Resei tórinde 4 jyl zaryqtyryp jetken fýtboldan álem chempionaty kózdi ashyp-jumǵansha ótti de ketti. Alaida, bul dodadan el esinde talai qyzyqty oqiǵalar, áserli sátter, umytylmas estelikter qalǵany anyq. «Álemniń toiy» dep balanatyn birinshilikti otandyq telearnalar «Qazaqstan» ulttyq arnasy men «QazSport» arnasy birde-bir matchyn qaza qylmai tikelei efirde kórsetti. Oǵan elimizdegi tanymal 10-nan astam kommentator qyzmet etti. Olar ár oiyndy halyqqa qyzyqty ári túsinikti tilde júrgizýge tyrysty. Sonyń biri - búgingi tańda sport jankúierlerine jaqsy tanys Esei Jeńisuly. Biz búgin Eseidi áńgimege tartyp, kommentatorlar týraly suhbattasqan edik.
- Keshe ǵana fýtboldan Resei tórinde álem birinshigi óz máresine jetti. Osyndai iri dodaǵa bir ai boiy úzdiksiz kommentatorlyq jasaý barysynda qandai qiyndyqtar men qyzyqtar boldy?
- Men qazir tikelei jýrnalistika salasynda emespin. Negizgi jumysym - Ulttyq aýdarma biýrosynda. Sondyqtan oiyndar transliatsiiasy Astana qalasynda júrgizilgendikten, toptyq týrnirdegi matchtarǵa kommentarii jasaýǵa bara almaitynymdy «QazSport» arnasynyń bas prodiýseri Asqat Saǵynaevqa aldyn ala eskertip, rizashylyǵyn aldym. 1/8 finaldaǵy úsh oiynnan bastap, finalǵa deiin 9 matchqa aralastym. Senbi-jeksenbi kúnderi ǵana baryp turdym, sondyqtan osy joly kóp eńbegim sińdi dei almaimyn. Eń bastysy, álem chempionatynyń matchtaryna kommentator bolý - úlken mártebe, ómirlik estelik. Al qiyndyq pen qyzyq máselesine kelsek, bári ózimiz boi úiretkendei boldy. Túngi 12-den keiin oiyn júrgizý aýyr bolatyny ras, biraq aldyn ala birer saǵat kóz shyrymyn alyp, daiyn otyrýǵa tyrystyq. Asqat baýyrym uiymdastyrǵan «Reseidegi fýtbol toiy» baǵdarlamasy oiyndar aldynda jankúierlerdiń sarap jasaýyna jaqsy áser etkeni anyq baiqaldy.
- Osy birinshilik barysynda elimizde kommentatorlar tapshylyǵy sezildi me?
- Qazaqstanda kommentator tapshylyǵy joq. Bizde tileýlestik pen jankúierlik mádeniet tapshy. Bir fýtbolshynyń atynan qatelesken kommentatordy ata jaýyndai kórip, jetpis jeti atasynan tartyp balaǵattap otyratyndardan sharshadyq. Mysaly, Frantsiia - Argentina (4:3) kezdesýinde argentinalyq Anhel Di Mariianyń óz shebinen oń jaqqa kenet oiysyp, alǵashqy qarymta gol soqqanyn túsinbei qaldyq. Iaǵni, onyń pozitsiia aýystyrǵanyn ańdap úlgermedik. Ony birese Messi, birese Peres degenimiz úshin bizdi «atý jazasyna» kese salǵandardan aiaq alyp júrgisiz. Qazaqstanda barlyq mamandar óz salasynda qatelik jasai berýine bolady, tek kommentator ǵana qatelespeýi kerek! Sot ótirik sottasyn - keshirimdi, prokýror para alsyn - keshirimdi, ǵalym túgeldei urlyq ǵylymi jańalyq jazsyn - keshirimdi, ákesiniń bailyǵyna sengen bireý bes adamdy taptap óltirsin - keshirimdi, tek kommentator ǵana keshirilmeidi! Qatelesse, «halyq jaýy»! Osy ustanymdy esh túsinbedim. Keshirip qoiyńyzdar, Di Mariia meniń birge týǵan baýyrym emes, jii bolmasa da, ishinara qatelesýge bolady. Qudai da kúnáni keshiredi. Mine, osyndai qysymda júrgen kommentatorlardan «divan sarapshylary» «taý tóńkerer» erlik kútedi. Onyń ústine, 2012 jyly Eýropa birinshiligi men Chempiondar ligasynda eki-úsh ai ǵana kommentariiler taza qazaq tilinde jasaldy, odan keiin taza qazaqsha sóilep otyrǵanymyz biyl ǵana. Men orystildi áriptesterimdi mansuqtamaq, ia syrtynan tas atpaq emespin. Biraq eki tilde kommentarii jasaý tabiǵaty taza qazaq tilinde júrgizgendegiden múlde bólek. Bes minýt saiyn irkile bergesin, yrǵaq buzylady. Meniń oiymsha, bizdiń jigitterdiń kommentariileri eshkimnen kem emes. Bizdiń elde eshkim ózin «til bilmeimin» dep sanamaidy. Bári - bilgir, bári - kommentatorlardyń qatesin kórgish. Buǵan deiin de júz ret aitqanmyn, budan keiin de júz ret aitamyn: bizge tileýlestik qajet. Bastan-aiaq sypyra maqtaý emes, tileýlestik. Qalada ósken qazaqtar bizdiń sóileý mánerimizdi tipti qabyldai almaidy. Termelep sóileseńiz, olarǵa «aýylbai» bolyp kórinedi. Demek, bardy baiandy etýge tyrysýymyz kerek. Árine, orysshadan tikelei qotaryp, «kalka» tilmen sóileitin tustarymyz da bolady, biraq sońǵy jyldary bul olqylyq azaiyp keledi.
- Qazaq kommentatory bolý úshin eń bastysy júrgizip otyrǵan salany jetik bilý me, álde kórkem, jatyq sóileý basty ról atqara ma?
- Qazaq kommentatory ámbebap bolýǵa tiis. Aityp ótkenimdei, alańdaǵy komanda jaily bilmei, qur sóz sapyryp otyrsań da keshirmeidi, ara-arasynda sóz buzylsa da keshirmeidi. Jaqynda «Qazaqstan barysyn» júrgizdim. Sonda chempion Erjan Shynkeev ortaǵa shyqqanda: «Mań-mań basyp, mań basyp, ár jerden bir basyp, jeńimpaz kele jatyr», - dedim. Osy sózime biraz adam qaradai shúiligipti. Áleýmettik jelige qaita kirgenimshe óshirilip ketken be, biraq bir-eki adamnan estip qaldym. «Mań-mań basqan, shýdalaryn shań basqan» janýar jaily jumbaqty, árine, bárimiz bala kezden estip óstik. Biraq «mań-mań basý» tirkesi adymyn kesek tastaityn alyp jigitke qarata aitylsa nesi aiyp? Bir tirkesti bir janýarǵa ǵana oisha menshiktep qoiyp, ony aitqan kommentatordy jerden alyp, jerge salýdan ne utamyz? Kommentator «mań-mań basyp, mań basyp» degende, tyńdaǵan adamnyń kóz aldyna túie ǵana elestei ketkeni úshin bizdiń esh kinámiz joq. Ókinishke qarai, osyndai negizsiz shabýyldar da júikege tiedi. Obrazdy sál oinatqanymyz úshin «kitap oqymaityn», «keshe», «nadan», «uǵymsyz» adam bolyp shyǵa kelemiz. Árine, kommentator ózi júrgizip otyrǵan sport túri jaily bárin bilýge tiis. Tipti biylǵy álem chempionatynyń jabylý saltanatynda kadrdan ár sátte jylt ete qalǵan belgili tulǵalardy da tanyp otyrýǵa tyrystyq. Frantsiia, Horvatiia, Resei prezidentteri, FIFA basshysy, aty ańyzǵa ainalǵan fýtbolshylar, sala mamandary - bári kózimizden tasa qalǵan joq. Qyzdy-qyzdymen Pol Pogbanyń tribýnada otyrǵan eki baýyry men anasynyń da atyn atap jiberdik. Odan esh utylǵanymyz joq. Kommentator 24 saǵat daiyndyqta júredi. Kei kórermen: «Jurt biletin nárseni aitady», - dep jazǵyrady. Keshirińiz, siz fýtbol fanaty bolǵanmen, teledidar aldynda otyrǵan adamdardyń 90 paiyzy álem chempionatyn ǵana kóredi. Olarǵa ár detal qyzyq. Ádil Rami murtyn edireitip shyǵa kelgenshe-aq biz aldyn ala soǵan qatysty biraz nárse aityp úlgergenbiz. Rami qosalqy quramda otyrdy, tek marapattaý rásiminde ǵana kadrǵa ilindi. Biraq kórermen onyń qandai fýtbolshy ekenin, murtynyń ne qudireti baryn aldyn ala estip aldy. Demek, kórermen daiyn. Mine, bizdiń missiia da sol: aqparatty dál ýaqytynda, tipti erterek usynyp otyrýymyz qajet.
- Keide kommentatorlarymyz tildiń stilistikalyq, grammatikalyq zańdylyqtaryna mán bermei jatqandai sezilip jatady. Kommentator úshin basty jaýapkershik ne dep oilaisyz?
- Efir eshqashan aldamaidy. Kimniń bilimi, biligi, tájiribesi qanshalyq ekenin dál kórsetip otyrady. Biz bárimiz - qazaq tiliniń týyn kóterýshilermiz. Árine, «kalka» tilmen sóileitin jas áriptesterimiz bar. Biz de jiyrma jastyń ainalasynda solai sóiledik. Aqyl kirip, tilge qorǵan bola bastaǵanymyz endi ǵana ǵoi. Sondyqtan olarǵa da keshirimmen qaraýymyz kerek. «Nominaldy shabýylshy», «dopqa janasty», «gol urdy», t.b. jasandy, qazaqy emes tirkester bizdiń de júikemizge tiedi. Biraq kósh júre túzelip kele jatyr. Qazaq tilindegi kommentariilerde endi ǵana terminder men tirkester qulaqqa úirenshikti bola bastady. Orystildi kommentatorlardy zor tutamyz ǵoi, biraq olar biz siiaqty izdenip áýre bolmai-aq, Ozerov, Maiorov, Maharadze, Maslachenko, Peretýrinderden qalǵan úlgimen jumys istep keledi. «Ýdar po vorotam», «naves», «prostrel», «grýbaia igra», t.b. ábden qalyptasqan terminder men tirkesterge sońǵy jyldary olar «insaid», «vinger», «korner» degen sekildi álemge ortaq sózderdi ǵana qosty. Bizde áli «naves» pen «prostreldiń» naqty balamasy joq. «Áýelegen dop» degen tirkes qulaǵyma jaǵa qoimaidy, «dopty áýelete tastady», «jerlete kóterdi» dep etistikpen aiaqtap, tigisin jatqyzýǵa tyrysamyz. Qarap júrgen joqpyz, jatsaq-tursaq izdenistemiz, osyny túsine qabyldasańyzdar eken. Marqum Sultanǵali Qarataev aqsaqal biz efirden shyqqan soń erinbei qońyraý soǵyp, kem-ketigimizdi eskertip otyratyn edi. Osyndai janashyrlyq jetispeidi bárimizge. Bári qatemizdi kózge shuqýǵa bar, al ózderi usynatyn nusqa - joq.
- Qazirgi tańda kommentatorlardyń sporttyq oiyndapdy júpgizý barysynda tek qana kórsetelip jatqan beine boiynsha sóilep otypýy kórermenderge azdyq eteri daýsyz. Keibir jankúierler sol jarys týraly statistikalyq málimettep kútetini de jasyryn emes. Bul olqylyqty boldyrmaýdyń joldary týraly da aita ketseńiz...
- Durys baiqapsyz, ánsheiin oqiǵany taldap otyrý azdyq etedi. Biraq statistikany da sapyra berýge bolmaidy. Statistika reportaj barysynda bir-eki sóilem ǵana bolýǵa tiis. Mysaly, Antýan Grizmann finalda penaltiden gol soqty. «Bul - biylǵy dodadaǵy 22-penalti. Burynǵy rekordtardan 4 penalti artyq» deńiz, jetedi. Oiyn óristep, qarsy qaqpa aldynda qarbalas bolyp jatsa, siz áli penalti jaiyn termelep otyrsańyz, mindetti túrde urys estisiz. Biraq bizdiń jankúierlik mádenietimiz sol sáttegi emotsiia ǵana ekenine de kózim jetti. Eki jyldan beri statsport.kz dep atalatyn, sport statistikasyna arnalǵan sait júrgizip kelemin. Oqyrmany - búkil álemdegi qazaqy kontenttiń 0,0001 paiyzy ǵana bolý kerek. «Qairat» komandasy syrt alańda alǵashqy iri jeńisine qol jetkizgeni týraly aqparat jariialaisyz, oqityn adam - 10-12, asyp ketse, 100-120 ǵana. Sebebine úńilip baiqap edik, bizdiń sport oqyrmandaryna da «kúiip turǵan» jańalyq qajet eken. Osy álem chempionaty kezinde bizdiń ǵana emes, Reseidiń sport saittary túgeldei «álem chempionatynyń eń ádemi jankúier qyzdarynyń» sýretin jariialap álek boldy. Sebep bireý ǵana - oqyrman tartý. «Qapash-qupash» álem sizdiń naǵyz kásibi aqparattaryńyzǵa zárý emes. Siz ol aqparattardy saýsaq soryp taýyp otyrǵan joqsyz. Oiyn qorytyndysynda arǵy-bergini ekshep, salystyryp, eseptep jazǵan aqparatyńyz túkke tatymaidy. Nietińiz jaqsy-aq edi: osyndai aqparat usyný arqyly oqyrmanyńyzdyń tanym kókjiegin sál de bolsa keńeitýge umtylasyz. Biraq oǵan final aldyndaǵy shoýǵa shyqqan qyzdyń jalańashtalǵan iyǵynyń sýreti kerek... Ókinishti-aq... Osyndai jaǵdaida, «jartasqa baryp, kúnde aiǵai salyp, odan da jańǵyryq shyǵaryp» otyrsaq ta, efirde bárin aitýymyz kerek. Ómirdi de, alańdaǵy jaǵdaidy da.
- Bul kúnderi elimizde tikelei efirden kórsetiletin sport túrleri óte kóp. Alaida kommentatorlar sany saýsaqpen sanarlyq. Bir kommentator birneshe sport túrin júrgizýge týra keledi. Negizi, ár kommentator belgili bir sport túrine ǵana beiimdelgeni durys pa, álde ámbebep bolǵany durys pa?
- Maǵan salsa, fýtbol men velosportty ǵana júrgizip tynysh otyrar edim. Bizdiń elde kommentatorlar - arzan jumys kúshi. Bir jarym saǵattyq efir úshin Reseidegi áriptesterimiz bizden 85 ese kóp aqsha alatynyn aitsaq ta jetkilikti. Aqiqatyna salsaq, bizdiń ámbebap kommentatorlar bir oiyndy, álde bir jarysty júrgizip kelip, ekinshisine deiin jaqsylap daiyndalýǵa tiis. Biz ne isteimiz? Negizgi jumysymyzdyń sharýasyn aiaqtaimyz, úige kelip azdap demalyp alyp, kommentariige tartamyz. Erteńine múlde basqa eki-úsh jarys kútip turady. Sóitip, bólek-salaq bolyp júrgende, syndy da, balaǵat pen renishti de kóp estimiz. Ózińiz oilap kórińizshi, Ýtkin, Cherdantsev, Genich, Orlov, Rozanov, Shmýrnov siiaqty reseilik kommentatorlar fýtboldan basqa salaǵa moiyn bura ma? Bolmasa, Kýrdiýkov jazda - velojarysty, qysta biatlondy ǵana júrgizedi. Basqa jaǵyna attap baspaidy. Óitkeni, olar bir ǵana salamen otbasyn, tipti búkil áýletin asyraidy. Bizdiń bir aida júrgizgen 4-5 oiynymyzdyń paidasy páteraqy tóleýden sál artylatynyna mázbiz. Biraq jylai berýge bolmaidy. Elimizdegi shynaiy jaǵdai osy. «Nege bizdi fýtbol matchyna ǵana qoimaisyz?» nemese «nege bizdiń bir matchymyzǵa Reseidegidei qalamaqy tólemeisiz?» dep eshkimge aita almaimyz. Jaǵdai belgili. Barymen - bazar. Onyń ústine, ámbebap bolǵannan dál qazir qazaq balasy esh utylmaidy. Bizdiń kommentatorlar qazir «it minip, irek qamshylap», bolashaqqa jol salyp jatyr. Igiligin balalarymyz kóredi, qarap turyńyzshy.
- Qazir tańda ózińizden keiingi kommentator bolǵysy keletin jastar qaýymyna ne aitar edińiz?
- Oqýdan, izdenýden artyq raqat kórmedim. Qudai til berdi dep bezei berseńiz, bes kúnde taýsylady. Oqý kerek.
- Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Kúnsultan Otarbai
.jpg)