Eshkimge opa bermegen odaq

EAEO-ǵa artqan úmit aqtalmady

Ekonomist, burynǵy investitsiialar jáne damý vitse-ministri Raqym Oshaqbaevtyń pikirinshe, Qazaqstannyń Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa artqan úmiti ázirshe aqtal­ǵan joq. Bul týraly óz oiyn ol Kazakhstan Growth Forum-da málimdegen.

“Qazaqstan men EAEO elderi arasyndaǵy ózara saýda-sattyq, eksport tómendedi. Eger Keden odaǵyna deiingi jaǵdaidy 2015 jylmen salystyrar bolsaq, bizdiń eks­port 18,5 paiyzǵa qul­dy­rady”, – dedi ekonomist.

Odan ári óz sózinde ol: “Taiaýda ǵana Belarýs respýblikasynyń prezidenti Aleksandr Lýkashenko Belarýs eli EAEO-dan kóńili qalǵanyn málimdegen edi. Belarýssiianyń EAEO elde­rimen aradaǵy taýar ainalymy aqshalai kórset­kishte tómendep ketti, al taýarlyq kórsetkishte ósip jatyr dep málimde­gen edi”, – dedi. Degenmen Lýkashenko atap ót­kendei: “Reseilik óndi­risshiler lobbiiniń myqtylyǵy sondai, Eýraziialyq komissiiamen arada qol jetkizgen kelisimder men kez kelgen sheshim­derdi jaýyp tastaidy”. Bul eldiń prezidenti osy Eýraziialyq komissiiadaǵy (EEK) qyzmetker­ler­diń bir bóligin elge qaitarýǵa tapsyrma be­ripti. Bul jóninde Lýkashenko EEK-te óz elinen bir myńǵa jýyq úzdik kadr­lardyń jumys istei­tinin, biraq olardan esh­qandai paida bolmai otyrǵanyn málimdegen. Belarýssiia basshysynyń tujyrymynsha, Resei EAEO aiasyndaǵy kelisim­derdi oryndamaýda. Ol EEK-ke qa­tysty kez kelgen sheshim qabyldaitynyn jetkizdi.

Buǵan deiin de Belarýssiia basshysy Aleksandr Lýkashenko: “Gaz baǵasy arqyly Resei Belarýssiiaǵa qysym jasap jatyr”, – dep te málim­degen-tuǵyn.

Belarýs basshysynyń “qysym” degeniniń astarynda Reseidiń Belarýssiiaǵa jóneltetin mu­nai kólemin azaitqany jatyr. Jyl basynan beri resmi Minsk Reseiden gaz baǵasyn túsirýdi surap, “Gazprom” aldyndaǵy qaryzyn moiyndamai kelgeni ámbege aian. Buǵan kelispegen Resei taiaýda Belarýssiiaǵa qyr kórsetip, munai jetkizýdi eki esege shektegen edi.

Kezinde “Jas Alash” Qa­zaqstannyń Keden oda­ǵyna, odan keiin osy Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa kirýge qarsylyq tanytyp, qol jiǵany el-jurttyń esinde. Qarsylyq tanytqandardyń, qo­ǵamnyń narazylyǵyn bilik eskermedi, halyqpen sanaspady. Araǵa jyldar salyp, odaqtyń opa keltirmesi ai­qyndaldy. Sol kezde Frantsiia túrmesinde otyrǵan bankir Muhtar Ábliazov bylai dep jazyp edi. “Qazaqstanǵa Keden odaǵy tiimdi me degen máseleni túsiný úshin syrtqy saýda ainalymyna úńilý qajet. Bul úshin biz kez kelgen eldiń saýdasynyń náti­jesin kórsetetin negizgi uǵymdardy paidalanamyz. Ádette memleket neǵurlym kóp taýar eksporttap (shetelge taýar satyp, aqsha tabý), soǵurlym azyraq taýar import­taýǵa (satyp alýǵa, iaǵni aqsha jumsaýǵa) tyrysady. Oń saýda balansy (iaǵni eksport importtan asyp túsedi) – el ekonomikasynyń ahýalyn baǵalaityn eń mańyzdy parametr. Eldiń saýda balansy oń bolsa, bul memleket satyp alǵannan góri syrtqa kóbirek taýar satatynyn kórsetedi. Iaǵni halyqaralyq naryqta onyń taýarlary su­ra­nysqa ie, memlekettiń ózi sony satyp, aqsha taýyp otyr degen sóz.

Máselen, 2013 jyly Qa­zaqstannyń syrtqy saýda ainalymy 131,4 milliard dollarǵa jetti. 2012 jylmen salystyrǵanda, eksport 4,6 paiyzǵa tómendep, 82,5 milliard dollarǵa jýyqtady. Al import 5,4 paiyzǵa ósip, 48,9 milliard dollarǵa jetti. 2013 jyly Qazaqstannyń saýda balansy oń mánge ie bolyp, 33,6 milliard dollardan asyp tústi”.

Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń sharttary boiynsha, odaqtas elderdiń arasyndaǵy taýar ainalymy, jumys kúshi men qyzmet túrleriniń qozǵalysyna shekteý qoiylmaidy. Olar odaqqa múshe memleketterdiń ózara shekarasy arqyly emin-erkin ótedi delingen edi. Biraq osyndai integratsiialyq artyqshylyqtarymen ózge elderdi qyzyqtyrǵan Resei is júzinde bul shartqa ózi qarsy shyqty. Áýeli Resei óz aýmaǵy arqyly Qazaqstanǵa bet alǵan júk kólikterin toqtatyp, asty-ústi tekseriske aldy. Egjei-tegjeili teksere bastaǵan soń, júzdegen júk kólikteri uzyn-sonar kezekke tizildi. Qaisybireýler júkterin ýa­qytsha qoimaǵa qoiýǵa májbúr bolyp, shyǵynǵa batty. Dál osyndai jaǵdai Belarýssiia kásipkerlerin de dińkeletti. 

Ol ol ma, odan keiin Resei men Qazaqstan arasynda saýda soǵysy órshigendei kórindi. Áýeli Reseidiń “Rospotrebnadzory” Qazaqstannan keletin keibir sút ónim­deri men keibir kókónis túr­lerine tyiym saldy. Qazaqstan tarapy da kóp kúttirmei reseilik kespe, et pen tátti bálishterdi qara tizimge kir­gizdi. Resei teńquqyqty ekonomikalyq odaqta óktemdigin júrgizip, ózge áriptesterine “álimjettik” kórsetip, ózimbi­lermendikke salynsa, odaqtastarymen kelispei, búkil kelisilgen mehanizmderdi attap bassa, munyń nesi ekonomikalyq odaq?

Teńquqyqty, ózara syilas­tyqty, áriptestikti bylai qoiǵanda, ekonomikalyq odaq bolǵan soń, elimizdiń ekonomikasy ne utty? Utýdy ai­ǵaqtaityn birden-bir kór­set­­kish – importtyń azaiyp, eksporttyń ósýi. Al endi osy kórsetkishterge toqtalsaq, ótken jyly qańtar-qazan ailarynyń ishinde Qazaqstannyń Eýraziialyq ekonomikalyq odaq elderimen saýdasy 26,6 paiyzǵa tómendedi. Eksport 30 paiyzǵa azaidy. Odaqtaǵy elderdiń árqaisysyna toqtalsaq, Armeniiamen saýda-sattyq 42 paiyzǵa azaisa, Qyrǵyzstanmen aradaǵy saýda ainalymy 32 paiyzǵa, Belarýspen 28 paiyz­ǵa, Reseimen 26 paiyzǵa azaidy.

Osy máselege qatysty ekonomist, Muhtar Taijan bylai degen edi: “2016 jyly Resei rezervteri óziniń biýdjet tapshylyǵyn qarjylandyrýǵa jetpeidi. Muny mem­lekettik dýmada baiandama jasaǵan Reseidiń qarjy ministri Anton Silýanov aitty. Biýdjet jyrtyǵyn jabý úshin biz syrt­tan qaryz alyp otyrmyz, biraq Resei úshin syrtqy kapital naryǵy esigin tars japqan. Mundai jaǵdaida Reseidiń qolynan keler jal­ǵyz amal – aqsha basatyn stanokty iske qosý. Basqa faktorlardy bylai qoiǵanda, bul rýbldiń baǵamyn quldyratyp jiberedi. Al ol óz kezeginde teńgeni terbetip jibermek. Munaidyń barreli alpys dollarǵa jetedi dep boljaǵan kúnniń ózinde, Reseidegi munai óndirisi túse bermek. Sebebi Batystyń óndiris qýatyna Máskeý tyiym saldy. Túrkiia men Ýkrainanyń reseilik gazdan bas tartýy Gazpromnyń biýdjetke túsirip otyrǵan kirisin azaitady. Osy protsesterdiń bári sóz joq, Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń ydyraýyn jaqyndatady. Biraq mu­nyń halyq úshin de, bilik úshin de asa qymbatqa soǵýy múm­kin. Bul – strategiialyq aqy­maq­tyqtyń ekonomikalyq quny”.

Mine, osy pikirlerden-aq EAEO-nyń bolashaǵy bulyń­ǵyr ekenin “Jas Alash” odaq qurylǵaly jatqan tusta san ret jazdy. Ýaqyt óte kele soǵan kózimiz jetip jatyr.

Desek te, Oshaqbaev Qa­zaq­stan uzaqmerzimdi damý jolynda integratsiiadan qol úzbeýi kerek degen pikirde eken. Buǵan qatysty ol mynadai oi aitqan:

“Integratsiia bizge 170 mil­liondyq reseilik naryqqa jol ashady. Biz nege EAEO-ǵa kirdik? Áý bastaǵy nietimiz arada ortaq naryq túzip, Qazaqstanda básekelestik jaǵdai qalyptastyrýdy kózdedik. Biraq Resei retsessiia fazasyna kirip ketkennen keiin (munai baǵasynyń qul­dyraýyna jáne sanktsiia sa­lyn­ǵanǵa deiin bolǵan jaǵdai) bul qurylymdyq asa túit­kildi máselelerdi pash etti. Ókinishke qarai, bizdiń EAEO-daǵy úmitimiz ázirshe aqtalǵan joq”. 

Oshaqbaevtyń pikirinshe, buǵan Qazaqstan “integratsiia­ny da, Máskeýdi de kinála­ma­ýy tiis, kemshilikti eń aldymen ózinen izdeýi kerek”. “Biz osynaý integratsiialyq jobaǵa bizdiń biznesimiz básekege qabiletti bolýy úshin barlyq makroekonomikalyq jaǵdaidy jasaýǵa tiis edik. Eń aldymen, basty qozǵaýshy kúsh ári eń tiimdisi – bul baǵamdyq saiasat. Eger biz ál­siz valiýtaǵa jáne báseke­les­tikke basymdyq bersek, onda biznesimiz memlekettik qoldaýsyz-aq eksportqa shyǵatyn edi. Ókinishke qarai, biz muny ýaqtyly jasai almadyq. Eýraziialyq kelisimde bul týraly (baǵamdyq saiasat) eshteńe aitylmaǵan. Meniń esebim boiynsha, jarty jyldyń ishinde Qazaqstannan shamamen 20 milliard dollar kólemindegi ke­iin­ge qaldyrylǵan suranys Reseige ketip qaldy.

Oshaqbaevtyń tujyrymynsha, “Eýraziialyq komissiiany qaǵyp-silkip alý kerek”. “Bul komiissiia ózine jiberilgen birde-bir ashyq nemese birde-bir jariia emes saýalǵa jaýap bergen joq. Barlyq ministrler, onyń ishinde qazaqstandyq ministrler básekelestikti deń­gei­lestirý, naryqqa jol ashý syndy ýádelerin oryndaǵan joq”.

Sóitip, saly sýǵa ketken EAEO eshkimge opa bermedi. Muny ózgeler moiyndaǵanymen, qazaq biligi áli lám-mim demei keledi. Biz qashanǵy ádetimizshe, “qolymyzdy mez­gilinen kesh sermeimiz”.

G.Qapan   

"Jas Alash" gazeti