ەشكiمگە وپا بەرمەگەن وداق

ەاەو-عا ارتقان ٷمiت اقتالمادى

ەكونوميست, بۇرىنعى ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ ۆيتسە-مينيسترi راقىم وشاقباەۆتىڭ پiكiرiنشە, قازاقستاننىڭ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا ارتقان ٷمiتi ەزiرشە اقتال­عان جوق. بۇل تۋرالى ٶز ويىن ول Kazakhstan Growth Forum-دا مەلiمدەگەن.

“قازاقستان مەن ەاەو ەلدەرi اراسىنداعى ٶزارا ساۋدا-ساتتىق, ەكسپورت تٶمەندەدi. ەگەر كەدەن وداعىنا دەيiنگi جاعدايدى 2015 جىلمەن سالىستىرار بولساق, بiزدiڭ ەكس­پورت 18,5 پايىزعا قۇل­دى­رادى”, – دەدi ەكونوميست.

ودان ەرi ٶز سٶزiندە ول: “تاياۋدا عانا بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتi الەكساندر لۋكاشەنكو بەلارۋس ەلi ەاەو-دان كٶڭiلi قالعانىن مەلiمدەگەن ەدi. بەلارۋسسييانىڭ ەاەو ەلدە­رiمەن اراداعى تاۋار اينالىمى اقشالاي كٶرسەت­كiشتە تٶمەندەپ كەتتi, ال تاۋارلىق كٶرسەتكiشتە ٶسiپ جاتىر دەپ مەلiمدە­گەن ەدi”, – دەدi. دەگەنمەن لۋكاشەنكو اتاپ ٶت­كەندەي: “رەسەيلiك ٶندi­رiسشiلەر لوببيiنiڭ مىقتىلىعى سونداي, ەۋرازييالىق كوميسسييامەن ارادا قول جەتكiزگەن كەلiسiمدەر مەن كەز كەلگەن شەشiم­دەردi جاۋىپ تاستايدى”. بۇل ەلدiڭ پرەزيدەنتi وسى ەۋرازييالىق كوميسسيياداعى (ەەك) قىزمەتكەر­لەر­دiڭ بiر بٶلiگiن ەلگە قايتارۋعا تاپسىرما بە­رiپتi. بۇل جٶنiندە لۋكاشەنكو ەەك-تە ٶز ەلiنەن بiر مىڭعا جۋىق ٷزدiك كادر­لاردىڭ جۇمىس iستەي­تiنiن, بiراق ولاردان ەش­قانداي پايدا بولماي وتىرعانىن مەلiمدەگەن. بەلارۋسسييا باسشىسىنىڭ تۇجىرىمىنشا, رەسەي ەاەو اياسىنداعى كەلiسiم­دەردi ورىنداماۋدا. ول ەەك-كە قا­تىستى كەز كەلگەن شەشiم قابىلدايتىنىن جەتكiزدi.

بۇعان دەيiن دە بەلارۋسسييا باسشىسى الەكساندر لۋكاشەنكو: “گاز باعاسى ارقىلى رەسەي بەلارۋسسيياعا قىسىم جاساپ جاتىر”, – دەپ تە مەلiم­دەگەن-تۇعىن.

بەلارۋس باسشىسىنىڭ “قىسىم” دەگەنiنiڭ استارىندا رەسەيدiڭ بەلارۋسسيياعا جٶنەلتەتiن مۇ­ناي كٶلەمiن ازايتقانى جاتىر. جىل باسىنان بەرi رەسمي مينسك رەسەيدەن گاز باعاسىن تٷسiرۋدi سۇراپ, “گازپروم” الدىنداعى قارىزىن مويىنداماي كەلگەنi ەمبەگە ايان. بۇعان كەلiسپەگەن رەسەي تاياۋدا بەلارۋسسيياعا قىر كٶرسەتiپ, مۇناي جەتكiزۋدi ەكi ەسەگە شەكتەگەن ەدi.

كەزiندە “جاس الاش” قا­زاقستاننىڭ كەدەن ودا­عىنا, ودان كەيiن وسى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا كiرۋگە قارسىلىق تانىتىپ, قول جيعانى ەل-جۇرتتىڭ ەسiندە. قارسىلىق تانىتقانداردىڭ, قو­عامنىڭ نارازىلىعىن بيلiك ەسكەرمەدi, حالىقپەن ساناسپادى. اراعا جىلدار سالىپ, وداقتىڭ وپا كەلتiرمەسi اي­قىندالدى. سول كەزدە فرانتسييا تٷرمەسiندە وتىرعان بانكير مۇحتار ەبليازوۆ بىلاي دەپ جازىپ ەدi. “قازاقستانعا كەدەن وداعى تيiمدi مە دەگەن مەسەلەنi تٷسiنۋ ٷشiن سىرتقى ساۋدا اينالىمىنا ٷڭiلۋ قاجەت. بۇل ٷشiن بiز كەز كەلگەن ەلدiڭ ساۋداسىنىڭ نەتي­جەسiن كٶرسەتەتiن نەگiزگi ۇعىمداردى پايدالانامىز. ەدەتتە مەملەكەت نەعۇرلىم كٶپ تاۋار ەكسپورتتاپ (شەتەلگە تاۋار ساتىپ, اقشا تابۋ), سوعۇرلىم ازىراق تاۋار يمپورت­تاۋعا (ساتىپ الۋعا, ياعني اقشا جۇمساۋعا) تىرىسادى. وڭ ساۋدا بالانسى (ياعني ەكسپورت يمپورتتان اسىپ تٷسەدi) – ەل ەكونوميكاسىنىڭ احۋالىن باعالايتىن ەڭ ماڭىزدى پارامەتر. ەلدiڭ ساۋدا بالانسى وڭ بولسا, بۇل مەملەكەت ساتىپ العاننان گٶرi سىرتقا كٶبiرەك تاۋار ساتاتىنىن كٶرسەتەدi. ياعني حالىقارالىق نارىقتا ونىڭ تاۋارلارى سۇ­را­نىسقا يە, مەملەكەتتiڭ ٶزi سونى ساتىپ, اقشا تاۋىپ وتىر دەگەن سٶز.

مەسەلەن, 2013 جىلى قا­زاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 131,4 ميلليارد دوللارعا جەتتi. 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا, ەكسپورت 4,6 پايىزعا تٶمەندەپ, 82,5 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. ال يمپورت 5,4 پايىزعا ٶسiپ, 48,9 ميلليارد دوللارعا جەتتi. 2013 جىلى قازاقستاننىڭ ساۋدا بالانسى وڭ مەنگە يە بولىپ, 33,6 ميلليارد دوللاردان اسىپ تٷستi”.

ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ شارتتارى بويىنشا, وداقتاس ەلدەردiڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى, جۇمىس كٷشi مەن قىزمەت تٷرلەرiنiڭ قوزعالىسىنا شەكتەۋ قويىلمايدى. ولار وداققا مٷشە مەملەكەتتەردiڭ ٶزارا شەكاراسى ارقىلى ەمiن-ەركiن ٶتەدi دەلiنگەن ەدi. بiراق وسىنداي ينتەگراتسييالىق ارتىقشىلىقتارىمەن ٶزگە ەلدەردi قىزىقتىرعان رەسەي iس جٷزiندە بۇل شارتقا ٶزi قارسى شىقتى. ەۋەلi رەسەي ٶز اۋماعى ارقىلى قازاقستانعا بەت العان جٷك كٶلiكتەرiن توقتاتىپ, استى-ٷستi تەكسەرiسكە الدى. ەگجەي-تەگجەيلi تەكسەرە باستاعان سوڭ, جٷزدەگەن جٷك كٶلiكتەرi ۇزىن-سونار كەزەككە تiزiلدi. قايسىبiرەۋلەر جٷكتەرiن ۋا­قىتشا قويماعا قويۋعا مەجبٷر بولىپ, شىعىنعا باتتى. دەل وسىنداي جاعداي بەلارۋسسييا كەسiپكەرلەرiن دە دiڭكەلەتتi. 

ول ول ما, ودان كەيiن رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا ساۋدا سوعىسى ٶرشiگەندەي كٶرiندi. ەۋەلi رەسەيدiڭ “روسپوترەبنادزورى” قازاقستاننان كەلەتiن كەيبiر سٷت ٶنiم­دەرi مەن كەيبiر كٶكٶنiس تٷر­لەرiنە تىيىم سالدى. قازاقستان تاراپى دا كٶپ كٷتتiرمەي رەسەيلiك كەسپە, ەت پەن تەتتi بەلiشتەردi قارا تiزiمگە كiر­گiزدi. رەسەي تەڭقۇقىقتى ەكونوميكالىق وداقتا ٶكتەمدiگiن جٷرگiزiپ, ٶزگە ەرiپتەستەرiنە “ەلiمجەتتiك” كٶرسەتiپ, ٶزiمبi­لەرمەندiككە سالىنسا, وداقتاستارىمەن كەلiسپەي, بٷكiل كەلiسiلگەن مەحانيزمدەردi اتتاپ باسسا, مۇنىڭ نەسi ەكونوميكالىق وداق?

تەڭقۇقىقتى, ٶزارا سىيلاس­تىقتى, ەرiپتەستiكتi بىلاي قويعاندا, ەكونوميكالىق وداق بولعان سوڭ, ەلiمiزدiڭ ەكونوميكاسى نە ۇتتى? ۇتۋدى اي­عاقتايتىن بiردەن-بiر كٶر­سەت­­كiش – يمپورتتىڭ ازايىپ, ەكسپورتتىڭ ٶسۋi. ال ەندi وسى كٶرسەتكiشتەرگە توقتالساق, ٶتكەن جىلى قاڭتار-قازان ايلارىنىڭ iشiندە قازاقستاننىڭ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرiمەن ساۋداسى 26,6 پايىزعا تٶمەندەدi. ەكسپورت 30 پايىزعا ازايدى. وداقتاعى ەلدەردiڭ ەرقايسىسىنا توقتالساق, ارمەنييامەن ساۋدا-ساتتىق 42 پايىزعا ازايسا, قىرعىزستانمەن اراداعى ساۋدا اينالىمى 32 پايىزعا, بەلارۋسپەن 28 پايىز­عا, رەسەيمەن 26 پايىزعا ازايدى.

وسى مەسەلەگە قاتىستى ەكونوميست, مۇحتار تايجان بىلاي دەگەن ەدi: “2016 جىلى رەسەي رەزەرۆتەرi ٶزiنiڭ بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋعا جەتپەيدi. مۇنى مەم­لەكەتتiك دۋمادا بايانداما جاساعان رەسەيدiڭ قارجى مينيسترi انتون سيلۋانوۆ ايتتى. بيۋدجەت جىرتىعىن جابۋ ٷشiن بiز سىرت­تان قارىز الىپ وتىرمىز, بiراق رەسەي ٷشiن سىرتقى كاپيتال نارىعى ەسiگiن تارس جاپقان. مۇنداي جاعدايدا رەسەيدiڭ قولىنان كەلەر جال­عىز امال – اقشا باساتىن ستانوكتى iسكە قوسۋ. باسقا فاكتورلاردى بىلاي قويعاندا, بۇل رۋبلدiڭ باعامىن قۇلدىراتىپ جiبەرەدi. ال ول ٶز كەزەگiندە تەڭگەنi تەربەتiپ جiبەرمەك. مۇنايدىڭ باررەلi الپىس دوللارعا جەتەدi دەپ بولجاعان كٷننiڭ ٶزiندە, رەسەيدەگi مۇناي ٶندiرiسi تٷسە بەرمەك. سەبەبi باتىستىڭ ٶندiرiس قۋاتىنا مەسكەۋ تىيىم سالدى. تٷركييا مەن ۋكراينانىڭ رەسەيلiك گازدان باس تارتۋى گازپرومنىڭ بيۋدجەتكە تٷسiرiپ وتىرعان كiرiسiن ازايتادى. وسى پروتسەستەردiڭ بەرi سٶز جوق, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ىدىراۋىن جاقىنداتادى. بiراق مۇ­نىڭ حالىق ٷشiن دە, بيلiك ٷشiن دە اسا قىمباتقا سوعۋى مٷم­كiن. بۇل – ستراتەگييالىق اقى­ماق­تىقتىڭ ەكونوميكالىق قۇنى”.

مiنە, وسى پiكiرلەردەن-اق ەاەو-نىڭ بولاشاعى بۇلىڭ­عىر ەكەنiن “جاس الاش” وداق قۇرىلعالى جاتقان تۇستا سان رەت جازدى. ۋاقىت ٶتە كەلە سوعان كٶزiمiز جەتiپ جاتىر.

دەسەك تە, وشاقباەۆ قا­زاق­ستان ۇزاقمەرزiمدi دامۋ جولىندا ينتەگراتسييادان قول ٷزبەۋi كەرەك دەگەن پiكiردە ەكەن. بۇعان قاتىستى ول مىناداي وي ايتقان:

“ينتەگراتسييا بiزگە 170 ميل­ليوندىق رەسەيلiك نارىققا جول اشادى. بiز نەگە ەاەو-عا كiردiك? ەۋ باستاعى نيەتiمiز ارادا ورتاق نارىق تٷزiپ, قازاقستاندا بەسەكەلەستiك جاعداي قالىپتاستىرۋدى كٶزدەدiك. بiراق رەسەي رەتسەسسييا فازاسىنا كiرiپ كەتكەننەن كەيiن (مۇناي باعاسىنىڭ قۇل­دىراۋىنا جەنە سانكتسييا سا­لىن­عانعا دەيiن بولعان جاعداي) بۇل قۇرىلىمدىق اسا تٷيت­كiلدi مەسەلەلەردi پاش ەتتi. ٶكiنiشكە قاراي, بiزدiڭ ەاەو-داعى ٷمiتiمiز ەزiرشە اقتالعان جوق”. 

وشاقباەۆتىڭ پiكiرiنشە, بۇعان قازاقستان “ينتەگراتسييا­نى دا, مەسكەۋدi دە كiنەلا­ما­ۋى تيiس, كەمشiلiكتi ەڭ الدىمەن ٶزiنەن iزدەۋi كەرەك”. “بiز وسىناۋ ينتەگراتسييالىق جوباعا بiزدiڭ بيزنەسiمiز بەسەكەگە قابiلەتتi بولۋى ٷشiن بارلىق ماكروەكونوميكالىق جاعدايدى جاساۋعا تيiس ەدiك. ەڭ الدىمەن, باستى قوزعاۋشى كٷش ەرi ەڭ تيiمدiسi – بۇل باعامدىق ساياسات. ەگەر بiز ەل­سiز ۆاليۋتاعا جەنە بەسەكە­لەس­تiككە باسىمدىق بەرسەك, وندا بيزنەسiمiز مەملەكەتتiك قولداۋسىز-اق ەكسپورتقا شىعاتىن ەدi. ٶكiنiشكە قاراي, بiز مۇنى ۋاقتىلى جاساي المادىق. ەۋرازييالىق كەلiسiمدە بۇل تۋرالى (باعامدىق ساياسات) ەشتەڭە ايتىلماعان. مەنiڭ ەسەبiم بويىنشا, جارتى جىلدىڭ iشiندە قازاقستاننان شامامەن 20 ميلليارد دوللار كٶلەمiندەگi كە­يiن­گە قالدىرىلعان سۇرانىس رەسەيگە كەتiپ قالدى.

وشاقباەۆتىڭ تۇجىرىمىنشا, “ەۋرازييالىق كوميسسييانى قاعىپ-سiلكiپ الۋ كەرەك”. “بۇل كومييسسييا ٶزiنە جiبەرiلگەن بiردە-بiر اشىق نەمەسە بiردە-بiر جارييا ەمەس ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن جوق. بارلىق مينيسترلەر, ونىڭ iشiندە قازاقستاندىق مينيسترلەر بەسەكەلەستiكتi دەڭ­گەي­لەستiرۋ, نارىققا جول اشۋ سىندى ۋەدەلەرiن ورىنداعان جوق”.

سٶيتiپ, سالى سۋعا كەتكەن ەاەو ەشكiمگە وپا بەرمەدi. مۇنى ٶزگەلەر مويىنداعانىمەن, قازاق بيلiگi ەلi لەم-ميم دەمەي كەلەدi. بiز قاشانعى ەدەتiمiزشە, “قولىمىزدى مەز­گiلiنەن كەش سەرمەيمiز”.

گ.قاپان   

"جاس الاش" گازەتٸ