭدا سول مەسەلەنٸ ساحنادان كٶرۋدٸڭ ەسەرٸ بٶلەك ەكەن. درامادا ەكٸ شارىقتاۋ شەگٸ بار. بٸرٸندە نۇرگٷل ٶز اناسىن كەۋدەسٸنەن يتەرٸپ جٸبەرٸپ, «قىزىمنىڭ سەندەر سيياقتى كەپٸر بولعانىن قالامايمىن دەپ, ونى دا قاپ-قارا عىپ كيٸندٸرٸپ الىپ, كٷيەۋٸمەن قول ۇستاسىپ سيريياعا اتتانىپ كەتە بارادى. بۇل بٸر. ەكٸنشٸ, وسى قايعىعا شىداماي جان قارييا كٶز جۇمادى. «ەكەمٸز قايتىس بولدى, رايىڭنان قايت. ٶز ەكەسٸنە توپىراق سالماپتى دەگەندٸ ەل ەستٸسە نە دەيدٸ?» دەپ ٶلەردەگٸ سٶزٸن ايتىپ, ەۋەجايدا توقتاتپاق بولعان ٸنٸسٸ جاناتتىڭ دا سٶزٸنە قۇلاق اسپاي «بٸز اللانىڭ جولىنا تٷسكەن ادامدارمىز» دەپ بٸر-اق قايىرادى. شىمىلدىق جابىلىپ, ەكٸنشٸ بٶلٸمگە دايىندالدىق. ەندٸ نە بولار ەكەن?
كٷندەلٸكتٸ تەلەديداردان كٶرٸپ جٷرگەن اتىس-شابىستى ساحنادا ٷرەيلٸ ەرٸ سۇستى ەتٸپ دايىنداپتى. دەكوراتسييا دا شەبەر ٷيلەستٸرٸلگەن. قارۋ اسىنعان, قارا كيٸمدٸ, قابا ساقالدى تاجالدىلار نە نەرسەنٸ بولسىن اللانىڭ اتىمەن جاساپ جاتقانىنا قانىڭ قاراداي قاينايدى. ەيەلٸ مەن قىزىن ەرتٸپ سوناۋ ايدالادان جۇماق ٸزدەپ كەتتٸ مە, اقيقات ٸزدەپ كەتتٸ مە, ٶزٸ دە ناقتى بٸلمەيدٸ. سول جەردە اۋىلداس دوستارىن, ٸنٸسٸن كٶرگەن ولار اسقارعا «مۇندە نەگە كەلدٸڭ?» دەپ ۇرسادى. ٶزدەرٸنٸڭ اداسقانىن كەش تٷسٸنگەن ولار ٶكٸنگەننەن پايدا بولماسىن بٸلٸپ تۇر. تۋعان جەر, قازاقى تامىر, ۇلتتىق سانا, جٷرەكتەگٸ دٸل كەيٸپكەردٸڭ بٸرٸنە «انادان العاش تۋعاندا» دەگەن ەندٸ سالعىزسا, كەيٸننەن بٸرازىنا «قايدا جٷرسەم اتامەكەن, كٶكەيٸڭدە جاتادى ەكەن. كٷننٸڭ نۇرى قيماي ونى, ۇياسىنا باتادى ەكەن» دەپ حورمەن ەن سالعىزۋى دا رەجيسسەردٸڭ شەبەرلٸك ۇتىمدىلىعى دەپ تٷسٸندٸك.
كٶرٸنٸستە زورلىقپەن جيھاد جاساتۋ, جەكە باسقا تابىنۋ, اراب تٸلٸندە تٷسٸنٸكسٸز ايتىلعان بٸرەۋلەردٸڭ ارباۋىنداعى ٷگٸتكە ەلتۋ, قانىندا جاسىرىنىپ جاتقان وزبىرلىقتى ساف تازالىقپەن ٷپتەلگەن اللانىڭ اتىمەن بٷركەمەلەۋ, قان تٶگۋ – كٶرەرمەننٸڭ نەزٸك پايىمىنا اۋىر تيٸپ جاتتى. اقىرى نە كەرەك, فينالدا نە بولعانىن اداسقان كەيٸپكەردٸڭ ٶزٸنە ايتقىزىپ كٶرەيٸك. «مەنٸڭ ەسٸمٸم گٷلنۇر. ەكە-شەشەم, جولداسىم, كٸشكەنتاي قىزىم بار. تەربيەلٸ وتباسىنانمىن. وقىعان, توقىعان, كٶزٸ اشىق اداممىن. بٸراق… جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە قالاي كەتٸپ قالعانىمدى ٶزٸم دە بٸلمەي قالدىم. ازعىرىپ جٷرٸپ كٷيەۋٸمدٸ دە اداستىردىم. بٸر جىل كٷيەۋٸم ەكەۋمٸز سول راديكالدى توپتىڭ قۇرامىندا جٷردٸك, ٷيدەن كەتٸپ قالدىق. بٸر جىلدان كەيٸن ٷيگە كەلٸپ, قىزىما نيكاب كيگٸزٸپ, اتا-انامىزدىڭ جىلاعانىنا قاراماي, سيريياعا اتتاندىق. بٸزگە ەڭ دۇرىس جول سول سيياقتى بولىپ كٶرٸندٸ. سيرييادا جٷرگەن كەزدە وسى اۋىر جايتتىڭ بارلىعى جٷرەگٸنە سالماق بولىپ تٷسٸپ, ەكەم قايتىس بولدى. كٷيەۋٸم ٶزٸن ٶزٸ جارىپ جٸبەردٸ. جات اعىمداعىلار كٸشكەنتاي قىزىمدى زورلاپ, ونى دا ٶلتٸرٸپ تىندى. ەڭ سوڭىندا وسىنىڭ بارلىعىنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنگەن سوڭ, جات اعىمنىڭ قۇرساۋىنان ەرەڭ بوساپ, ٷيگە كەلدٸم. كەۋدەمدە جانىم بولعانى نە كەرەك, قۇر سٷلدەرٸمدٸ سٷيرەتٸپ, تٸرٸ ٶلٸك بولىپ كەلدٸم. شەشەمدٸ دە شارشاتقان ەكەنمٸن. وسىلايشا, مەنٸڭ اداسقانىمنىڭ سالدارىنان بٸر وتباسىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تٷستٸ…»
قويىلىمدا اكتەر مەن اكتريسالاردىڭ ويىنى ازداپ شيكٸلەۋ, بٸراز شيراتىلماي دا قالدى. انىعى ايقاي سالىپ «ويبايلايتىن» تۇستارعا «تۇزدىق» جەتپەي قالعانى راس. الايدا, كٶتەرٸلٸپ وتىرعان تاقىرىپ تىم ٶزەكتٸ بولعاندىقتان, قويىلىمنىڭ كەمشٸلٸكتەرٸ كەشٸرٸمدٸ بولدى. دراما اۆتورى مەن رەجيسسەردٸڭ قييالى ەمەس, ٶمٸر شىندىعىنان تۋىنداعان بۇل شىعارمانىڭ اششىلىعى سونداي, العان ەسەرٸمنەن ەلٸ ەسەڭگٸرەپ وتىرمىن دەسەم, ارتىق ەسٸرەلەمەگەندٸگٸمنەن بولار, سٸرە. شىعارما اۆتورى بۇل تۋىندىنى اقتٶبەدەگٸ لاڭكەستٸك وقيعا بولاردىڭ الدىن جازعان ەكەن. ساحناعا جول الىپ ٷلگەرگەن بۇل شىعارمانىڭ قوعامنىڭ بەتپەردەسٸن سىپىرىپ الىپ تاستاۋعا شاماسى جەتەدٸ. تەك كٶرەرمەنٸ كٶپ بولىپ قانا قويماي, نەتيجە شىعاراتىندارى دا كٶپ بولسا دەيسٸڭ. ونىڭ ٷستٸنە, قويىلىمدى سەناتتىڭ بٸراز دەپۋتاتتارى دا كەلٸپ تاماشالاعانىن ەسكەرسەك, دٸن تۋرالى زاڭعا دا, جات اعىم ەكەلگەن زارداپتىڭ بەتٸن قايتارۋعا مىسقالداي بولسا دا ٷلەس قوسادى دەپ سەنگٸم كەلەدٸ. سونداي-اق, سپەكتاكل سوڭىندا قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ تٶراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن استانا قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ەسەت يسەكەشەۆ تەاتر ۇجىمىنا العىسىن بٸلدٸرٸپ, ىقىلاس گٷلٸن سىيعا تارتۋ ەتتٸ.
قاي ۇستانىم, قانداي سەنٸمدە بولساڭ دا بەيبٸت ۇستانعانعا جەنە ٶزٸڭ ٷشٸن ۇستانعانعا نە جەتسٸن. الايدا, بەس ساۋساق بٸردەي ەمەس. ەركٸم سول ەموتسييانىڭ جەتەگٸنە ەرٸپ, «ٶزٸنٸكٸن دۇرىستايتىن» زامان.
يسلام – بەيبٸتشٸلٸك دٸنٸ. ٸرٸتكٸ سالۋ, ساياسيلاندىرۋ كەيبٸر زۇلىم توپتىڭ جٷزەگە اسقان «قالاۋ كٷشٸ» دەپ تٷسٸنسەك, دەمەك اق پەن قارا مەڭگٸ شايقاستا قالا بەرەدٸ ەكەن. تٷنەكتٸڭ تۇرعىنى سيياقتى تۇمشالانباي, بەتٸڭ اشىق, جٷرەگٸڭ تازا, قۇدايدى سٷيەتٸن بولساڭ, جاماندىق اتاۋلى تامىر جايماس پا ەدٸ? كٸم بٸلسٸن, زۇلىم پيعىل دا ەموتسييا. ال, ەموتسييانى باسقارۋ, اشۋدى اۋىزدىقتاي بٸلۋدٸ پايعامبارىمىز (س.ع.س) مۇحاممەدتٸڭ ٶزٸ دە مىقتىلىق دەپ ايتىپ كەتكەن. كٸم بولساق تا, نەگە سەنسەك تە, ٶزٸمٸزگە ادال, ارىسى جاراتۋشى حاققا ادال بولساق جەتٸپ جاتىر ەمەس پە? ەلدە مەنٸكٸ دە مورال وقۋ بولىپ كەتتٸ مە ەكەن?..
جانسايا سىدىقباي, استانا قالاسى.
ۇلت پورتالى
