ەبٸلحان قاستەەۆتٸڭ “جەلتوقسان. جاڭاٶزەن” اتتى اياقتالماي قالعان سۋرەتتەر توپتاماسىنىڭ ەسكيزدەرٸ ونىڭ الماتىداعى مۋزەي ٷيٸندە ساقتالعان. اكۆارەلدٸك جۇمىستار.
جەلتوقسان سايىن سول سۋرەتتەردٸ قايتا بٸر كٶرٸپ شىعۋ ەدەتكە اينالعالى قاشان. كٶرگەن سايىن بايروننىڭ “مانفرەدٸندەگٸ” بٸر جولدار جادىمدا جاڭعىرادى. ونى سٶزٸمنٸڭ سوڭىندا ايتامىن. اتاقتى سۋرەتشٸ اتالمىش توپتاماسىن 1986-جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كٶپ جىل بۇرىن, 2015-جىلعى جاڭٶزەن قىرعىنىنان دا كٶپ جىل بۇرىن سالعان. نە ۇقساستىق بار? نە بٸرٸكتٸرٸپ تۇر بۇل قايعىلى كٷندەردٸ? قەنە, باجايلاپ بٸر قارالىق.
جاڭاٶزەن. جەلتوقسان. ىزالى كٷن ىزعىرىعى ٶڭمەنٸڭنەن ٶتٸپ قۇتىرىپ تۇر. قايعىلى ەمەس, قارالى ەمەس. شارشاڭقى دا ەمەس, شاراسىز دا ەمەس. [ەكٸباستان, شات شادىمان شاقتار تۋرالى ەڭگٸمە بولۋى دا مٷمكٸن ەمەس]. ىزالى. نەگە ىزالى ول? قاراقوشقىل ەلەم قارعانىپ تۇرعان سەكٸلدٸ. جىلاپ تۇرعان جوق. بولدىرىپ تا تۇرعان جوق. ايقايلامايدى, داۋىس سالىپ ەڭكٸلدەمەيدٸ دە. قارعاپ تۇر. كٸمدٸ قارعاپ تۇر ول? قازٸر سەلدەن سوڭ كٷن تۇتىلاتىن سىقىلدى. ويدى قىرعا, قىردى قۇردىمعا قۋارداي سۋىق جەل ازىنايدى. قوينى قونىشىڭنان ٶتٸپ, جىلى دەنەڭە ەپسەتتە جىلان كٸرٸپ كەتكەندەي جيىرىلاسىڭ. كيٸم قامساۋ ەمەس. اس ازىق ەمەس. سەل مىزعىپ الماققا جانتايساڭ جانىڭ مۇرنىڭنىڭ ۇشىنا كەلٸپ قايتا اتىپ تۇراسىڭ. قاتار كەلە جاتقان كٸسٸنٸڭ جٷزٸن كٶرمەيسٸڭ. سەبەبٸ ول دا سەنداي باسقا جاققا قاراپ تۇر. قايدا دەيسٸز بە? اسپانعا. اسپاندا قۇداي بار, ول ەدٸلەتتٸ دەپ سەنگەندٸكتەن.
مەنٸڭ ەركٸمدە بولسا بۇل سۋرەتكە “اسپانى جوق قالا”دەپ ات قويار ەدٸم.
بٸزدٸڭ اۋىلداعى پوشتانىڭ دەلٸزٸندە قايدان, قاشان, قالاي كەلگەنٸن ەشكٸم دە بٸلمەيدٸ, بٸر سۋرەت جاپسىرۋلى تۇراتىن. ەسكٸ بٸر جۋرنالدىڭ ٸشكٸ ايقارما بەتٸنە باسىلعان تٷرلٸ تٷستٸ سۋرەت. كٶرگەن سايىن زەرەم ۇشۋشى ەدٸ. كەيٸن بٸلدٸم, بۇل تيتسياننىڭ “لاۆرەنتيي ەۋليەنٸڭ ازاپ كەشۋٸ”دەگەن جۇمىسى ەكەن. تٸرٸ ادامدى لاۋلاپ جانعان وشاقتىڭ ٷستٸنە شالقاسىنان تاستاپ شىجعىرىپ جاتىر, ول ازداي قىزىل جەڭسٸز [ەلدە, قىزىل شەپكٸلٸ مە?] كيگەن بٸرەۋ ەلگٸنٸڭ باۋىرىنا ايىر باس قارا تەمٸردٸ كٷشتەپ تىعىپ تۇر. ٶكپە باۋىرىن بٸتەۋلەي سۋىرىپ الماقشى. قۇلاعىندا سىرعاسى جىلتىرايدى. قۇل عوي دەمەك. ۇزاق قاراساڭ سول بٸر قۇل, بٸرنەشە قىزىل جاعالى جەندەتتەرگە اينالىپ كەتەدٸ. بەلٸندە قانجار. ارعى جاعىندا تەمٸر دۋلىعالى بٸرەۋ تۇر, بەت اۋىزى كٶرٸنبەيدٸ. وتقا تٸرٸدەي قاقتالعان كٸسٸ قۇلىنداعى داۋىسى قۇراققا شىعىپ شىڭعىرادى. نەگە دٷر, مەن وسى سۋرەتتەگٸ ادامداردى بٸر ٷيدٸڭ كٸسٸلەرٸ دەپ ويلايتىنمىن. اعالى ٸنٸلٸ. بٸر اتانىڭ بالالارى سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸن. بەت اۋزىن تۇمشالاپ العان اعاسى جۇرتتى بٸر بٸرٸنە ايداپ سالىپ تٸرٸدەي ٶرتەپ, ٶلتٸرتٸپ جاتىر. ٶزٸ تاسادا قالماقشى.
كەيٸن مەن ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن مۋزەيلەرٸن ارالادىم. ورتا عاسىرلارداعى ەۋروپا قىل قالام شەبەرلەرٸنٸڭ شٸركەۋ بەزەندٸرمەلەرٸن, ٸنجٸل حيكايالارىن, يسا پايعامباردىڭ اجالىن, اقىر زامان ازاپتارىن بەينەلەگەن سۋرەتتەرٸنٸڭ ەشقايسى دا بالا كەزدە كٶرگەن ەلگٸ ەكٸ سۋرەتتەي ەسەر ەتپەدٸ. بٸراق ەبٸلحان اقساقالدىڭ جانىمدى بۇدان دا بەتەر تٷرشٸكتٸرەتٸن “جەلتوقسان. جاڭاٶزەن” اتتى سۋرەتٸ بارىن مەن ول كەزدە بٸلمەپپٸن. “جەلتوقسان سايىن جەتٸم بوپ, بٸر جىلاپ الار جٷرەك بار”دەسەك, بۇل دا وسى ايدا تۋعان جولدار. كٷندەر ٶتەر, ايلار, جىلدار ٶتەر, جاڭا عاسىرلار كەلەر. قازاق بالاسى جەلتوقساندى ۇمىتار ما ەكەن? ۇمىتسا ونىڭ نەسٸ قازاق?
ەبٸلحان اقساقالدىڭ مۋزەيٸنەن وسىنداي وي قۇشاعىندا شىعاسىز.
سول الماتى, سول ٶزەن.
جەر دٷنيە تٷندە جاۋعان قاردان سوڭ الىس جولدان شارشاپ كەلٸپ بٸر سەت قالعىپ كەتكەن اتاسىنىڭ ۇيقىسىن بۇزىپ المايىن دەگەن بالاداي دەمٸن ٸشٸنە تارتىپ تىنا قالعان. تٶڭٸرەك اپپاق-اۋ, اپپاق. تەك بۇتا باسىنا ٸلٸنٸپ قالعان بٸر جاپىراق قىزىل ماتاداي بوپ ەر جەردەن سۋىقتورعاي كٶرٸنەدٸ. كٸپ-كٸشكەنتاي بوپ الىپ “مال تاپقىش”. مىنا قالىڭ قاردا ەندٸ قايتايىن دەپ قۇس بٸتكەن ابدىراپ تۇرعاندا سۋىقتورعاي قاناتىن قاعىپ-قاعىپ جٸبەرٸپ, ۇشتانى ٷيەڭكٸ مەن ۇشقاتتى باسىپ قالعان قاردى ساۋ ەتكٸزٸپ جەرگە بٸر-اق تٶگەدٸ. تٶگەدٸ دە كٷزدەن قالعان دەنەكتەردٸ, بٷرشٸك-بٷرلەردٸ تاۋىپ جەي باستايدى. “ە, ەڭبەك ەتسەڭ بۇل كٷزدە دە جەم تابۋعا بولادى ەكەن عوي” دەگەندەي تٶرت تٷلٸك مال قيمايدى.
قىرعاۋىلدىڭ بالاپاندارى ەلدەقاشان قاراقاناتتانىپ, شىرعاناققا قونا باستاعالى قاشان.
ەسەمشىمشىق ەنگە باسادى.
شەكٸلدەك قايىڭنىڭ “سىرعالارىن” جۇلقىلاي باستايدى.
مۇنىڭ بەرٸ دەن-دەنەكپەن قورەتەنەتٸن قۇستاردىڭ ەرەكەتٸ. ال جاز بويى قۇرت-قۇمىرسقا جەپ كٷن كٶرٸپ كەلگەن قاناتتى دوستارىمىز قايتەدٸ ەكەن. ورىستىڭ بٸر ماقالى “جورعالاۋ ٷشٸن جارالعاندار ۇشۋعا جارامايدى” دەيدٸ. بەكەر. دانا تابيعات ٶز پەرزەنتتەرٸن ٶلتٸرٸپ الماۋ ٷشٸن “قايتا قۇبرا” باتايدى. مىسالى, تەنتەكقۇس دەرەۋ ٶسٸمدٸك دەنٸن ٸزدەۋگە كٶشەدٸ. ٸزدەۋگە كٶشكەندە, ول جاز بويى “كٶكالدى قۋىپ, گٶلايتتاي” بەرمەي, تىرناعىنا ٸلٸنگەن ٷيەڭكٸ مەن جٶڭكەنٸڭ, جاڭعاق پەن شيەنٸڭ دەندەرٸن ٶزٸ بٸلەتٸن اعاش قۋىستارىنا تىعا بەرگەن. ەرتەڭگٸ كٷنٸن ويلاپ ەرتە باستان قامدانعان كەنٸگٸ شارۋاداي بٷگٸندە ونىڭ جاعاسى جايلاۋ, تٶسٸ قىستاۋ. ەشتەڭەدەن كەمدٸك كٶرەر ەمەس. سارىشىمشىقتار دا سولاي. جازدا قۋىس-قالتارىسقا ەكەپ قىزدىڭ جيعان جٷگٸندەي قاز-قاتار جيناپ قويعان ٶسٸمدٸك دەندەرٸمەن قاتار قاتىپ سەمٸپ قالعان شىبىن-شٸركەي, قۇرت-قۇمىرسقالاردى بٸردەن قىلعىتادى.
“قانسوناردا بٷركٸتشٸ شىعادى اڭعا, تاستان تٷلكٸ تابىلار اڭدىعانعا” دەيدٸ اباي اتامىز. تٷلكٸنٸڭ اڭشى بٸتكەندٸ ەرەكشە ەلٸكتٸرەتٸن كەزٸ وسى كەز. “تٷلكٸ تٷگٸنەن جازادى” دەيدٸ حالىق. ەستە بۇل و باستا, قاتە ايتىلعان ماقال. ولاي دەيتٸنٸمٸز, تٷلكٸ تاماق ٸزدەپ جورتۋىلدا جٷرەدٸ. كٷزدەگٸدەي ٶرٸپ جٷرگەن تىشقان جوق. بالاپان قۇستار ەلدەقاشان ەسەيٸپ, جىلى جاققا ۇشىپ كەتكەن. سودان “تٷلكٸدەيٸن تٷن قاتىپ” دەيتٸن كٷندەر باستالادى. تٷك تاپپاعان سوڭ جازعان تٷلكٸ جاڭا جاۋعان قاردا ٸز كەسەدٸ, سول كەزدە قىران, بٷركٸتتٸڭ, ۇشقىر تازىنىڭ نە بەرەن مىلتىقتىڭ قاراۋىلىنا ٸلٸگەدٸ.
بورسىق, قۇندىز, تيٸن قىسقى ۇيقىعا باس قويعالى قاشان. راس, قىس جايلى بولعان جىلدارى تيٸن كٶپكە دەيٸن “كٶز ٸلمەيدٸ”. سونىڭ بٸر مىسالى, تٶبەڭدە لاشىن اينالادى. تٶمەننەن قاراپ تۇرىپ وسى قۇستى باشقۇرت اعايىنداردىڭ “سەپسەڭ” دەيتٸنٸن ويلايسىڭ. بۇل بٸزدٸڭ تٸلگە اۋدارساق “شاپشاڭ” ياكي “جىلدام, تەز” دەگەنٸ ەمەس پە? ورىستار باشقۇرتتاردان ٷيرەندٸ مە ەكەن, بۇل قۇستى “ساپسان” دەيدٸ. كەنەت لاشىن قۇلديلاي باستايدى. نە كٶردٸ ەكەن? بٸر قاراساڭىز كٶزگە ٸلٸنەر ەشتەڭە جوق. سٶيتسەك, تٷيەتايلى بەتكەيگە جاپا-تارماعاي ٶسكەن قالىڭ شىرشانىڭ بۇتاقتارىندا ەكٸ تيٸن ويناپ جٷر ەكەن. جىرتقىشتىڭ قانات سۋسىلىن ەستٸگەن مەزەت ەكەۋٸ دە جىپ بەرٸپ اعاشتىڭ قۋىسىنا كٸرٸپ كەتتٸ. ساۋىسقان ٷركٸپ ۇشتى. بۇل نەدەن قورىقتى ەكەن, بۇل كٸمگە كەرەكپٸن دەپ ويلايدى ەكەن
22-جەلتوقسان جىلدىڭ ەڭ قىسقا كٷنٸ. كٶزدٸ اشىپ جۇمعانشا قاس قارايادى, استرونومييالىق تۇرعىدان قىستىڭ باستالار كٷنٸ وسى كٷن. بٸراق, دەل بيىلعىداي جەيلٸ قىس قاشان بولدى ەكەن?! قۇداي تاعالا ۇزاعىنان سٷيٸندٸرگەي, ماي توڭعىسىز جىلى كٷندەر تىم ۇزاققا سوزىلدى. جەلتوقساننىڭ باسىندا تٶرت-بەس كٷن تەۋلٸك بويى سۋىتتى, بٸراق ول ۇزاققا سوزىلمادى بٸراق, حالىق بولجامدارىنا سەنسەك, قىس جىلى بولسا, كەلەر جاز جەيسٸز كەلەدٸ. سوندا بٸزدٸ جاڭبىرلى, نايزاعايلى سۋىق جاز كٷتٸپ تۇر ما? سەنگٸم كەلمەيدٸ.
جەلتوقسان – قۇسى كٶپ اي. تاريحقا كٶز سالساڭىز, بۇل ايدا نەشە بٸر ۇلى وقيعالار بولعان. بٸز ٷشٸن بۇل اي 1986 جىلى قازاق جاستارىنىڭ كٶتەرٸلٸسٸمەن قىمبات. بۇل قوزعالاڭ تۋرالى دا سوڭعى كەزدە ەرتٷرلٸ الىپقاشپا ەڭگٸمە كٶپ. ساياسات جٷرگەن جەر – لاڭ. لاڭسىز, داۋ-دامايسىز, تازا ٶمٸر سٷرۋگە بولماس پا, توبا? مىسالى, انا-تابيعات سەكٸلدٸ.
“قىس قىستىعىن قىلماسا, جاز جازدىعىن قىلمايدى” دەيدٸ ەل.
ايىر قالپاق اعايىندار جەلتوقساندى بەشتين ايى, كەيبٸر دەرەكتەردە ٷشتٸڭ ايى دەيدٸ. جەلتوقساننىڭ سوڭعى ونكٷندٸگٸنەن[ قازاقشا بۇل كەز كٷننٸڭ قىسقى توقىراۋى] باستاپ تۋۋ سوناۋ اقپاننىڭ باسىنا شەيٸنگٸ ارالىقتى قىرعىزدار قىرىق بٸردٸڭ شٸلدەسٸ دەپ اتايدى. قىرىق بٸردٸڭ شٸلدەسٸن ون ونبەس كٷنگە جٸكتەيدٸ, سوندا “تەمٸر اياز”, “مٷيٸز اياز” جەنە “كيٸز اياز” دەيتۇعىن ٷش بٶلەك كٷندەر تٸزبەسٸ شىعادى. ەڭ قاتال قىس جەلتوقساننىڭ سوڭى, قاڭتاردىڭ باسى ياكي “تەمٸر اياز” دەپ سانايدى. كەشەگە دەيٸن مالمەن بٸرگە اڭشىلىقتى اتا كەسٸپ كٶرٸپ كەلگەن كٶرشٸمٸز جەلتوقساندى “تاۋ تەكە ايى” نەمەسە “تەكە بۇرقىلداق ”دەپ تە نىسپىلايدى. قىرعىزبەن قاتار كٶشٸپ, قابات قونىپ جٷرەتٸن بٸزدٸڭ دۋلات, شاپىراشتىلار دا “تەكە بۇرقىلداقتىڭ ايى جەلتوقسان” دەيتٸنٸن تالاي ەتنوگراف جازىپ قالدىرعان. حالىق تانىمى بويىنشا بۇل ايدا تاۋ تەكە تاستا ويناقتاپ, تٷن ورتاسى اۋا, ياكي ٷركەر باتا كٷيتٸ كەلگەن تاۋ ەشكٸلەردٸ شاشاۋ شىعارماي ٷيٸرٸپ ۇستايدى.
قىرعىز باۋىرلاردىڭ اۋىز ەدەبيەتٸ تابيعات قۇبىلىستارىنا وراي شىعارىلعان دٷنيەلەرگە ٶتە باي. سونىڭ بٸرٸ جۇمباقتار. ونى تابىشماق دەيدٸ. تەكەنٸڭ جارايتىن كەزٸ مەن ساساي بوپ ارىقتاپ, بولدىرىپ قالاتىن بٸر جۇمالىق “ٶتتٸڭ دەۋرەن” قىسقا مەزگٸلٸن تۇسپالداعان بٸر “تابىشماقتى” قازاق ٶلەڭٸنٸڭ يٸرٸمٸنە سالساق, شاما شاما مىناداي شۋماقتار شىعۋى مٷمكٸن:
ايىر, ايىر ايىر تاۋ, ايىر ساقال قارت ەكەن, ٷيگەن تاستى ايىرعان, ٷيٸرلەپ بۇلت قايىرعان, الا شاپان كٸم دەسەم, الا ات مٸنگەن سارت ەكەن. قاتىن كٶرسە تۇرا قاپ, قايىرىلاتىن سالتى ەكەن, پايىمىنان ەپسەتتە ايىرىلاتىن سالتى ەكەن, كٷشٸن سارقىپ, بەلٸنەن, مايىرلاتىن سالتى ەكەن, بەس اي كٷتكەن بازارىن, بەس مينٶتتە تارقاتار, اقىلى ازداۋ حالىق ەكەن.
قارا ات مٸنگەن كٸم دەمەس, قارا ساقال سارت ەكەن, قيما تاستان سەكٸرگەن, قيمىلى دا شالت ەكەن, التى اي جيعان اقشاسى, التى كٷندە تەركٸ ەكەن.
جالت جالت ەتكەن, جالت ەتكەن, تاستاي بەرٸك مٷيٸزٸ تاستى سوقسا سارت ەتكەن,تاستى سوقسا تاسىرقاپ, كٶزٸنٸڭ وتى جارق ەتكەن. جەتٸ اي جيعان جٸلٸك ماي, جەتٸ كٷندە سارپ ەتكەن.
“تەكە بۇرقىلداققا” بايلانىستى ايتىلار تاعى اڭىزدا كٷشٸ تاسىپ, تاستان تاسقا ۇشىپ سەكٸرٸپ ويناپ جٷرگەن جاس تەكەنٸ كٶرگەن كەرٸ ەشكٸ “كاندىن كوينۋندا قالتىراپ جاتقانچا, كۋلدۋن كوينىندا كۋتىرىپ جات” [“حاننىڭ قوينىندا قالتىرىپ جاتقانشا قۇلدىڭ قوينىندا قۇتىرىپ جات”] دەپ شىبىشتاردى كەرٸ تەكەنٸڭ كٶزٸن الا بەرە ٷيٸردەن بٶلٸپ تاۋعا ايداپ سالادى مىس.
...ەبٸلحان قاستەەۆ اقساقالدىڭ “جەلتوقسان. جاڭاٶزەن”اتتى توپتاماسىن كٶرگەندە بايروننىڭ “مانفرەد” پوەماسىنداعى ناحاقتان ٶلگەن انانىڭ قارعىسى ەسكە تٷسەدٸ, ونى سٶز سوڭىندا ايتام دەدٸم عوي. مٸنە, سول قارعىس: [اۋدارعان جاس اقىن ايبول يسلامعاليەۆ] “تٷندەرٸڭ ۇيقىسىز ٶتسٸن جەنە مەنٸڭ مۇڭلى بەينەم سەنٸڭ حارام جانىڭدى, قانىشەر جٷرەگٸڭدٸ مەڭگٸ تورۋىلداپ, باسىڭ ازاپتان ارىلماعاي... سول ەلدٸڭ ەلەسٸ سەنٸڭ توزاعىنا اينالسىن, قارا بەت!”
ەسەنعالي راۋشانوۆ
