ٷش ٶلەڭ جازدىم. قىزىق بولسىن دەپ. ٷشەۋٸنٸڭ دە اتى «مىسىق», ياكي, ٷشەۋٸ دە مىسىق تۋرالى. ەۋەلگٸسٸن قادىر مىرزاليەۆ «بولىپ», ەكٸنشٸسٸن تۇمانباي مولداعاليەۆتٸڭ, سوڭعىسىن ساعي جيەنباەۆتىڭ ٷلگٸسٸمەن جازدىم. قادىر مىرزاليەۆتٸڭ «اۆتورلىعىمەن» جازعانىم مىناداي بولدى.
شاتىرعا ٶرلەپ تىرمىسىپ,
كٶزٸندەگٸ وت قانداي,
كەلە جاتتى بٸر مىسىق.
كٶزدەگەنٸ كٶپ تورعاي .
تايىپ كەتٸپ تابانى,
مىسىق كەنەت سەكٸردٸ.
دومالانىپ بارادى,
بەينە شاريك سەكٸلدٸ,
جورىعان-دى ەل ٶلدٸگە,
قاراي گٶر سەن مىقتىڭدى,
شىر اينالىپ كەلدٸ دە,
اياعىمەن تٸك تۇردى.
جارالعان با قۇرىشتان,
اكروبات ناق دەرسٸڭ.
شىعا كەلٸپ بۇرىشتان,
بٸر يت سول سەت تاپ بەرسٸن.
جىمىرىلدى قوس قۇلاق,
ايقاستىڭ با, بول ەپتٸ.
تىرناعىمەن وسقىلاپ,
جولاتپادى ول تٶبەتتٸ.
ايتام سٶزدٸڭ تۋراسىن,
ەلسٸزگە ٶمٸر – زور قايعى.
مىسىق بولىپ تۋعاسىن,
پىسىق بولماي بولمايدى.
ال, مىناۋ, «مىسىق» تۇماعاڭنىڭ شەكپەنٸنٸڭ ەتەگٸندە ۇيىقتاعان مىسىق.
ٶزٸمدەي جەتٸم ەدٸڭ, سەنگٸش ەدٸڭ,
جەنە دە اڭقاۋ ەدٸڭ, ەرگٸش ەدٸڭ.
جەتٸمدٸ جەتٸم ۇعار, بالا مىسىق,
كٶرگەننەن دوسىڭ بولعىم كەلدٸ سەنٸڭ.
و, مەنٸڭ, زارلى كٷنٸم, جارلى كٷنٸم,
بار ەدٸ-اۋ, كەرەمەتتەي بال قىلىعىڭ.
دەۋرەننٸڭ پلاستماسسا مىسىقتارىن,
نەمەرەم مەنٸكٸ دەپ الدى بٷگٸن.
كٶڭٸلدٸڭ جىعىلمادى بەيتەرەگٸ,
اپارشى سول كٷندەرگە قايتا مەنٸ.
سەنٸ بٸر سيپاي سالسا نەسٸ كەتتٸ,
مەنٸ بٸر ماقتاي سالسا قايتەر ەدٸ.
جەتٸمدەر جەتٸلەدٸ دەدٸڭ ماعان,
جٷردٸم عوي اقتايمىن دەپ سەنٸمدٸ ەمەن.
الاتاۋ وعان كۋە مىنا تۇرعان,
الماتى بٸلەدٸ ونى مەنٸڭ قالام.
جىلدار- اي, جىلدار, جىلدار بارادى ۇشىپ,
ٶلەڭ دەپ جان بەرٸستٸك, جان الىسىپ.
جەتٸمدەر جەتٸلەدٸ دەپ كەلەمٸن,
مەن سەنٸ ۇمىتقىم جوق, بالا مىسىق.
ساعي اعايدىڭ «مىسىعىن» بىلاي جازدىم:
سوناۋ بٸر بالا شاعىمدا,
جۇپ- جۋاس ٶزٸ ەدەمٸ,
جەمنٸڭ بٸر ارعى جاعىندا,
مىسىعىم مەنٸڭ بار ەدٸ.
جەكٸرٸپ كەنەت قۋسا كٸم,
قوينىما ونى تىعار ەم.
جۇپ-جۋاس مەنٸڭ جۇمساعىم,
جۇمساعىم مەنٸڭ بٸر ەلەم.
بولماسا- داعى جىرىندى,
الدىنان قۇس تا ٶتپەدٸ.
قۇس تٷگٸل, ۇشقان شىبىندى,
قاعىپ-اق تٷسەر ەپتٸ ەدٸ.
ويماۋىت بٷگٸن جىراقتا,
جابايى مىسىق كٶپ دەيدٸ.
كٶپ بولسا بولسىن, بٸراق تا,
بٸراق تا ساعان جەتپەيدٸ.
اسىعام ىلعي اۋىلعا,
اۋىلدىڭ جٶنٸ بٸر بٶلەك,
جەمنٸڭ بٸر ارعى جاعىندا,
جۇمساعىم كٷتٸپ جٷر مە دەپ.
زامان-اي دەسەڭٸزشٸ, ول كەزدە ٷشەۋٸ دە تٸرٸ, ٷشەۋٸنە دە وقىپ بەردٸم. «ەزٸلٸڭ جاراسسا…» دەگەنگە جىعىپ. بٸراق, ەزٸلٸمٸز جاراسپادى, ەسٸرەسە, تۇماعاڭمەن. شالىڭ شامدانىپ قالدى. «سەن, بالا, مەنٸمەن قالجىڭداسپا. جاسىڭدا قالجىڭ بولساڭ, ٶسكەندە مىلجىڭ بولارسىڭ» دەگەن بار. سەن مەنٸڭ قۇرالايىممەن قاتارسىڭ عوي. ونسىز دا…» دەپ سٶزٸنٸڭ اياعىن جۇتىپ قويدى. نە ايتقىسى كەلگەنٸن بٸلەمٸن, الدىندا عانا جاراسحاننىڭ تۇماعاڭا ارناعان اششىلاۋ ەپيگرامماسى جارييالانعان. جىعىلعانعا جۇدىرىق, مەنٸڭ مىناۋىم ونسىز دا قۇلازىپ قالعان اعاما اۋىر تيدٸ بٸلەم. وسى جەردە ايتا كەتكەندٸ جٶن ساناپ وتىرمىن, ەپپيگرامماعا كەلگەندە مەنٸڭ مۇنىم دا, باسقالاردىڭ بۇرىن سوڭعى ەزٸلدەرٸ دە, تٸپتٸ, ەسەنباي دٷيسەنبايدىڭ جالاڭ ۇيقاسقا قۇرىپ بٷگٸنگٸ جازىپ جٷرگەندەرٸ دە جاراسحان جازعان قالجىڭ ٶلەڭدەردٸڭ قاسىندا جٸپ ەسە المايدى, قازاقتا ەپيگراممانى جاراسحانداي جاقسى جازعان ەشكٸمدٸ كٶرمەدٸم. جە, تاقىرىبىمىزعا ورالايىق, جاقسىنىڭ اشۋى شەيٸ ورامال كەپكەنشە دەگەن, كەشكە تۇماعاڭنىڭ ٶزٸ زۆاندادى. «سەن, بالا, ەنەڭدٸ… نەگە ماعان جازاسىڭ-داعى, الا قويدى بٶلە قىرىققانداي, قادىرعا جازبايسىڭ?» دەپ باستاپ ەدٸ, «جازدىم, ويباي, قادىرعا دا, ساعيعا دا» دەپ شىر ەتە قالدىم. «ال, كەنە, قادىرعا جازعانىڭدى وقى!» دەدٸ. وقىدىم. تۇماعاڭ كٶڭٸلدەنٸپ سالا بەردٸ. «جاقسى ەكەن. ەندٸ مۇنىڭدى اعاڭنىڭ ٶزٸنە وقىپ بەر, سوسىن نە دەگەنٸن ماعان ايت» دەدٸ. قادەكەڭە باردىم, ول تىڭداپ الدى دا «مۇنى سەن تۇمانبايعا وقىدىڭ با?» دەپ سۇرادى. «وقىدىم» دەدٸم. «نە دەدٸ اعاڭ?» «جاقسى ەكەن» دەدٸ. «ە, ونىڭ ەدەتٸ, جاقسى ٶلەڭنٸڭ بەرٸن نە قادىر جازادى, نە قادىر تۋرالى جازىلادى دەپ ويلايدى».
ەكٸ اعاممەن سولاي تاراستىم. ٷشٸنشٸ ساعي اعاعا وقىدىم. جۇمساق جىميىپ كٷلدٸ. «ي-ي-ي, تۇقىمىڭ كٶبەيسٸن, تۇقىمىڭ كٶبەيگٸر, ەيتەۋٸر قاراپ جٷرمەيسٸڭدەر عوي. دەگەنمەن, اناۋ «شىبىندى دا جٸبەرمەيدٸ» دەگەن جەردٸ الىپ تاستا, ونى سەن ەمەس, ەۋەلٸ قادىر ايتقان, تۇقىمى كٶبەيسٸن…» دەدٸ. كەيٸن «مىسىقتى» ٶتەجان نۇرعاليەۆ, مۇحتار شاحانوۆ بولىپ تا جازدىم. كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەندە ول «دٷنيەلەرٸمنٸڭ» قايدا قالعانىن بٸلمەيمٸن, الدا-جالدا تابىلسا, وقىرمانعا ۇسىنسام با دەپ تە ويلاپ قويامىن كەيدە… «بابامىزدىڭ باباسىنىڭ باباسى سوناۋ كٶنە قىپشاقتار زامانىندا, تاڭعاجايىپ وتىرار الابىندا, بٸر كەرەمەت اقىلدى مىسىق بوپتى, اقىلدىسىڭ دەسە جۇرت ٸسٸپ-كەپتٸ. ٸسٸپ-كەۋٸپ جٷرگەندە قارا باسىپ, بايقاۋسىزدا قۇدىققا تٷسٸپ كەتتٸ…» دەپ مۇحتار شاحانوۆ «بولىپ» باستاعانىم ٶزٸمە ۇناپ ەدٸ, تابا الماي جٷرمٸن.
ول كەزدە بٸز اۋىلدان ەندٸ كەلگەن بالامىز, زامان باسقا, زاڭ باسقا, بٸزدٸڭ جاستىعىمىز شىن مەنٸندەگٸ جاستىق بولىپ ٶتتٸ, قامسىز قارەكەتسٸزدٸگٸمەن, قاتەلٸك كەمشٸلٸگٸمەن, اڭقاۋلىق البىرتتىعىمەن, ەركەلٸك, ەرٸنشەكتٸگٸمەن… ول كەزدە جاستار اراسىندا بٷگٸنگٸدەي ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋ, امالدىڭ جوقتىعىنان تامىر- تانىس قۋالاۋ, اعايىن-جەكجات جاعالاۋ, ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭ ناسيحاتتاۋ دەگەن ٸلۋدە بٸرەۋ بولماسا ەمگە جوق, ەسٸل دەرتٸمٸز – ٶلەڭ. دٷنيەدە ٶلەڭنەن باسقا قىزىق جوق. دٷنيەدە ٶلەڭنەن باسقا ازاپ تا جوق. سول ازاپقا ازات باسىڭدى ٶزٸڭ اپارىپ قۇل ەتۋ نەتكەن عانيبەت ەدٸ دەسەڭٸزشٸ. اعالارىمىزعا قاتتى ەلٸكتەيمٸز, ولاردىڭ قاي قايسىسى دا ٶز الدىنا بٸر تٶبە. قاي قايسىسىنىڭ دا بٸز وقىماعان ٶلەڭٸ جوق. قاي قايسىسىن دا بٸز, ەلبەتتە ٶز وتىرىستارىمىز دا جەكە-جەكە تالدايمىز. بٸزدٸڭ وتىرىستار جازۋشىلار وداعىنان گٶرٸ سىراحانالاردا, قىزداردىڭ بٶلمەلەرٸندە, جەكە پەتەرلەردە, ايالداما, جاتاقحانالاردا…ٶتەدٸ. كەيدە ولاردى «اباي جولىنداعى» كەيٸپكەرلەردٸڭ اتىمەن اتايمىز, ال, كەيدە ٶزٸمٸزشە ات قويامىز. مىسالى, اناۋ بٸر «كٶكە» تەكەجان, قاسىنداعى توقاشقا تويىپ الىپ وداقتا الشاڭداپ جٷرەتٸن سەمٸز كەدەي ەزٸمباي, اناۋ سۇرامساق, جۇمان قىرت سەكٸلدٸ, مىناۋ بٶجەي, اناۋ بولسا شۇبار, ورتاعا پەلەن دەگەن جازۋشى اعامىز ٶتكەن عاسىردا تۋسا كٸم بولار ەدٸ دەپ ساۋال تاستاپ, سوعان تالاسا-تارماسا جاۋاپ تاۋىپ جاتامىز نەمەسە تٷگەن اقىندى جەڭگەلەرٸ بالا كەزٸندە قالاي اتادى ەكەن دەپ ٶزٸمٸز ويدان شىعارعان سۇراققا ٶزٸمٸز جاۋاپ ٸزدەيمٸز جەنە تابامىز دا. لاقاپ ەسٸم دەيسٸز بە, پسەۆدونيم دەيسٸز بە, ول «اتتاردىڭ» كەيبٸرٸ بولماسا كٶبٸ بٷگٸندە ۇمىتىلدى. ال, ساعي اعامىزعا بٸراۋىزدان قويعان اتىمىزدى ۇمىتقان ەمەسپٸن, ۇمىتپايتىن دا شىعارمىن. ول «جۇمساق» دەگەن ات. و باستا بۇل «اتتى» ويلاپ تاپقان كٸم ەكەنٸ ەسٸمدە جوق, ٶز باسىم «اۆتورلىققا» تالاسپايمىن. مەنٸڭ «اۆتورلىعىمداعى» بٸر-ەكٸ «ەسٸم» بولعانى راس, بٸراق ولاردىڭ ٶتە-مٶتە «بەزدارنىي» بولىپ شىققانى سونشا, اراعا بٸر-ەكٸ كٷن سالماي-اق ۇمىتىلدى, سودان باستاپ بۇل «ويىننىڭ» مەنٸڭ قولىم ەمەس ەكەنٸن تٷسٸندٸم دە ٸرگەمدٸ اۋلاق سالدىم. قالاي دەسەك تە ساعي مارقۇمنىڭ ەكٸنشٸ ەسٸمٸ ونىڭ مٸنەزٸنە, بولمىسىنا, جٷرٸس-تۇرىس, جۇرتپەن قارىم-قاتىناسىنا, ەڭ باستىسى ٶلەڭدە ول جاساعان مٸنەزگە بايلانىستى دەل قويىلعان ات ەدٸ. بٸردە قىزىپ العان بٸر جاس اقىننىڭ وعان, سەكە نە ساعي اعا دەۋدٸڭ ورنىنا شاتاسىپ جۇمەكە, جۇماعا دەپ قالعانى دا بار. ەرتەسٸنە قاتتى ۇيالىپ, قالاي كەشٸرٸم سۇرارىن بٸلمەي «باسپالار ٷيٸنٸڭ» بەسٸنشٸ قاباتىندا قيپاقتاپ جٷرگەنٸ ەلٸ كٶز الدىمدا. «مىنا تۇقىمىڭ كٶبەيگٸر ماعان جۇمەكە دەيدٸ, جۇماعالي ىسماعۇلوۆپەن شاتاستىرىپ جٷرسە كەرەك, جوق جۇمەكەن دەپ ويلاپ قالدى ما ەكەن, قاسقانىڭ بالاسى» دەپ كٷلەدٸ ەشتەڭەدەن حابارى جوق اعامىز.
ساعيدىڭ ٶلەڭدەرٸن نەگە ۇقساتۋعا بولادى? بۇنىڭ جاۋابى ەرقيلى بولۋى مٷمكٸن. مەنٸڭشە ونىڭ ٶلەڭدەرٸ جاڭبىردان سوڭعى جۇپار يٸسٸ بۇرقىراپ شىققان دالاعا ۇقسايدى. جەپ-جەڭٸل, تاپ-تازا بٸر ەلەم. ونى ازىڭقىراپ, قاجىڭقىراپ جٷرگەن كەزدەردە قولعا الاتىنىمىز دا سودان بولار. قارا كٶلەڭكەدەن جارىققا, لايساڭنان كٶكورايعا, ىزعاردان شۋاققا اسىققان ادامنىڭ جانسەرٸگٸ بولاتىن پوەزييا.
ساعيدى, قىسقا قايىرىپ ايتساق, تازارۋ ٷشٸن, ارىلۋ ٷشٸن وقۋ كەرەك.
بالالىق شاقتارى سوعىسقا تۇسپا-تۇس كەلگەن اقىنداردىڭ بەرٸنە تەن بٸر ورتاق قاسيەتتەر بولادى. ولاردىڭ قاي قايسىسى دا جىل مەزگٸلدەرٸنەن كٶكتەمدٸ ەرەكشە شابىتپەن جىرلايدى. ەستە, تۋماي جاتىپ قارا سۋىققا ۇرىنىپ, قيىن-قىستاۋ, اش-جالاڭاش تار جول, تايعاق كەشۋلەرگە تاپ بولعاندىقتان با قايدام, ەيتەۋٸر جىلىلىق ماۋسىمى ولار ٷشٸن ەرەكشە قادىرلى. كٶكتەم, ەلبەتتە بٸرٸنشٸ كەزەكتە تۇماعاڭنىڭ ماۋسىمى, تٸپتٸ ليريكادان گٶرٸ سالماقتى وي ايتۋعا ماشىق جۇمەكەن مەن قادىر اعامىز دا جازعىتۇرىم دەسە سەڭٸ بۇزىلعان داريياداي جٸبٸپ سالا بەرەدٸ.
ساعي اعانىڭ كٶكتەمٸ ونىڭ جانىنان ٶمٸرباقي كەتپەيتٸن مەڭگٸ بٸرگە ماۋسىمى ەدٸ.
ساعي اعانىڭ كٶكتەمٸ نۇرلى كٶكتەم, جىلى كٶكتەم ەدٸ.
ەستە ادام جاسى ۇلعايعان سايىن جىلىلىقتى ۇناتاتىن بولۋعا كەرەك.
جاپ-جاسىل…دٷنيەنٸڭ جاسىل بەرٸ,
جاپ- جاسىل بۇلتتار دا اناۋ اسۋداعى.
وسىناۋ كەرەمەتتٸ كٶرگٸسٸ كەپ,
دەرتٸپ تۇر جاسىل بٷرشٸك اشىلعالى.
نەمەسە
كٶكتەم زۋلاپ ٶتٸپ جاتىر تٶبەمنەن,
كٶكشٸل بۋلار كٶشٸپ جاتىر بەلەڭنەن.
بەلدٸ بۋىپ بٸر جۇلدىزدى بەتكە الىپ,
بٸر سيقىرلى جولعا تٷسٸپ كەلەم مەن.
وسى جولدا ٶتەدٸ ەندٸ ٶمٸرٸم,
وسى جولدا قارتايادى سەرٸگٸم.
مەنەن بۇرىن كەتكەندەر كٶپ بۇ جولمەن,
مەن بۇ جولعا تٷسكەندەردٸڭ سوڭىمىن.
نەمەسە
كٶكتەمدە بٸر كٶك توعاي
شۋىلدايتىن,
كٶكتەمدە بٸر تۇلا بوي دۋىلدايتىن
بەتكە جۇققان دالانىڭ اق توزاڭى
اق جاڭبىرمەن جۋماسا
جۋىلمايتىن.
كٶڭٸلدٸڭ دە,بەتتٸڭ دە كٸرٸ كەتٸپ,
اعۋشى ەدٸك دالانى دٷبٸرلەتٸپ,
اق نايزاعاي سەكٸلدٸ ايقىش ۇيقىش,
اق جاۋىننىڭ اراسىن تٸلٸپ ٶتٸپ.
نەمەسە
كٶكتەمدەي نەزٸك سەزٸممەن,
كەۋدەنٸ كٷيلەر تەربەيدٸ.
قارا بٸر جەردٸڭ ٶزٸن دە,
قاتتىراق باسقىڭ كەلەمەيدٸ.
ساعي اعاي, بەلكٸم القىن-جۇلقىن اساۋ ٶلەڭدەر جازباعان بولار, قولدان جاسالعان پاتريوت اقىن, ۇلتشىل اقىن دەگەن انىقتامالىقتاردا ونىڭ ەسٸمٸن كەزدەستٸرمەسەڭٸز تاڭقالۋدىڭ كەرەگٸ جوق. ونداي قاسيەتتٸ اتتى بٷگٸندە ەكٸنٸڭ بٸرٸ ەگٸزدٸڭ سىڭارىنا تەلي سالۋدى داعدىعا, ەدەتكە اينالدىردىق, سونداي «تٸزٸمگە «ونىڭ اتى ٸلٸكپەۋٸ ەبدەن مٷمكٸن, بٸراق «ۇلتشىلمىن»دەپ ايقايلاماي-اق ۇلى ٸستەر تىندىرۋعا بولاتىنىن بٸر ٷيرەنسەك سەكەڭنەن ٷيرەنۋگە بولاتىن ەدٸ. ەرتەرەكتە ونىڭ جەم ٶزەنٸ تۋرالى بٸر شاعىن ٶلەڭٸ بولدى. بۋىرقانىپ, بۋسانباي-اق, تاسىپ-تٶگٸلٸپ, وراي شاۋىپ, ويقاستاماي-اق, تىپ-تىنىش قانا شىمىرلاپ اعىپ, تالاي مەكەنگە نەر بەرەتٸن, ەر بەرەتٸن دالا ٶزەنٸن ەدەتتەگٸدەي ەدەمٸ سۋرەتتەگەن ەدٸ. بٷگٸن قاراپ وتىرساق, سول موماقان ٶزەن تۋرالى جىر سەكەڭنٸڭ ٶزٸ تۋرالى ٶلەڭ ەكەن عوي.
مەن ۇلتشىلدىق تۋرالى سٶز بولعاندا بٷگٸنگٸ ەكٸ يىعىن جۇلىپ جەپ, بارا جاتقاننىڭ بالتاسىن, كەلە جاتقاننىڭ كەتپەنٸن الىپ قالارداي الاسۇرىپ جٷرگەن كٶزٸ تٸرٸ «جانكەشتٸلەردەن» گٶرٸ ٶمٸردەن ٶتٸپ كەتكەن مومىن اعالارىمدى كٶبٸرەك ويلايمىن. ادامدى جاس ۇلعايعان سايىن ساعىنىش… ييا, ساعىنىش دەگەن بٸر دەرت دٸڭكەلەتە تٷسەتٸنٸ راس ەكەن, قايران كٶكەلەرٸمنٸڭ قاي قايسى دا ساعىنىش تۋرالى ٶلەڭ وقىساق, نەگە ويلانىپ قالاتىنىن ەندٸ تٷسٸنٸپ جٷرمٸن. ول كەزدە بٸز كٸمنٸڭ قادىرىن بٸلدٸك, نەنٸڭ پارقىنا جەتتٸك?!
مەن ونىڭ ەجە تۋرالى شاعىن عانا ٶلەڭدەرٸن باسقالاردىڭ ارىستانداي اقىرعان, ٶلٸ ەرۋاقتاردى شاقىرعان «ۇلتشىل» داستاندارىنىڭ ەشقايسىسىنا دا بەرمەس ەدٸم. ول قازاق پوەزيياسىندا ەجە بەينەسٸن قايتالانباستاي عىپ سومداي بٸلدٸ. ونىڭ ەجەسٸ سەنٸڭ دە, مەنٸڭ دە, ونىڭ دا ەجەسٸ سەكٸلدٸ ەسەر قالدىرادى. ەسكٸ ماقال «اسپاندا اي ورتاق, كٶكتە كٷن ورتاق «دەيدٸ. جەردە جاقسى ادامدار ورتاق. تانىس وبراز. ەلسٸن-ەلسٸن قايتالاپ وقىپ تۇراتىن ٶلەڭدەرٸڭ بولادى ەمەس پە, مەن ٷشٸن سونداي جىرلاردىڭ بٸر ونىڭ «اۋىلعا بارعاندا» اتتى ەجە تۋرالى باللاداسى.
ٶزٸمنٸڭ عانا بالام دەپ,
ٶسٸرگەن مەنٸ باۋىرىندا,
بەتٸمنەن تۋعان انام كەپ,
بٸر سٷيگەن ەمەس الدىندا.
بار جوعى بٸر-اق شۋماق. وسى تٶرت جولدا قازاق دەگەن ۇلتتا عانا بولاتىن ەجە بەينەسٸ بار. كٶپ سٶز, ارتىق بوياۋ جوق. ەجەسٸنٸڭ باۋىرىندا ٶسكەن بالا وقۋدان اۋىلعا قايتىپ كەلەدٸ. «جەتكٸزەر ەمەس جول دا ەلٸ, جٷرٸسٸ شابان ناردىڭ دا, اق قايىڭ قۇساپ جونداعى, اق ەجەم وتىن الدىمدا. بيلٸك جوق بالا شاعاعا, بولادى سونىڭ ايتقانى بارىپتى سوناۋ قالاعا ٶزٸ الىپ مەنٸ قايتقالى» دەيدٸ. كەنەت تٷتٸنٸ شۇباپ اۋىل كٶرٸنەدٸ. ەتەگٸنە سٷرٸنە-قابىنا بٸر ەيەل بۇلارعا قاراي جٷگٸردٸ. جولسەرٸك پوشتاشى شال «قۇداي بٸلەدٸ, شىداماي جٷگٸرٸپ كەلە جاتقان مىنانىڭ شەشەسٸ شىعار» دەيدٸ. ايتسا ايتقانداي, القىنىپ جەتكەن انا ناردان دومالاپ تٷسكەن ۇلىن قۇشاعىنا قىسىپ «قۇلىنىم»دەپ جىلاپ قويا بەرەدٸ. انا جٷرەگٸ دەگەن وسى. ول كەرەك دەسەڭ تاۋ بۇزادى, تاس قوپارادى. بٸراق… سول سەت تٷيە ٷستٸنەن تٷيٸلە قاراعان كەمپٸر:
– بولدى عوي, دەدٸ سونشاما,
قامكٶڭٸل جانداي زارىققان,
كٷلمەي مە مىناۋ ەل ساعان,
ۇيالساڭ نەتتٸ حالىقتان.
القىنىپ سونشا ۇشپاي-اق,
اۋىلدا كٷتسەڭ نە ەتەدٸ.
بەلگٸلٸ سٷيٸپ قۇشپاي-اق,
بالانىڭ سەنٸكٸ ەكەنٸ.
بٸلەدٸ بٷكٸل قاۋىم دا,
اشۋى جوق-تى مۇنشالىق.
قاراماي تارتتى ول اۋىلعا,
قامشىمەن ناردى بٸر سالىپ.
وسىنداعى «بەلگٸلٸ سٷيٸپ قۇشپاي-اق بالانىڭ سەنٸكٸ ەكەنٸ» دەگەن سٶزدٸڭ قانشالىقتى سالماقتى ەكەنٸن سەزۋ ٷشٸن قازاق بوپ تۋۋ كەرەك. ەيتپەسە, «وندا تۇرعان نە بار, شىنى سول ەمەس پە?» دەپ جەلە جورتىپ, سىدىرتىپ ٶتە شىعۋعا بولادى. ۇلت ەرەكشەلٸگٸ دەگەن وسى سىندى ٶتە نەزٸك يٸرٸمدەردەن قۇرالاتىن بولۋعا كەرەك. قازاق دەگەن كٸم دەسەڭٸز, قازاق دەگەن وسى ەجە. ونىڭ وسى بٸر سىرت قاراعاندا زٸلسٸز اشۋىندا دٷنيەنٸ تەڭسەلتەر كٷش بار. وعان قارسى تۇرۋ مٷمكٸن ەمەس. ۇلتىمىزدىڭ ۇيات-يمان, وبال-ساۋاپ دەيتۇعىن رۋحاني ەلەمدٸك ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرعان دا, ونى عاسىرلار بويى ٶزگەرتۋ, قۇبىلتۋ, مودەرنيزاتسييالاۋ سٷرگٸلەرٸنەن امان ساقتاپ كەلە جاتقان دا سول كٷش. سول كٷشتٸ سەزٸنبەگەندەردٸ, سەزبەي ٶسكەندەردٸ اياۋ كەرەك. تٷپتەپ كەلگەندە ەڭگٸمە ۇلتتى ساقتاپ قالۋ تۋرالى بولىپ وتىر.
ارادا جىلدار ٶتتٸ. بالا ەسەيٸپ ەر جەتتٸ. ەجە و دٷنيەلٸك بولدى. كەشەگٸ كەلٸنشەك بٷگٸندە ەجە. كەزەكتٸ ساپاردان اۋىلعا ورالعان بالانى تاعى دا اۋىل قىر باسىنان قارسى الادى.
ايمالاپ جاتقان كٶپپەنەن
اپام دا بٸرگە ۇمتىلدى.
قينادى-اۋ, سول شاق ٶزٸن دە,
قۇشاققا مەنٸ الا الماي.
ايمالاپ جاتقان كەزٸندە,
اق ەجەم كٶرٸپ قالارداي.
ونىڭ ەجە تۋرالى تاماشا ٶلەڭدەرٸ تەك مۇنىمەن شەكتەلمەيدٸ. ەجە تۋرالى ەربٸر ٶلەڭٸ ەسكٸ تاقىرىپقا ارنالعانمەن شىن مەنٸنٸدەگٸ جاڭا دٷنيەلەر بولدى.
ەجەنٸڭ جايلى ارقاسى,
سەكٸلدٸ مامىق قۇستٶسەك.
جابىسىپ قولدار, ايقاسىپ,
ەرتەدەن كەشكە تٷسپەس ەك.
شەشەگە بٸر سەت ۇناماي,
تٷنەرە قالسا بۇلت كەلٸپ,
ەجەنٸڭ باۋىرى ۇياداي,
كەتۋشٸ ەك وعان زىپ بەرٸپ.
سەنٸ ەدٸ اۋىل ٷيدٸڭ دە,
جٷرۋشٸ ەك ونى پٸر تۇتىپ.
جەتكٸزگەن بٸزدٸ بۇل كٷنگە,
جاباعى جۇلىپ, جٷن تٷتٸپ.
شىنىندا, سوعىس جىلدارى ەسەيگەن اقىندار ٷشٸن ەجە ەرەكشە تاقىرىپ. مۇقاعالي ايتادى:
جەتەر ەندٸ, جەل سٶزدٸ جەلپٸدٸ ٸنٸڭ,
جولاۋشى اعا بارسىڭ با, مەن تٸرٸمٸن.
اتىن بىلعاپ امان-ساۋ جٷرسٸڭ بە سەن,
قازاقتىڭ قاسيەتتٸ كەمپٸرٸنٸڭ.
جۇمەكەن اعامىزدىڭ ەجەسٸ ەۋەلٸ ٶلەڭدەرٸنەن كٶرٸنسە, كەيٸن كەلە پروزاسىنا كٶشٸپ وقىعان ادامنىڭ جادىندا مەڭگٸ قالاتىن وبرازعا اينالدى.قادىر اعامىزدىڭ ەجە تۋرالى ٶلەڭٸنە نۇرعيسا تٸلەنديەۆ ەن جازدى.
كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە ىڭعايعا كٶنگٸش, مومىنداۋ, قاق سوقپەن ٸسٸ جوق, داۋ-دامايعا ارالاسپاي تىنىش ٶمٸر سٷرەتٸن «جۇمساق» اعامىزدىڭ قايىڭنىڭ بەزٸندەي قاتتى, قارا ەمەندەي قايسار مٸنەز تانىتاتىن تۇستارى بولدى. ول كەزدە بىلايعى جۇرت ساعي اعانى تاني الماي قالاتىن. ەڭگٸمە قازاق ٶلەڭٸنٸڭ تازالىعى تۋرالى بولىپ وتىر. ول «جازۋشى» باسپاسىنىڭ پوەزييا رەداكتسيياسىن باسقارىپ وتىرعاندا قاپتاعان قالىڭ حالتۋرامەن اياۋسىز كٷرەسە بٸلدٸ. بۇل ايتۋعا وڭاي سٶز. پرينتسيپتٸ باسشى بولۋ دەگەن قاي كەزدە دە جاۋ كٶبەيتۋ دەگەنمەن بٸردەي. سول زاماندا ەدەبيەتتٸڭ ماڭىندا جٷرەتٸن كٸسٸلٸردٸڭ بەرٸ بٸلەتٸن بٸر اقىن بولدى. ەشكٸمگە زالال-زييانى جوق جاقسى كٸسٸ ەدٸ مارقۇم. ەتتەڭ, ٶلەڭٸ ٶتە ناشار بولاتىن. سوعان قاراماستان قالاي دا كٸتاپ شىعارۋدى ماقسات تۇتىپ, تٷرلٸ ايلا-شارعىلار جاسايتىن. ونىڭ قاي قىلىعىنا دا تٶتەپ بەرگەن ساعي اعا بولدى. ساعي اعا باستاعان پوەزييا رەداكتسيياسىنىڭ ەدٸلدٸگٸ ارقاسىندا ول كٸسٸ «زاماننىڭ ۇلى حالتۋرششيگٸ» اتاندى. بٸراق, ول بۇل اتاققا نامىستانبايتىن, كٷلٸپ قويىپ, «شەدەۆرلارىن» ەرٸ قاراي تۋىنداتا بەردٸ.
سونداي بٸر «ۇلى شىعارمانى» تالقىلاۋعا قاتىسىپ وتىرسىز دەلٸك. مىناداي قويىلىمدى كٶزٸڭٸزگە ەلەستەتٸڭٸز. 1980-جىلدار… «جازۋشى» باسپاسى. پوەزييا رەداكتسيياسى. كەزەكتٸ ارىزدان سوڭ ارناۋلى كوميسسييا قۇرىلىپ, «ۇلى اقىنداردىڭ جاڭا شىعارمالارىن» تالقىلاۋعا جينالعان جۇرتتىڭ اراسىنان, ەلبەتتە بٸرٸنشٸ بوپ عافەكەڭ, عافۋ قايىربەكوۆ سٶيلەيدٸ. سٶيلەگەندە نە دەيدٸ?
– سەن, ساعي قاراعىم, قانداي جٸگٸتسٸڭ ٶزٸڭ, سەنٸ بٸرەۋلەر قوي اۋزىنان شٶپ المايتىن جۋاس دەۋشٸ ەدٸ, بٸرەۋلەر جۋاس قاشاعان دەدٸ, ەكەۋٸ دە ەمەس, قولىنان ٸس كەلمەيتٸن بوزباس بٸرەۋ بوپ شىقتىڭ عوي. ەگەر پوەزييا رەداكتسيياسىن باسقارۋ قيىن بوپ جٷرگەنٸن ٶزٸڭ ايتۋعا ۇيالساڭ بٸز ايتالىق ەساعاڭا (ەساعاڭ – ەسەت ەۋكەباەۆ, «جازۋشى» باسپاسىنىڭ سول كەزدەگٸ باس رەداكتورى) ەرتەڭ-اق پريكاز شىعارتادى,-دەپ قاھارلانا باستايدى سٶزٸن. كەڭ بٶلمە قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىپ-تىنىش. ساعي اعامىز سىر بەرەر ەمەس, تٶمەن قاراپ جىميعان قالپى مٸز باقپايدى. اعا بۋىن داۋدىڭ ارتى نە بولار ەكەن دەپ اڭىسىن اڭدىپ ٷندەمەسە, بٸز سيياقتى جاستار بٸر بۇرىشقا تىعىلىپ دەمٸمٸزدٸ ٸشتەن الىپ ٷرگەدەكتەنٸپ وتىرمىز. «شىراعىم ساعي», – دەپ جالعايدى سٶزٸن عافەكەڭ, بٸز سەنٸ بۇل اراعا حالتۋرامەن كٷرەسەدٸ دەپ وتىرعىزدىق, ال سەن بولساڭ قۇلىننان ساقاۋ, قۇناننان تٸسەۋ قالدىرماي ويدان قىردان, ەدٸل, جايىق, سىردان تٸپتٸ, پونيماەش جەردەن كٶكتەن بٷتٸل حالتۋرانى جيىپ ەكەلٸپ بٸزدٸڭ التىن ۋاقىتىمىزدى الىپ تالقىلاۋعا سالاسىڭ. التاي-اتىراۋدا «جازۋشىنى» جاعالامايتىن حالتٶرشٸك قالدى ما ٶزٸ? نەمەنەگە الىستان ٸزدەيسٸڭ وندايدى, الىستان اربالاعانشا, جاقىننان دوربالا دەگەندٸ ايتقان اتا-باباڭ سەن ەكەۋمٸزدەن گٶرٸ اقىلدى كٸسٸلەر ەدٸ دەسەم بۇعان دا داۋ ايتاتىندار بار ما, سو پرينتسيپپەن كەلگەندە مىنا ورتامىزدى تولتىرىپ وتىرعان قادىرلى ەبەكەڭ, ەبۋلاقاپ رايىمبەكوۆ اعاڭ كٸمنەن كەم, جوق سەن ايت, سەن ايت قانە, ايتقاندا دار الدىندا تۇرعانداي تٶمەن قاراپ مٸڭگٸرلەمەي, ار الدىندا تۇرعانداي باسىڭدى كٶتەرٸپ تۇرىپ ايت, ەستٸلٸك بەرٸمٸز, ەستٸسٸن الاشتىڭ ازاماتتارى, قايسىسىنان كەم سولاردىڭ مىنا وتىرعان ەسٸل ەبەڭ? «ازاۋلىنىڭ ستامبۇلدان نەسٸ كەم», بەزوبرازيە, ارعى بەرگٸڭدە قىرىق مىڭ جول جازعان كٸمٸڭ بار, كٶلەم جٶنٸنەن گومەرٸڭنٸڭ دە ەنەسٸن ۇرىپ جٸبەرمەي مە, ەبۋلاقاپ اعاڭ. جوق, شىراعىم ساعي, سەندە اعا سيلاۋ دەگەن بولماۋشى ما ەدٸ, ا?» دەپ بٸر قايىرعاندا زال تولى جۇرت نە كٷلەرٸن, نە كٷلمەسٸن بٸلمەي اڭىرىپ وتىرىپ قالادى. ەبەكەڭ مارقۇم قوجاناسىرلاۋ كٸسٸ «عافەكە, مەن تۋرالى ساعيعا حاماڭ دا (حاميت ەرعاليەۆ) ايتقان, بۇلار حاماڭا دا قۇلاق اسپاي وتىر عوي?» دەپ ارقالانا باستاپ ەدٸ, جۇرتقا ٸلەسە ساعي اعاي دا كٷلٸپ جٸبەردٸ. عافەكەڭ بولسا, «ەنە, ەبۋلاقاپ, كٶردٸڭ عوي, كٷلگەنٸ كەلٸسكەنٸ, باسىلادى كٸتابىڭ, باسىلماسا حاماڭدى قوتتاپ-قوتتاپ قايتا cالامىز, قورىقپا» دەپ تاعى كٷلدٸردٸ. كەيٸن سەكەڭ وسى تاقىلەتتەس سيتۋاتسييالار تۋرالى: بار ەكەن عوي قىزىق قىزىق تٸرشٸلٸك, تۇر ەكەن عوي سەۋلە شاشىپ, كٷن شىعىپ. ٶمٸر بويى جٷرٸپپٸن عوي, وبال-اي. ەبۋلاقاپ ارىزىنا تۇنشىعىپ دەپ جازدى. ٶمٸرٸندە كٸسٸنٸڭ بەتٸنە جەل بوپ تيمەگەن مومىن اقىندى وسىنداي قاتقىل شۋماقتار جازۋعا مەجبٷرلەگەن نەندەي جاعدايلار ەدٸ? وسىدان-اق احۋالدىڭ قانشالىقتى كٷردەلٸ بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ەلبەتتە, قىسىر سٶز كٷلمەككە جاقسى, انىعىندا سٸز بەن بٸز توقىراۋ كەزەڭٸ دەپ ەسەككە تەرٸس مٸنگٸزٸپ قويعان سول زاماندا ەدەبيەتتەگٸ حالتۋرامەن كٷرەس اياۋسىز جٷردٸ. بارماق باستى كٶز قىستى, باسقانى بٸلمەيمٸن, ەدەبيەتتە جوق ەدٸ. بەلكٸم قىزمەتتەن ٶسۋدە, اقشا تابۋدا, وردەن, اتاق, شەن شەكپەن, قالاماقى, پەتەر, ساياجاي, ماشينا الۋدا زاڭسىزدىقتار بولسا بولعان شىعار, بٸراق ەدەبيەتتٸ باعالاۋدا حالتۋراعا جول بەرٸلمەدٸ, پوەزييا اعايىنشىلىق, جەرلەستٸك, جٸكشٸلدٸك دەگەن دەرتتەردەن تازا بولدى. نەتيجەدە, قازاق ەدەبيەتٸ وسىنداي بيٸك دەرەجەگە كٶتەرٸلدٸ, ەسٸرەسە پوەزييا جانرى قاتتى ٶستٸ. وبراز جاساۋدا, كٶركەمدٸك كٶكجيەكتەرٸن كەڭەيتۋدە, تەحنيكالىق, فورمالىق ٸزدەنٸستەردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان تابىستارعا جەتتٸ. سول ەكپٸنمەن ٶتكەن 90-جىلداردىڭ ورتا شەنٸنە دەيٸن كەلدٸك, ودان بەرگٸ جەردە ٶز باسىم ٸلگەرٸلەۋدٸ كٶرٸپ وتىرعام جوق, باياعى شالدار سالىپ بەرگەن ەسكٸ سٷرلەۋدٸ شيىرلاپ كەلەمٸز. قاتال سىن, ەدٸل تارازى جوقتىڭ قاسى. ەسەسٸنە بۇرىن سوڭدى بولماعان, كٶز كٶرمەك تٷگٸلٸ قۇلاق ەستٸمەگەن ارتىق باعالاۋ, اسىرا ماقتاۋ, بٸرجاقتىلىق, وداشىلدىق, ۇرانشىلدىق باسىم. بۇرىن مۇنىڭ بەرٸ ۇيات سانالاتىن. قازٸر وسى تاقىلەتتەس ٶلەڭ جازباساڭ ۇيات. شارۋاڭ ٸلگەرٸ باسپايدى. شالقاڭنان تٷسكەنٸڭدٸ اڭعارماي قالاسىڭ. ەڭ جامانى وسىنداي مورالداعى تۇتاس جاس بۋىندار قالىپتاستى. ول كەزدە قازاق ەدەبيەتٸندە جالعىز ەبۋلاقاپ بولدى, بٷگٸندە ەر وبلىس, ەر اۋدان, ەر اۋىلدىڭ ٶز ەبۋلاقابى ٶسٸپ جەتٸلدٸ. بٸزدٸڭ ەبۋلاقاپ جاسامىس كٸسٸ ەدٸ, بٷگٸنگٸ ەبۋلاقاپتار جاسارىپ كەلەدٸ. بۇلاردىڭ بٸرەۋٸنە سىن ايتساڭ, قالعاندارى ر. كيپلينگتٸڭ «ماۋگليٸندەگٸ» باندەرلوگالارشا شۋىلدايدى. ول كەزدە ەدەبيەتكە بايلانىستى ەربٸر سىيلىقتىڭ ٶز سالماعى بولدى, بٷگٸنگٸدەي بالىق ٷلەستٸرگەن سىندى قاربالاس ول كەزدە بولعان ەمەس. ەدەبيەت ەدەبيەت ەدٸ.
قالاي بولعاندا دا, ساعي اعامدار باقىتتى عۇمىر سٷردٸ. مەندٸ, ماعىنالى ٶمٸر كەشتٸ. ول جامان ٶلەڭ جازۋعا الدىنداعى قۋان اعاڭ شاڭعىتباەۆتان ۇيالدى. سەبەبٸ قۋان اعاڭ قازاق جىرىنا ادال بوپ ٶتتٸ. ونىڭ كٸتابىنا «ار» دەپ ات قويۋۋىنا مورالدىق تا, شىعارماشىلىق تا تولىق قۇقى بولدى. ول تۋرالى كەزٸندە ۇلى مۇحاڭ, مۇحتار ومارحانۇلى ەۋەزوۆ ايتتى. «ساعيلارعا جٷرمەي-اق اعا بولىپ, ٶلە ٶلگەنشە ٶتسەم عوي بالا بولىپ» (ق.شاڭعىتباەۆ).
مۇقاعالي حالتۋراعا بارمادى. الدىندا «اشۋلى گروزنىي پاتشاعا ۇقساپ» ەبەكەم, ەبدٸلدە تەجٸباەۆ تۇردى. «جامان جىر جازعان كٷنٸ اق تاياعىڭ, ارقامدا وينار ما دەپ قاۋىپتەنەم» (مۇقاعالي).
ييا, ولار باقىتتى ادامدار ەدٸ. مەن سۋرەتشٸ ەمەسپٸن, سۋرەتشٸ بولسام تاڭعى تازا اۋامەن تىنىستاپ, جاڭبىردان سوڭعى شىقتى كەشٸپ كەلە جاتقان, اق كٶيلەك كيگەن بٸر توپ ادامنىڭ بەينەلەرٸن سالار ەدٸم.
سول كەزەڭنٸڭ اقىندارىنىڭ قاي-قايسى دا ٶزٸنەن ٷلكەن اعالارىن كەرەمەتتەي سىيلاي بٸلدٸ. سەكەڭ سىرباي اعاعا ارناعان ٶلەڭٸندە اعا سىيلاۋدىڭ قانداي بولۋعا كەرەگٸن كٶرسەتە بٸلدٸ. ال دوسحان جولجاقسىنوۆ ەنگە قوسىپ ايتىپ جٷرگەن «اۋىل قارتتارى» بٷگٸندە كلاسسيكالىق تۋىندىعا اينالعانىن بەرٸمٸز دە كٶرٸپ وتىرمىز. دٷنيەگە كەلەر بٸر رەت, دارييا – كەۋدە, تاۋ مٷسٸن. قۇرىشتان قۇيعان قۇدٸرەت, قارتتارىم, ەسەن-ساۋمىسىڭ? ٶزدەرٸڭ بولساڭ جانىمدا, ەل ٸشٸ – جومارت, ەڭسەلٸ. دەن يسٸ جٷرگەن بۇرقىراپ, دالامنىڭ بٸر-بٸر بٶلشەگٸ. ارادا جىلدار جٶڭكٸلٸپ, الىستاپ كەتتٸم بٸرتٸندەپ. ايتا الماي اۋىز تولتىرىپ, «اسسالاۋماعالەيكٷم!»دەپ…
مەن ساعي اعامەن كٶزٸ تٸرٸسٸندە كٶپ ارالاسپادىم. تانىس-بٸلٸستٸگٸمٸز امان-ساۋلىق سۇراسۋدان ەرٸ اسقان جوق. بٸراق, نەگە – دٷر, جىل ٶتكەن سايىن, اعام الىستاعان سايىن مەن وعان جاقىنداپ كەلە جاتقان سەكٸلدٸمٸن. نەگە بۇلاي ەكەن, ا?
ەسەنعالي راۋشانوۆ
