Úsh óleń jazdym. Qyzyq bolsyn dep. Úsheýiniń de aty «Mysyq», iaki, úsheýi de mysyq týraly. Áýelgisin Qadyr Myrzaliev «bolyp», ekinshisin Tumanbai Moldaǵalievtiń, sońǵysyn Saǵi Jienbaevtyń úlgisimen jazdym. Qadyr Myrzalievtiń «avtorlyǵymen» jazǵanym mynadai boldy.
Shatyrǵa órlep tyrmysyp,
Kózindegi ot qandai,
Kele jatty bir mysyq.
Kózdegeni kóp torǵai .
Taiyp ketip tabany,
Mysyq kenet sekirdi.
Domalanyp barady,
Beine sharik sekildi,
Joryǵan-dy el óldige,
Qarai gór sen myqtyńdy,
Shyr ainalyp keldi de,
Aiaǵymen tik turdy.
Jaralǵan ba quryshtan,
Akrobat naq dersiń.
Shyǵa kelip buryshtan,
Bir it sol sát tap bersin.
Jymyryldy qos qulaq,
Aiqastyń ba, bol epti.
Tyrnaǵymen osqylap,
Jolatpady ol tóbetti.
Aitam sózdiń týrasyn,
Álsizge ómir – zor qaiǵy.
Mysyq bolyp týǵasyn,
Pysyq bolmai bolmaidy.
Al, mynaý, «Mysyq» Tumaǵańnyń shekpeniniń eteginde uiyqtaǵan mysyq.
Ózimdei jetim ediń, sengish ediń,
Jáne de ańqaý ediń, ergish ediń.
Jetimdi jetim uǵar, bala mysyq,
Kórgennen dosyń bolǵym keldi seniń.
O, meniń, zarly kúnim, jarly kúnim,
Bar edi-aý, keremettei bal qylyǵyń.
Dáýrenniń plastmassa mysyqtaryn,
Nemerem meniki dep aldy búgin.
Kóńildiń jyǵylmady báiteregi,
Aparshy sol kúnderge qaita meni.
Seni bir sipai salsa nesi ketti,
Meni bir maqtai salsa qaiter edi.
Jetimder jetiledi dediń maǵan,
Júrdim ǵoi aqtaimyn dep senimdi ámán.
Alataý oǵan kýá myna turǵan,
Almaty biledi ony meniń qalam.
Jyldar- ai, jyldar, jyldar barady ushyp,
Óleń dep jan beristik, jan alysyp.
Jetimder jetiledi dep kelemin,
Men seni umytqym joq, bala mysyq.
Saǵi aǵaidyń «Mysyǵyn» bylai jazdym:
Sonaý bir bala shaǵymda,
Jup- jýas ózi ádemi,
Jemniń bir arǵy jaǵynda,
Mysyǵym meniń bar edi.
Jekirip kenet qýsa kim,
Qoinyma ony tyǵar em.
Jup-jýas meniń jumsaǵym,
Jumsaǵym meniń bir álem.
Bolmasa- daǵy jyryndy,
Aldynan qus ta ótpedi.
Qus túgil, ushqan shybyndy,
Qaǵyp-aq túser epti edi.
Oimaýyt búgin jyraqta,
Jabaiy mysyq kóp deidi.
Kóp bolsa bolsyn, biraq ta,
Biraq ta saǵan jetpeidi.
Asyǵam ylǵi aýylǵa,
Aýyldyń jóni bir bólek,
Jemniń bir arǵy jaǵynda,
Jumsaǵym kútip júr me dep.
Zaman-ai deseńizshi, ol kezde úsheýi de tiri, úsheýine de oqyp berdim. «Áziliń jarassa…» degenge jyǵyp. Biraq, ázilimiz jaraspady, ásirese, Tumaǵańmen. Shalyń shamdanyp qaldy. «Sen, bala, menimen qaljyńdaspa. Jasyńda qaljyń bolsań, óskende myljyń bolarsyń» degen bar. Sen meniń Quralaiymmen qatarsyń ǵoi. Onsyz da…» dep sóziniń aiaǵyn jutyp qoidy. Ne aitqysy kelgenin bilemin, aldynda ǵana Jarashannyń Tumaǵańa arnaǵan ashylaý epigrammasy jariialanǵan. Jyǵylǵanǵa judyryq, meniń mynaýym onsyz da qulazyp qalǵan aǵama aýyr tidi bilem. Osy jerde aita ketkendi jón sanap otyrmyn, eppigrammaǵa kelgende meniń munym da, basqalardyń buryn sońǵy ázilderi de, tipti, Esenbai Dúisenbaidyń jalań uiqasqa quryp búgingi jazyp júrgenderi de Jarashan jazǵan qaljyń óleńderdiń qasynda jip ese almaidy, qazaqta epigrammany Jarashandai jaqsy jazǵan eshkimdi kórmedim. Já, taqyrybymyzǵa oralaiyq, jaqsynyń ashýy sháii oramal kepkenshe degen, keshke Tumaǵańnyń ózi zvandady. «Sen, bala, eneńdi… nege maǵan jazasyń-daǵy, ala qoidy bóle qyryqqandai, Qadyrǵa jazbaisyń?» dep bastap edi, «jazdym, oibai, Qadyrǵa da, Saǵiǵa da» dep shyr ete qaldym. «Al, káne, Qadyrǵa jazǵanyńdy oqy!» dedi. Oqydym. Tumaǵań kóńildenip sala berdi. «Jaqsy eken. Endi munyńdy aǵańnyń ózine oqyp ber, sosyn ne degenin maǵan ait» dedi. Qadekeńe bardym, ol tyńdap aldy da «Muny sen Tumanbaiǵa oqydyń ba?» dep surady. «Oqydym» dedim. «Ne dedi aǵań?» «Jaqsy eken» dedi. «E, onyń ádeti, jaqsy óleńniń bárin ne Qadyr jazady, ne Qadyr týraly jazylady dep oilaidy».
Eki aǵammen solai tarastym. Úshinshi Saǵi aǵaǵa oqydym. Jumsaq jymiyp kúldi. «I-i-i, tuqymyń kóbeisin, tuqymyń kóbeigir, áiteýir qarap júrmeisińder ǵoi. Degenmen, anaý «shybyndy da jibermeidi» degen jerdi alyp tasta, ony sen emes, áýeli Qadyr aitqan, tuqymy kóbeisin…» dedi. Keiin «Mysyqty» Ótejan Nurǵaliev, Muhtar Shahanov bolyp ta jazdym. Kóship-qonyp júrgende ol «dúnielerimniń» qaida qalǵanyn bilmeimin, alda-jalda tabylsa, oqyrmanǵa usynsam ba dep te oilap qoiamyn keide… «Babamyzdyń babasynyń babasy sonaý kóne qypshaqtar zamanynda, Tańǵajaiyp Otyrar alabynda, Bir keremet aqyldy mysyq bopty, Aqyldysyń dese jurt isip-kepti. Isip-keýip júrgende qara basyp, Baiqaýsyzda qudyqqa túsip ketti…» dep Muhtar Shahanov «bolyp» bastaǵanym ózime unap edi, taba almai júrmin.
Ol kezde biz aýyldan endi kelgen balamyz, zaman basqa, zań basqa, bizdiń jastyǵymyz shyn mánindegi jastyq bolyp ótti, qamsyz qareketsizdigimen, qatelik kemshiligimen, ańqaýlyq albyrttyǵymen, erkelik, erinshektigimen… Ol kezde jastar arasynda búgingidei saýda-sattyqpen ainalysý, amaldyń joqtyǵynan tamyr- tanys qýalaý, aǵaiyn-jekjat jaǵalaý, ózińdi óziń nasihattaý degen ilýde bireý bolmasa emge joq, esil dertimiz – Óleń. Dúniede óleńnen basqa qyzyq joq. Dúniede Óleńnen basqa azap ta joq. Sol azapqa azat basyńdy óziń aparyp qul etý netken ǵanibet edi deseńizshi. Aǵalarymyzǵa qatty elikteimiz, olardyń qai qaisysy da óz aldyna bir tóbe. Qai qaisysynyń da biz oqymaǵan óleńi joq. Qai qaisysyn da biz, álbette óz otyrystarymyz da jeke-jeke taldaimyz. Bizdiń otyrystar Jazýshylar Odaǵynan góri syrahanalarda, qyzdardyń bólmelerinde, jeke páterlerde, aialdama, jataqhanalarda…ótedi. Keide olardy «Abai jolyndaǵy» keiipkerlerdiń atymen ataimyz, al, keide ózimizshe at qoiamyz. Mysaly, anaý bir «kóke» Tákejan, qasyndaǵy toqashqa toiyp alyp Odaqta alshańdap júretin semiz kedei Ázimbai, anaý suramsaq, Juman qyrt sekildi, mynaý Bójei, anaý bolsa Shubar, ortaǵa pálen degen jazýshy aǵamyz ótken ǵasyrda týsa kim bolar edi dep saýal tastap, soǵan talasa-tarmasa jaýap taýyp jatamyz nemese túgen aqyndy jeńgeleri bala kezinde qalai atady eken dep ózimiz oidan shyǵarǵan suraqqa ózimiz jaýap izdeimiz jáne tabamyz da. Laqap esim deisiz be, psevdonim deisiz be, ol «attardyń» keibiri bolmasa kóbi búginde umytyldy. Al, Saǵi aǵamyzǵa biraýyzdan qoiǵan atymyzdy umytqan emespin, umytpaityn da shyǵarmyn. Ol «Jumsaq» degen at. O basta bul «atty» oilap tapqan kim ekeni esimde joq, óz basym «avtorlyqqa» talaspaimyn. Meniń «avtorlyǵymdaǵy» bir-eki «esim» bolǵany ras, biraq olardyń óte-móte «bezdarnyi» bolyp shyqqany sonsha, araǵa bir-eki kún salmai-aq umytyldy, sodan bastap bul «oiynnyń» meniń qolym emes ekenin túsindim de irgemdi aýlaq saldym. Qalai desek te Saǵi marqumnyń ekinshi esimi onyń minezine, bolmysyna, júris-turys, jurtpen qarym-qatynasyna, eń bastysy óleńde ol jasaǵan Minezge bailanysty dál qoiylǵan at edi. Birde qyzyp alǵan bir jas aqynnyń oǵan, Sáke ne Saǵi aǵa deýdiń ornyna shatasyp Jumeke, Jumaǵa dep qalǵany da bar. Ertesine qatty uialyp, qalai keshirim suraryn bilmei «Baspalar úiiniń» besinshi qabatynda qipaqtap júrgeni áli kóz aldymda. «Myna tuqymyń kóbeigir maǵan Jumeke deidi, Jumaǵali Ysmaǵulovpen shatastyryp júrse kerek, joq Jumeken dep oilap qaldy ma eken, qasqanyń balasy» dep kúledi eshteńeden habary joq aǵamyz.
Saǵidyń óleńderin nege uqsatýǵa bolady? Bunyń jaýaby árqily bolýy múmkin. Menińshe onyń óleńderi jańbyrdan sońǵy jupar iisi burqyrap shyqqan dalaǵa uqsaidy. Jep-jeńil, tap-taza bir álem. Ony azyńqyrap, qajyńqyrap júrgen kezderde qolǵa alatynymyz da sodan bolar. Qara kóleńkeden jaryqqa, laisańnan kókoraiǵa, yzǵardan shýaqqa asyqqan adamnyń janserigi bolatyn poeziia.
Saǵidy, qysqa qaiyryp aitsaq, Tazarý úshin, arylý úshin oqý kerek.
Balalyq shaqtary soǵysqa tuspa-tus kelgen aqyndardyń bárine tán bir ortaq qasietter bolady. Olardyń qai qaisysy da jyl mezgilderinen Kóktemdi erekshe shabytpen jyrlaidy. Áste, týmai jatyp qara sýyqqa urynyp, qiyn-qystaý, ash-jalańash tar jol, taiǵaq keshýlerge tap bolǵandyqtan ba qaidam, áiteýir Jylylyq maýsymy olar úshin erekshe qadyrly. Kóktem, álbette birinshi kezekte Tumaǵańnyń maýsymy, tipti lirikadan góri salmaqty oi aitýǵa mashyq Jumeken men Qadyr aǵamyz da jazǵyturym dese seńi buzylǵan dariiadai jibip sala beredi.
Saǵi aǵanyń kóktemi onyń janynan ómirbaqi ketpeitin máńgi birge maýsymy edi.
Saǵi aǵanyń kóktemi nurly kóktem, jyly kóktem edi.
Áste adam jasy ulǵaiǵan saiyn Jylylyqty unatatyn bolýǵa kerek.
Jap-jasyl…dúnieniń jasyl bári,
Jap- jasyl bulttar da anaý asýdaǵy.
Osynaý keremetti kórgisi kep,
Dertip tur jasyl búrshik ashylǵaly.
Nemese
Kóktem zýlap ótip jatyr tóbemnen,
Kókshil býlar kóship jatyr beleńnen.
Beldi býyp bir juldyzdy betke alyp,
Bir siqyrly jolǵa túsip kelem men.
Osy jolda ótedi endi ómirim,
Osy jolda qartaiady serigim.
Menen buryn ketkender kóp bu jolmen,
Men bu jolǵa túskenderdiń sońymyn.
Nemese
Kóktemde bir kók toǵai
shýyldaityn,
Kóktemde bir tula boi dýyldaityn
Betke juqqan dalanyń aq tozańy
Aq jańbyrmen jýmasa
jýylmaityn.
Kóńildiń de,bettiń de kiri ketip,
Aǵýshy edik dalany dúbirletip,
Aq naizaǵai sekildi aiqysh uiqysh,
Aq jaýynnyń arasyn tilip ótip.
Nemese
Kóktemdei názik sezimmen,
Keýdeni kúiler terbeidi.
Qara bir jerdiń ózin de,
Qattyraq basqyń kelemeidi.
Saǵi aǵai, bálkim alqyn-julqyn asaý óleńder jazbaǵan bolar, qoldan jasalǵan patriot aqyn, ultshyl aqyn degen anyqtamalyqtarda onyń esimin kezdestirmeseńiz tańqalýdyń keregi joq. Ondai qasietti atty búginde ekiniń biri egizdiń syńaryna teli salýdy daǵdyǵa, ádetke ainaldyrdyq, sondai «tizimge «onyń aty ilikpeýi ábden múmkin, biraq «ultshylmyn»dep aiqailamai-aq uly ister tyndyrýǵa bolatynyn bir úirensek Sákeńnen úirenýge bolatyn edi. Erterekte onyń Jem ózeni týraly bir shaǵyn óleńi boldy. Býyrqanyp, býsanbai-aq, tasyp-tógilip, orai shaýyp, oiqastamai-aq, typ-tynysh qana shymyrlap aǵyp, talai mekenge nár beretin, ár beretin dala ózenin ádettegidei ádemi sýrettegen edi. Búgin qarap otyrsaq, sol momaqan ózen týraly jyr Sákeńniń ózi týraly óleń eken ǵoi.
Men ultshyldyq týraly sóz bolǵanda búgingi eki iyǵyn julyp jep, bara jatqannyń baltasyn, kele jatqannyń ketpenin alyp qalardai alasuryp júrgen kózi tiri «jankeshtilerden» góri ómirden ótip ketken momyn aǵalarymdy kóbirek oilaimyn. Adamdy jas ulǵaiǵan saiyn saǵynysh… iia, saǵynysh degen bir dert dińkelete túsetini ras eken, qairan kókelerimniń qai qaisy da saǵynysh týraly óleń oqysaq, nege oilanyp qalatynyn endi túsinip júrmin. Ol kezde biz kimniń qadyryn bildik, neniń parqyna jettik?!
Men onyń Áje týraly shaǵyn ǵana óleńderin basqalardyń arystandai aqyrǵan, óli árýaqtardy shaqyrǵan «ultshyl» dastandarynyń eshqaisysyna da bermes edim. Ol qazaq poeziiasynda Áje beinesin qaitalanbastai ǵyp somdai bildi. Onyń ájesi seniń de, meniń de, onyń da ájesi sekildi áser qaldyrady. Eski maqal «aspanda ai ortaq, kókte kún ortaq «deidi. Jerde jaqsy adamdar ortaq. Tanys obraz. Álsin-álsin qaitalap oqyp turatyn óleńderiń bolady emes pe, men úshin sondai jyrlardyń bir onyń «Aýylǵa barǵanda» atty Áje týraly balladasy.
Ózimniń ǵana balam dep,
Ósirgen meni baýyrynda,
Betimnen týǵan anam kep,
Bir súigen emes aldynda.
Bar joǵy bir-aq shýmaq. Osy tórt jolda qazaq degen ultta ǵana bolatyn Áje beinesi bar. Kóp sóz, artyq boiaý joq. Ájesiniń baýyrynda ósken bala oqýdan aýylǵa qaityp keledi. «Jetkizer emes jol da áli, Júrisi shaban nardyń da, Aq qaiyń qusap jondaǵy, Aq ájem otyn aldymda. Bilik joq bala shaǵaǵa, Bolady sonyń aitqany Barypty sonaý qalaǵa Ózi alyp meni qaitqaly» deidi. Kenet tútini shubap aýyl kórinedi. Etegine súrine-qabyna bir áiel bularǵa qarai júgirdi. Jolserik poshtashy shal «qudai biledi, shydamai júgirip kele jatqan mynanyń sheshesi shyǵar» deidi. Aitsa aitqandai, alqynyp jetken ana nardan domalap túsken ulyn qushaǵyna qysyp «qulynym»dep jylap qoia beredi. Ana júregi degen osy. Ol kerek deseń taý buzady, tas qoparady. Biraq… Sol sát túie ústinen túiile qaraǵan kempir:
– Boldy ǵoi, dedi sonshama,
Qamkóńil jandai zaryqqan,
Kúlmei me mynaý el saǵan,
Uialsań netti halyqtan.
Alqynyp sonsha ushpai-aq,
Aýylda kútseń ne etedi.
Belgili súiip qushpai-aq,
Balanyń seniki ekeni.
Biledi búkil qaýym da,
Ashýy joq-ty munshalyq.
Qaramai tartty ol aýylǵa,
Qamshymen nardy bir salyp.
Osyndaǵy «belgili súiip qushpai-aq balanyń seniki ekeni» degen sózdiń qanshalyqty salmaqty ekenin sezý úshin Qazaq bop týý kerek. Áitpese, «onda turǵan ne bar, shyny sol emes pe?» dep jele jortyp, sydyrtyp óte shyǵýǵa bolady. Ult ereksheligi degen osy syndy óte názik iirimderden quralatyn bolýǵa kerek. Qazaq degen kim deseńiz, qazaq degen osy Áje. Onyń osy bir syrt qaraǵanda zilsiz ashýynda dúnieni teńselter kúsh bar. Oǵan qarsy turý múmkin emes. Ultymyzdyń uiat-iman, obal-saýap deituǵyn rýhani álemdik institýttaryn qalyptastyrǵan da, ony ǵasyrlar boiy ózgertý, qubyltý, modernizatsiialaý súrgilerinen aman saqtap kele jatqan da sol kúsh. Sol kúshti sezinbegenderdi, sezbei óskenderdi aiaý kerek. Túptep kelgende áńgime ultty saqtap qalý týraly bolyp otyr.
Arada jyldar ótti. Bala eseiip er jetti. Áje o dúnielik boldy. Keshegi kelinshek búginde Áje. Kezekti sapardan aýylǵa oralǵan balany taǵy da aýyl qyr basynan qarsy alady.
Aimalap jatqan kóppenen
Apam da birge umtyldy.
Qinady-aý, sol shaq ózin de,
Qushaqqa meni ala almai.
Aimalap jatqan kezinde,
Aq ájem kórip qalardai.
Onyń Áje týraly tamasha óleńderi tek munymen shektelmeidi. Áje týraly árbir óleńi eski taqyrypqa arnalǵanmen shyn máninidegi jańa dúnieler boldy.
Ájeniń jaily arqasy,
Sekildi mamyq qustósek.
Jabysyp qoldar, aiqasyp,
Erteden keshke túspes ek.
Sheshege bir sát unamai,
Túnere qalsa bult kelip,
Ájeniń baýyry uiadai,
Ketýshi ek oǵan zyp berip.
Sáni edi aýyl úidiń de,
Júrýshi ek ony pir tutyp.
Jetkizgen bizdi bul kúnge,
Jabaǵy julyp, jún tútip.
Shynynda, soǵys jyldary eseigen aqyndar úshin Áje erekshe taqyryp. Muqaǵali aitady:
Jeter endi, jel sózdi jelpidi iniń,
Jolaýshy aǵa barsyń ba, men tirimin.
Atyn bylǵap aman-saý júrsiń be sen,
Qazaqtyń qasietti kempiriniń.
Jumeken aǵamyzdyń ájesi áýeli óleńderinen kórinse, keiin kele prozasyna kóship oqyǵan adamnyń jadynda máńgi qalatyn obrazǵa ainaldy.Qadyr aǵamyzdyń Áje týraly óleńine Nurǵisa Tilendiev án jazdy.
Kúndelikti ómirde yńǵaiǵa kóngish, momyndaý, qaq soqpen isi joq, daý-damaiǵa aralaspai tynysh ómir súretin «jumsaq» aǵamyzdyń qaiyńnyń bezindei qatty, qara emendei qaisar minez tanytatyn tustary boldy. Ol kezde bylaiǵy jurt Saǵi aǵany tani almai qalatyn. Áńgime qazaq óleńiniń tazalyǵy týraly bolyp otyr. Ol «Jazýshy» baspasynyń poeziia redaktsiiasyn basqaryp otyrǵanda qaptaǵan qalyń haltýramen aiaýsyz kúrese bildi. Bul aitýǵa ońai sóz. Printsipti basshy bolý degen qai kezde de jaý kóbeitý degenmen birdei. Sol zamanda ádebiettiń mańynda júretin kisilirdiń bári biletin bir aqyn boldy. Eshkimge zalal-ziiany joq jaqsy kisi edi marqum. Átteń, óleńi óte nashar bolatyn. Soǵan qaramastan qalai da kitap shyǵarýdy maqsat tutyp, túrli aila-sharǵylar jasaityn. Onyń qai qylyǵyna da tótep bergen Saǵi aǵa boldy. Saǵi aǵa bastaǵan poeziia redaktsiiasynyń ádildigi arqasynda ol kisi «zamannyń uly haltýrshigi» atandy. Biraq, ol bul ataqqa namystanbaityn, kúlip qoiyp, «shedevrlaryn» ári qarai týyndata berdi.
Sondai bir «uly shyǵarmany» talqylaýǵa qatysyp otyrsyz delik. Mynadai qoiylymdy kózińizge elestetińiz. 1980-jyldar… «Jazýshy» baspasy. Poeziia redaktsiiasy. Kezekti aryzdan soń arnaýly komissiia qurylyp, «uly aqyndardyń jańa shyǵarmalaryn» talqylaýǵa jinalǵan jurttyń arasynan, álbette birinshi bop Ǵafekeń, Ǵafý Qaiyrbekov sóileidi. Sóilegende ne deidi?
– Sen, Saǵi qaraǵym, qandai jigitsiń óziń, seni bireýler qoi aýzynan shóp almaityn jýas deýshi edi, bireýler jýas qashaǵan dedi, ekeýi de emes, qolynan is kelmeitin bozbas bireý bop shyqtyń ǵoi. Eger poeziia redaktsiiasyn basqarý qiyn bop júrgenin óziń aitýǵa uialsań biz aitalyq Esaǵańa (Esaǵań – Eset Áýkebaev, «Jazýshy» baspasynyń sol kezdegi bas redaktory) erteń-aq prikaz shyǵartady,-dep qaharlana bastaidy sózin. Keń bólme qulaqqa urǵan tanadai typ-tynysh. Saǵi aǵamyz syr berer emes, tómen qarap jymiǵan qalpy miz baqpaidy. Aǵa býyn daýdyń arty ne bolar eken dep ańysyn ańdyp úndemese, biz siiaqty jastar bir buryshqa tyǵylyp demimizdi ishten alyp úrgedektenip otyrmyz. «Shyraǵym Saǵi», – dep jalǵaidy sózin Ǵafekeń, biz seni bul araǵa haltýramen kúresedi dep otyrǵyzdyq, al sen bolsań qulynnan saqaý, qunannan tiseý qaldyrmai oidan qyrdan, Edil, Jaiyq, Syrdan tipti, ponimaesh jerden kókten bútil haltýrany jiyp ákelip bizdiń altyn ýaqytymyzdy alyp talqylaýǵa salasyń. Altai-Atyraýda «Jazýshyny» jaǵalamaityn haltórshik qaldy ma ózi? Nemenege alystan izdeisiń ondaidy, alystan arbalaǵansha, jaqynnan dorbala degendi aitqan ata-babań sen ekeýmizden góri aqyldy kisiler edi desem buǵan da daý aitatyndar bar ma, so printsippen kelgende myna ortamyzdy toltyryp otyrǵan qadyrly Ábekeń, Ábýlaqap Raiymbekov aǵań kimnen kem, joq sen ait, sen ait qane, aitqanda dar aldynda turǵandai tómen qarap mińgirlemei, ar aldynda turǵandai basyńdy kóterip turyp ait, estilik bárimiz, estisin Alashtyń azamattary, qaisysynan kem solardyń myna otyrǵan esil Ábeń? «Azaýlynyń Stambuldan nesi kem», bezobrazie, arǵy bergińde qyryq myń jol jazǵan kimiń bar, kólem jóninen Gomerińniń de enesin uryp jibermei me, Ábýlaqap aǵań. Joq, shyraǵym Saǵi, sende aǵa silaý degen bolmaýshy ma edi, a?» dep bir qaiyrǵanda zal toly jurt ne kúlerin, ne kúlmesin bilmei ańyryp otyryp qalady. Ábekeń marqum qojanasyrlaý kisi «Ǵafeke, men týraly Saǵiǵa Hamań da (Hamit Erǵaliev) aitqan, bular Hamańa da qulaq aspai otyr ǵoi?» dep arqalana bastap edi, jurtqa ilese Saǵi aǵai da kúlip jiberdi. Ǵafekeń bolsa, «Áne, Ábýlaqap, kórdiń ǵoi, kúlgeni keliskeni, basylady kitabyń, basylmasa Hamańdy qottap-qottap qaita calamyz, qoryqpa» dep taǵy kúldirdi. Keiin Sákeń osy taqylettes sitýatsiialar týraly: Bar eken ǵoi qyzyq qyzyq tirshilik, Tur eken ǵoi sáýle shashyp, kún shyǵyp. Ómir boiy júrippin ǵoi, obal-ai. Ábýlaqap aryzyna tunshyǵyp dep jazdy. Ómirinde kisiniń betine jel bop timegen momyn aqyndy osyndai qatqyl shýmaqtar jazýǵa májbúrlegen nendei jaǵdailar edi? Osydan-aq ahýaldyń qanshalyqty kúrdeli bolǵanyn ańǵarý qiyn emes.
Álbette, qysyr sóz kúlmekke jaqsy, anyǵynda siz ben biz toqyraý kezeńi dep esekke teris mingizip qoiǵan sol zamanda ádebiettegi haltýramen kúres aiaýsyz júrdi. Barmaq basty kóz qysty, basqany bilmeimin, ádebiette joq edi. Bálkim qyzmetten ósýde, aqsha tabýda, orden, ataq, shen shekpen, qalamaqy, páter, saiajai, mashina alýda zańsyzdyqtar bolsa bolǵan shyǵar, biraq Ádebietti baǵalaýda haltýraǵa jol berilmedi, poeziia aǵaiynshylyq, jerlestik, jikshildik degen dertterden taza boldy. Nátijede, qazaq ádebieti osyndai biik dárejege kóterildi, ásirese poeziia janry qatty ósti. Obraz jasaýda, kórkemdik kókjiekterin keńeitýde, tehnikalyq, formalyq izdenisterde buryn-sońdy bolmaǵan tabystarǵa jetti. Sol ekpinmen ótken 90-jyldardyń orta shenine deiin keldik, odan bergi jerde óz basym ilgerileýdi kórip otyrǵam joq, baiaǵy shaldar salyp bergen eski súrleýdi shiyrlap kelemiz. Qatal syn, ádil tarazy joqtyń qasy. Esesine buryn sońdy bolmaǵan, kóz kórmek túgili qulaq estimegen artyq baǵalaý, asyra maqtaý, birjaqtylyq, odashyldyq, uranshyldyq basym. Buryn munyń bári uiat sanalatyn. Qazir osy taqylettes óleń jazbasań uiat. Sharýań ilgeri baspaidy. Shalqańnan túskenińdi ańǵarmai qalasyń. Eń jamany osyndai moraldaǵy tutas jas býyndar qalyptasty. Ol kezde qazaq ádebietinde jalǵyz Ábýlaqap boldy, búginde ár oblys, ár aýdan, ár aýyldyń óz Ábýlaqaby ósip jetildi. Bizdiń Ábýlaqap jasamys kisi edi, búgingi ábýlaqaptar jasaryp keledi. Bulardyń bireýine syn aitsań, qalǵandary R. Kiplingtiń «Maýgliindegi» banderlogalarsha shýyldaidy. Ol kezde ádebietke bailanysty árbir syilyqtyń óz salmaǵy boldy, búgingidei balyq úlestirgen syndy qarbalas ol kezde bolǵan emes. Ádebiet Ádebiet edi.
Qalai bolǵanda da, Saǵi aǵamdar baqytty ǵumyr súrdi. Mándi, maǵynaly Ómir keshti. Ol jaman óleń jazýǵa aldyndaǵy Qýan aǵań Shańǵytbaevtan uialdy. Sebebi Qýan aǵań qazaq jyryna adal bop ótti. Onyń kitabyna «AR» dep at qoiýýyna moraldyq ta, shyǵarmashylyq ta tolyq quqy boldy. Ol týraly kezinde Uly Muhań, Muhtar Omarhanuly Áýezov aitty. «Saǵilarǵa júrmei-aq aǵa bolyp, Óle ólgenshe ótsem ǵoi bala bolyp» (Q.Shańǵytbaev).
Muqaǵali haltýraǵa barmady. Aldynda «ashýly Groznyi patshaǵa uqsap» Ábekem, Ábdildá Tájibaev turdy. «Jaman jyr jazǵan kúni aq taiaǵyń, Arqamda oinar ma dep qaýyptenem» (Muqaǵali).
Iia, olar baqytty adamdar edi. Men sýretshi emespin, sýretshi bolsam tańǵy taza aýamen tynystap, jańbyrdan sońǵy shyqty keship kele jatqan, aq kóilek kigen bir top adamnyń beinelerin salar edim.
Sol kezeńniń aqyndarynyń qai-qaisy da ózinen úlken aǵalaryn keremettei syilai bildi. Sákeń Syrbai aǵaǵa arnaǵan óleńinde aǵa syilaýdyń qandai bolýǵa keregin kórsete bildi. Al Doshan Joljaqsynov ánge qosyp aityp júrgen «Aýyl qarttary» búginde klassikalyq týyndyǵa ainalǵanyn bárimiz de kórip otyrmyz. Dúniege keler bir ret, Dariia – keýde, taý músin. Quryshtan quiǵan qudiret, Qarttarym, esen-saýmysyń? Ózderiń bolsań janymda, El ishi – jomart, eńseli. Dán isi júrgen burqyrap, Dalamnyń bir-bir bólshegi. Arada jyldar jóńkilip, Alystap kettim birtindep. Aita almai aýyz toltyryp, «Assalaýmaǵaleikúm!»dep…
Men Saǵi aǵamen kózi tirisinde kóp aralaspadym. Tanys-bilistigimiz aman-saýlyq surasýdan ári asqan joq. Biraq, nege – dúr, jyl ótken saiyn, aǵam alystaǵan saiyn men oǵan jaqyndap kele jatqan sekildimin. Nege bulai eken, a?
Esenǵali Raýshanov
