Ábilhan Qasteevtiń “Jeltoqsan. Jańaózen” atty aiaqtalmai qalǵan sýretter toptamasynyń eskizderi onyń Almatydaǵy mýzei úiinde saqtalǵan. Akvareldik jumystar.
Jeltoqsan saiyn sol sýretterdi qaita bir kórip shyǵý ádetke ainalǵaly qashan. Kórgen saiyn Baironnyń “Manfredindegi” bir joldar jadymda jańǵyrady. Ony sózimniń sońynda aitamyn. Ataqty sýretshi atalmysh toptamasyn 1986-jylǵy Jeltoqsan oqiǵasynan kóp jyl buryn, 2015-jylǵy Jańózen qyrǵynynan da kóp jyl buryn salǵan. Ne uqsastyq bar? Ne biriktirip tur bul qaiǵyly kúnderdi? Qáne, bajailap bir qaralyq.
Jańaózen. Jeltoqsan. Yzaly kún yzǵyryǵy óńmenińnen ótip qutyryp tur. Qaiǵyly emes, qaraly emes. Sharshańqy da emes, sharasyz da emes. [Ekibastan, shat shadyman shaqtar týraly áńgime bolýy da múmkin emes]. Yzaly. Nege yzaly ol? Qaraqoshqyl álem qarǵanyp turǵan sekildi. Jylap turǵan joq. Boldyryp ta turǵan joq. Aiqailamaidy, daýys salyp eńkildemeidi de. Qarǵap tur. Kimdi qarǵap tur ol? Qazir sálden soń kún tutylatyn syqyldy. Oidy qyrǵa, qyrdy qurdymǵa qýardai sýyq jel azynaidy. Qoiny qonyshyńnan ótip, jyly deneńe ápsátte jylan kirip ketkendei jiyrylasyń. Kiim qamsaý emes. As azyq emes. Sál myzǵyp almaqqa jantaisań janyń murnyńnyń ushyna kelip qaita atyp turasyń. Qatar kele jatqan kisiniń júzin kórmeisiń. Sebebi ol da sendai basqa jaqqa qarap tur. Qaida deisiz be? Aspanǵa. Aspanda qudai bar, ol ádiletti dep sengendikten.
Meniń erkimde bolsa bul sýretke “Aspany joq qala”dep at qoiar edim.
Bizdiń aýyldaǵy poshtanyń dálizinde qaidan, qashan, qalai kelgenin eshkim de bilmeidi, bir sýret japsyrýly turatyn. Eski bir jýrnaldyń ishki aiqarma betine basylǵan túrli tústi sýret. Kórgen saiyn zárem ushýshy edi. Keiin bildim, bul Titsiannyń “Lavrentii áýlieniń azap keshýi”degen jumysy eken. Tiri adamdy laýlap janǵan oshaqtyń ústine shalqasynan tastap shyjǵyryp jatyr, ol azdai qyzyl jeńsiz [álde, qyzyl shápkili me?] kigen bireý álginiń baýyryna aiyr bas qara temirdi kúshtep tyǵyp tur. Ókpe baýyryn biteýlei sýyryp almaqshy. Qulaǵynda syrǵasy jyltyraidy. Qul ǵoi demek. Uzaq qarasań sol bir qul, birneshe qyzyl jaǵaly jendetterge ainalyp ketedi. Belinde qanjar. Arǵy jaǵynda temir dýlyǵaly bireý tur, bet aýyzy kórinbeidi. Otqa tiridei qaqtalǵan kisi qulyndaǵy daýysy quraqqa shyǵyp shyńǵyrady. Nege dúr, men osy sýrettegi adamdardy bir úidiń kisileri dep oilaitynmyn. Aǵaly inili. Bir atanyń balalary sekildi kórinetin. Bet aýzyn tumshalap alǵan aǵasy jurtty bir birine aidap salyp tiridei órtep, óltirtip jatyr. Ózi tasada qalmaqshy.
Keiin men álemniń kóptegen mýzeilerin araladym. Orta ǵasyrlardaǵy Eýropa qyl qalam sheberleriniń shirkeý bezendirmelerin, Injil hikaialaryn, Isa paiǵambardyń ajalyn, aqyr zaman azaptaryn beinelegen sýretteriniń eshqaisy da bala kezde kórgen álgi eki sýrettei áser etpedi. Biraq Ábilhan aqsaqaldyń janymdy budan da beter túrshiktiretin “Jeltoqsan. Jańaózen” atty sýreti baryn men ol kezde bilmeppin. “Jeltoqsan saiyn jetim bop, Bir jylap alar júrek bar”desek, bul da osy aida týǵan joldar. Kúnder óter, ailar, jyldar óter, jańa ǵasyrlar keler. Qazaq balasy Jeltoqsandy umytar ma eken? Umytsa onyń nesi qazaq?
Ábilhan aqsaqaldyń mýzeiinen osyndai oi qushaǵynda shyǵasyz.
Sol Almaty, sol ózen.
Jer dúnie túnde jaýǵan qardan soń alys joldan sharshap kelip bir sát qalǵyp ketken atasynyń uiqysyn buzyp almaiyn degen baladai demin ishine tartyp tyna qalǵan. Tóńirek appaq-aý, appaq. Tek buta basyna ilinip qalǵan bir japyraq qyzyl matadai bop ár jerden sýyqtorǵai kórinedi. Kip-kishkentai bop alyp “mal tapqysh”. Myna qalyń qarda endi qaitaiyn dep qus bitken abdyrap turǵanda sýyqtorǵai qanatyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, ushtany úieńki men ushqatty basyp qalǵan qardy saý etkizip jerge bir-aq tógedi. Tógedi de kúzden qalǵan dánekterdi, búrshik-búrlerdi taýyp jei bastaidy. “E, eńbek etseń bul kúzde de jem tabýǵa bolady eken ǵoi” degendei tórt túlik mal qimaidy.
Qyrǵaýyldyń balapandary áldeqashan qaraqanattanyp, shyrǵanaqqa qona bastaǵaly qashan.
Ásemshymshyq ánge basady.
Shekildek qaiyńnyń “syrǵalaryn” julqylai bastaidy.
Munyń bári dán-dánekpen qoretenetin qustardyń áreketi. Al jaz boiy qurt-qumyrsqa jep kún kórip kelgen qanatty dostarymyz qaitedi eken. Orystyń bir maqaly “jorǵalaý úshin jaralǵandar ushýǵa jaramaidy” deidi. Beker. Dana tabiǵat óz perzentterin óltirip almaý úshin “qaita qubra” bataidy. Mysaly, tentekqus dereý ósimdik dánin izdeýge kóshedi. Izdeýge kóshkende, ol jaz boiy “kókaldy qýyp, gólaittai” bermei, tyrnaǵyna ilingen úieńki men jóńkeniń, jańǵaq pen shieniń dánderin ózi biletin aǵash qýystaryna tyǵa bergen. Erteńgi kúnin oilap erte bastan qamdanǵan kánigi sharýadai búginde onyń jaǵasy jailaý, tósi qystaý. Eshteńeden kemdik kórer emes. Saryshymshyqtar da solai. Jazda qýys-qaltarysqa ákep qyzdyń jiǵan júgindei qaz-qatar jinap qoiǵan ósimdik dánderimen qatar qatyp semip qalǵan shybyn-shirkei, qurt-qumyrsqalardy birden qylǵytady.
“Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa, tastan túlki tabylar ańdyǵanǵa” deidi Abai atamyz. Túlkiniń ańshy bitkendi erekshe eliktiretin kezi osy kez. “Túlki túginen jazady” deidi halyq. Áste bul o basta, qate aitylǵan maqal. Olai deitinimiz, túlki tamaq izdep jortýylda júredi. Kúzdegidei órip júrgen tyshqan joq. Balapan qustar áldeqashan eseiip, jyly jaqqa ushyp ketken. Sodan “túlkideiin tún qatyp” deitin kúnder bastalady. Túk tappaǵan soń jazǵan túlki jańa jaýǵan qarda iz kesedi, sol kezde qyran, búrkittiń, ushqyr tazynyń ne beren myltyqtyń qaraýylyna iligedi.
Borsyq, qundyz, tiin qysqy uiqyǵa bas qoiǵaly qashan. Ras, qys jaily bolǵan jyldary tiin kópke deiin “kóz ilmeidi”. Sonyń bir mysaly, tóbeńde lashyn ainalady. Tómennen qarap turyp osy qusty bashqurt aǵaiyndardyń “sápsáń” deitinin oilaisyń. Bul bizdiń tilge aýdarsaq “shapshań” iaki “jyldam, tez” degeni emes pe? Orystar bashqurttardan úirendi me eken, bul qusty “sapsan” deidi. Kenet lashyn quldilai bastaidy. Ne kórdi eken? Bir qarasańyz kózge iliner eshteńe joq. Sóitsek, túietaily betkeige japa-tarmaǵai ósken qalyń shyrshanyń butaqtarynda eki tiin oinap júr eken. Jyrtqyshtyń qanat sýsylyn estigen mezet ekeýi de jyp berip aǵashtyń qýysyna kirip ketti. Saýysqan úrkip ushty. Bul neden qoryqty eken, bul kimge kerekpin dep oilaidy eken
22-jeltoqsan jyldyń eń qysqa kúni. Kózdi ashyp jumǵansha qas qaraiady, astronomiialyq turǵydan qystyń bastalar kúni osy kún. Biraq, dál biylǵydai jáili qys qashan boldy eken?! Qudai taǵala uzaǵynan súiindirgei, mai tońǵysyz jyly kúnder tym uzaqqa sozyldy. Jeltoqsannyń basynda tórt-bes kún táýlik boiy sýytty, biraq ol uzaqqa sozylmady Biraq, halyq boljamdaryna sensek, qys jyly bolsa, keler jaz jáisiz keledi. Sonda bizdi jańbyrly, naizaǵaily sýyq jaz kútip tur ma? Sengim kelmeidi.
Jeltoqsan – qusy kóp ai. Tarihqa kóz salsańyz, bul aida neshe bir uly oqiǵalar bolǵan. Biz úshin bul ai 1986 jyly qazaq jastarynyń kóterilisimen qymbat. Bul qozǵalań týraly da sońǵy kezde ártúrli alypqashpa áńgime kóp. Saiasat júrgen jer – lań. Lańsyz, daý-damaisyz, taza ómir súrýge bolmas pa, toba? Mysaly, Ana-Tabiǵat sekildi.
“Qys qystyǵyn qylmasa, jaz jazdyǵyn qylmaidy” deidi el.
Aiyr qalpaq aǵaiyndar jeltoqsandy beshtin aiy, keibir derekterde úshtiń aiy deidi. Jeltoqsannyń sońǵy onkúndiginen[ qazaqsha bul kez kúnniń qysqy toqyraýy] bastap týý sonaý aqpannyń basyna sheiingi aralyqty qyrǵyzdar qyryq birdiń shildesi dep ataidy. Qyryq birdiń shildesin on onbes kúnge jikteidi, sonda “Temir aiaz”, “Múiiz aiaz” jáne “Kiiz aiaz” deituǵyn úsh bólek kúnder tizbesi shyǵady. Eń qatal qys jeltoqsannyń sońy, qańtardyń basy iaki “temir aiaz” dep sanaidy. Keshege deiin malmen birge ańshylyqty ata kásip kórip kelgen kórshimiz jeltoqsandy “Taý teke aiy” nemese “teke burqyldaq ”dep te nyspylaidy. Qyrǵyzben qatar kóship, qabat qonyp júretin bizdiń dýlat, shapyrashtylar da “teke burqyldaqtyń aiy jeltoqsan” deitinin talai etnograf jazyp qaldyrǵan. Halyq tanymy boiynsha bul aida taý teke tasta oinaqtap, tún ortasy aýa, iaki Úrker bata kúiti kelgen taý eshkilerdi shashaý shyǵarmai úiirip ustaidy.
Qyrǵyz baýyrlardyń aýyz ádebieti tabiǵat qubylystaryna orai shyǵarylǵan dúnielerge óte bai. Sonyń biri jumbaqtar. Ony tabyshmaq deidi. Tekeniń jaraityn kezi men sasai bop aryqtap, boldyryp qalatyn bir jumalyq “óttiń dáýren” qysqa mezgilin tuspaldaǵan bir “tabyshmaqty” qazaq óleńiniń iirimine salsaq, shama shama mynadai shýmaqtar shyǵýy múmkin:
Aiyr, aiyr aiyr taý, Aiyr saqal qart eken, Úigen tasty aiyrǵan, Úiirlep bult qaiyrǵan, Ala shapan kim desem, Ala at mingen sart eken. Qatyn kórse tura qap, Qaiyrylatyn salty eken, Paiymynan ápsátte Aiyrylatyn salty eken, Kúshin sarqyp, belinen, Maiyrlatyn salty eken, Bes ai kútken bazaryn, Bes minótte tarqatar, Aqyly azdaý halyq eken.
Qara at mingen kim demes, Qara saqal sart eken, Qima tastan sekirgen, Qimyly da shalt eken, Alty ai jiǵan aqshasy, Alty kúnde tárki eken.
Jalt jalt etken, jalt etken, Tastai berik múiizi Tasty soqsa sart etken,Tasty soqsa tasyrqap, Kóziniń oty jarq etken. Jeti ai jiǵan jilik mai, Jeti kúnde sarp etken.
“Teke burqyldaqqa” bailanysty aitylar taǵy ańyzda kúshi tasyp, tastan tasqa ushyp sekirip oinap júrgen jas tekeni kórgen kári eshki “kandyn koinýnda qaltyrap jatqancha, kýldýn koinynda kýtyryp jat” [“hannyń qoinynda qaltyryp jatqansha quldyń qoinynda qutyryp jat”] dep shybyshtardy kári tekeniń kózin ala bere úiirden bólip taýǵa aidap salady mys.
...Ábilhan Qasteev aqsaqaldyń “Jeltoqsan. Jańaózen”atty toptamasyn kórgende Baironnyń “Manfred” poemasyndaǵy nahaqtan ólgen ananyń qarǵysy eske túsedi, ony sóz sońynda aitam dedim ǵoi. Mine, sol qarǵys: [aýdarǵan jas aqyn Aibol Islamǵaliev] “Túnderiń uiqysyz ótsin jáne meniń muńly beinem seniń haram janyńdy, qanysher júregińdi máńgi torýyldap, basyń azaptan arylmaǵai... Sol eldiń elesi seniń tozaǵyna ainalsyn, qara bet!”
Esenǵali RAÝShANOV
