...Álqissa, Mailyqojaǵa aqyndyq, Mádeliqojaǵa batyrlyq daryǵan desedi. Ekeýi týys adamdar. Tegi bir. Mádeliqoja elge túrli salyq salyp, qara qazaqty ózi bir talap, kúieý balalary eki talap, qudalary taǵy talap ábden ai kápir atanǵan Qoqan begin tal túste qorqyratyp qoisha baýyzdaidy. Sol isimen tarihta qaldy. Beiiti Badamnyń jaǵasynda. Mailyqojadan she? Mailyqojadan ne deseńiz óleń, kim deseńiz Amanhan qaldy. Meniń dosym Amanhan Álim. Álbette, basqa da urpaqtary bar. Tikelei urpaqtary! Biraq arasynda bizge qymbaty Amanhan bolǵan soń sóz soǵan arnalmaq. Ol:
Maǵan jaman jazýǵa esh bolmaidy,
Árýaǵy baǵyp tur Maily atanyń, –
dese, buny jaýapkershilikti seziný dep baǵalaimyz, árine.
Qoqan bekterimen aitys-tartysta óktem shyǵyp otyrǵan Mádeliqoja Badam ózeniniń jaǵasynan «paiǵambar alaihis salam ýá nábi muhtaram aýladlaryna» iaki qojalarǵa dep túgin tartsań maiy shyǵatyn shuraily da shyraily bir keń qolatty alady. Ol kezde Badam qazirgidei emes bolsa kerek. Mailyqoja qalai deýshi edi.
– Degende Badam kedei, Badam kedei,
Attyny aǵyzasyń adam demei.
Kelgende sarshatamyz áliń quryp,
Jatasyń aǵýǵa da shamań kemei,
– Ataqonys deitin kádimgi Badam ózeni. (Iia, kelmei emes, kemei. Gáp uiqasta emes, gáp tústik qazaqtarynyń sóileý erekshelikterinde. Mysaly, bolmaidy emes bomaidy, qalmaidy emes, qamaidy, kelgen shyǵar emes, kegent tá, baratyn bolar emes, baratynt tá, jańaǵy emes, jáńeldegi, baǵanaǵy emes, báńeldegi t.b.) Já, taqyrybymyzǵa oralaiyq. Hosh, deńiz, taqyrybymyzǵa oralsaq, taǵy bir jyldary sol qanmen, termen kelgen keń qonysty tastap qojekeńder dariia jaqqa aýady. Onyń daǵy sebep jáne saldarlary bar. Aýyp kelip, Qosjarsýat degen jerge toqtapty desedi. Zaman taǵy bir aýnaǵan- da Qosjarsýat Qojatoǵai bop ózgeredi. Ony ózgertken kim deseńiz, Álimqoja degen kisi. Al Álimqoja kim edi deseńiz, Amanhannyń ákesi edi. Aýyl atynyń osylai ózgerýi týraly qujat bar.
Arys shárinen shyqqan qara jol eshqaida burylmastan dariiaǵa qarai tartady da otyrady. Qaiqaia shapqan Qarager degen sekildi. Uzaq júresiz. Ońtústiktiń qarǵa miyn qainatar sary shildesinde jol ónbeidi. Adyr-beles, qyrqa-qyrań degen atymen joq, qarasań kóziń talatyn saryjazyq. Bir- óńkei kórinis, birkelki dala. Kenet tegi ómirde taýsylyp bolmaityn shyǵar dep ishtei kijinip kele jatqan kúre jolyńyzǵa miner jaq búiirden kelip bir aidaý jol kilige ketedi. Oǵan túsip biraz júrgennen soń murnyńyzǵa yzanyń isi keledi. Kúńsigen dala, qolqany qapqan shań men tozańnan keiin baiaǵy Ivan Býnin jazatyn «jumaqtyń elesi» sekildi salqyn sabattyń jupary janǵa qandai jáili ekenin aityp jetkizý qiyn. Taǵy azdan soń joldyń jieginde ósip turǵan jalǵyz aǵash kórinedi. Mańai tuldyr jazyq. Shóp ataýlydan itsigek pen izen, al tal ataýlydan múlde ada myna dalada bul naǵylǵan aǵash? Qaidan ýá qalai kelgen? Botanikter mundai aǵashtarǵa ornitohorly ósimdik dep at berip, aidar taǵyp zertteidi. Onysy qustyń jemsaýynda áldeqaidan jazataiym kep, ǵaiyptan taiyp tamyr jaiǵan aǵash tuqymy Amanhan Álimuly degen sóz. Osy aǵashty men Amanhan Álimge uqsatamyn. Dara bitimimen! Jalǵyzdyǵymen. Qoryqpaityndyǵymen. Ne kórsem de ózim kóremin deitin jankeshtiligimen! Óleńde de, ómirde de.
«Aqyndy aqyn etetin bir-aq óleń bolady. Qalǵandary sonyń daqpyrtymen ketedi» deitin de sóz bar. Burynǵy qazaqtardyń «jylqy qoidyń shańyna ilesedi» deitin sózin eske túsiretin úshbý pikirge, álbette daý aitýǵa da, kelisýge de bolady. Kelisemiz desek, Amanhannyń alǵashqy óleńderiniń biri «Ákeme» dep atalatyn. Shaǵyn ǵana jyr.
Ketkeniń be dep habarsyz
– Urysty ájem
Jiyrma jyl júrgen janarsyz.
Bezesiń be dep úiden sen
– Urysty aǵam,
Tórt-bes jyl buryn úilengen.
Qaryndasym da aitty ókpesin,
Urysty anam
Habarsyz uly ketkesin.
Sálden soń sóndi shyraǵdan..
Jattym men jylap,
Uryspaǵany úshin bir-aq jan!
O, áke!
Bar bolǵany osy.
Kezinde Ábdildá Tájibaevtyń alǵy sózimen jaryq kórgen toptamasyndaǵy osy óleń onyń aqyndyq bolmysyn ashyp turǵandai edi. Sol qaisarlyq, sol kezbelik, sol jalǵyzdyq. Onyń ómirdegi joly da, óleńdegi joly da jeńil bola qoiǵan joq. Ómirdegi demekshi... Alys Mańǵystaýda Tamshaly degen keremet bir qolat bar. Shildeniń shilińgir ystyǵynda aq ter, kók ter bop tańdaiyń keýip kele jatyp, tastan tamshylap turǵan muzdai sýǵa tap bolasyz. Ishseń týra shekeńnen shyǵady. Biraq, shelegiń ońailyqpen tola qoimaidy. Kútý kerek. Bir tamshy, eki tamshy, úsh, sodan keiin zaryqtyryp baryp tórt, jalyqtyryp baryp bes degendei... Sóitip ázer jinaǵan shárbetke bergisiz sýyńyzdy aiaq astynan aqtaryp almaýǵa tyrysasyz ǵoi, álbette. Amanhan mańdaiyna áý basta tostaǵanyn ázer dep toltyra bergende talai ret óz qolymen tógip tastai salatyn aqyndyq ǵumyr jazylaryn bilse de sanaly túrde azat basyn qul ǵyp osy jolǵa tústi. Mektepti tamamdaǵan soń qurylysta jumys istedi. «Nege oqýǵa túspediń?» dep surasańyz «páre beretin shamam bolmady» dep shynyn aitady. Para demeidi, páre deidi. Onysy bále degen sekildi estiledi. Sóitip júrip áskerge ketti. Áskerden aman-esen oralǵan soń da KazGÝ-ge qatarynan keiin tústi. Kitaby da qatarynan keiin shyqty. Shyqpai qalýy da múmkin edi. Sebebi, ol kezde kitaptyń betashar óleńderi mindetti túrde Kommýnistik partiia ne Lenin, tipti bolmasa Tyń igerý týraly bolýǵa tiis edi. Amanhan Lenindi qaitsin, kompartiia Amanhandy qaitsin-aý? «Joq ondai óleńder mende, jaza almaimyn» deidi bul short kesip. «Kitabym Kúlái deitin qyzǵa arnalǵan óleńmen ashylsa dep edim. Ol jaqsy qyz. Myna óleńdi tyńdańyzshy» deidi de oqi jóneledi:
Qas pen kózdiń, baýyrym, arasynda,
Asqaq keýde sońyna qarasyn ba?
Basym ketip barady bileginde,
Sanam ketip barady sanasynda.
Jaýlap alǵan janymdy talma keshte,
Keremet kún keshegi qalmady este.
Ernim ketip barady erininde,
Shaiqalady shattyǵym alma tóste.
Kesh uǵynǵan qadirin tiregim be,
Sol qyz qazir muratym, tilegim de.
Kózim ketip barady burymynda,
Ózim ketip baramyn júreginde.
Baspa qyzmetkerleri óleńdi jatyp kep maqtaidy. «Biraq, basqa kezde Kúláiǵa arnaisyń ba, Qudaiǵa arnaisyń ba, sharýamyz joq kitap shyǵý úshin partiia kerek, tamyr» deidi Zańdy oilap. Endi qaitpek kerek? Kómekke Baibota keledi... Sonymen óleń jazylyp, kitap shyqty. Keiin Amanhan jurtqa qoltańba bererde kitabynyń alǵashqy betin jyrtyp tastap berip júrdi.
Óleńge adaldyq. Bir maqtasaq Amanhandy osy úshin maqtaimyz.
Kúlái demekshi, ol óziniń eń tamasha óleńderin jan jaryna, balalaryna arnap jazdy. Arnaý óleń degende qai-qaisymyz da shoshyp qalamyz. Bizdi mezi etken ana bastyqqa, myna bastyqqa, Úkimetke, isi túsetinderge arnalǵan jádigói, jaramsaq óleńderdi onyń shyǵarma-shylyǵynan tappaisyz. Menińshe, ol ómirde bárinen de Óleńdi biik qoiady. Burylý, yńǵaiǵa jyǵylý, úndemei qoia salý degen qasietter Amanhanǵa múlde jat. Óleń úshin (óleń men Ult Amanhan úshin bir uǵym) kimmen bolsa da jaǵa jyrtysýǵa deiin barady. Ult degen uǵym ol úshin bólek bir álem. Amanhannyń arǵy atalary qazaq dalasyna islam taratpaq bop kelgende jergilikti halyq kúndiz-túni musylmanshylyq, musylmanshylyq dei beretin sáldelilerge qarap bir oiǵa sonsha berilýge bola ma dep tańqalǵan kórinedi. Zamandastary Amanhanǵa Ult múddesi degen oiǵa osynshalyqty jan júregimen berilgenine qarap tańǵalady. «Qazaq jalaqorlaryna» deitin óleńinde (Pýshkinniń «Klevetnikam Rossii» deituǵyn jyry esińizge tústi me?)
Demeimin men saǵan týyspyn,
Qaitalap aitamyn ishtei myń.
«Rýyńmen ý ishkin»
Men ishpeimin.
Sen kúlgin, men keiin kúlemin,
Din aman ai, kúnim.
Qazaqqa ortaq dep bilemin,
Keýdemdi jailaǵan qaiǵy-muń,–
dep jyrlasa, bul oilar onyń printsipi. Ádebi jyl qorytyndysynda óziniń bir jerles aqynyn qatty synaǵany sonsha, álgi «Amanhan, sen árýaqtan qoryqpaisyń ba?» degenge deiin barǵan.
Oinaisyń qazaqylyqpen... Aǵysqa qarsy júzý – Amanhan óleńderiniń ainymas taqyryptarynyń biri. Muqaǵalidyń «Sábi bolǵym keledi» deitin óleńi kezinde kóptegen jas aqyndarǵa elikteý óleńder jazǵyzdy. Anyǵynda týra osy attas, osy attas qana emes, osy maǵynalas óleńder álem ádebietinde jii kezdesetin. Mysaly, «Hochý byt rebenkom» aǵylshyn aqyny lord Baironda bar, «Hochý byt otrokom» orys aqyny S.Eseninde bar, Qýandyq Shańǵytbaevta «Men pendeńdi taǵy bir aia, Qudai, Bala qylshy baldyrǵan baiaǵydai» deituǵyn báiit bar t.b... Qysqasy, sol jyldary sábi bolǵysy keletin aqyndar kóbeiip ketti. Amanhan bolsa solarǵa qarsylyq tanytqan sekildi «Sábi bolǵym kelmeidi» degen óleń jazdy. Gáp óleńniń atynda emes, zatynda desek te budan aqynyń modashyl emes ekenin, óziniń buljymas baǵyt baǵdary baryn ańǵarar edik. Bul, sózsiz qurmetke laiyq qasiet.
Marqum Qasym Qaisenov aǵamyzdy Jazýshylar Odaǵynyń basshylary birde janjaldasyp qalǵan erli-zaiypty eki kisini qaita jarastyrýǵa jiberedi. Qaskeń mán-jáidi kózimen kórgen soń, kerisinshe «mynadai aiý qatynmen turǵansha boidaq júrgeniń jón» dep erkekti qairap, ajyrastyryp keledi. Sol siiaqty Amanhanǵa bir aqynnyń kitaby týraly maqtap sóz sóileý tapsyrylady. Amanhan baspa basshylyǵy aitqan soń kelise ketedi. Qoljazbany alyp úiine kelgen soń, asyqpai ár óleńge toqtalyp taldai bastasa, ylǵi bir nashar óleńderge tap bolady. Erteńine poeziia bóliminiń otyrysyna kitaptyń bir qainaýy ishinde jatqan shiki dúnie ekenin dáleldep tolyqqandy retsenziia jazyp keledi. «Munyń ne, shyraǵym-aý?» deidi kitap redaktory sasyp, bunyń artynda pálenshekeńder turǵanyn bilesiń. Qurtady ǵoi bizdi». «Ný i chto, onyń artynda pálenshekeń tur, siz meniń artymda kim turǵanyn bilesiz be?». «Joq, bilmeimin». «Bilip alyńyz, meniń artymda Qojakeń tur. Ótirik jazsam, sol kisiden uiat bolady». «Qojakesi kim taǵy da?». «Qoja Ahmet Iasaýi». Osy oqiǵadan soń Amanhandy baspa birsypyra ýaqyt boiy retsenzentter qatarynan alastatyp, jaqyn jolatpai qoiady. Keide mynadai bir eksperiment jasalsa dep oilaisyń. Osy qalamger qaýym «uzyn sanymyz segiz júzge taqap qaldy, qadyrymyz joq, qalamaqymyz az» degendi jii aitady ǵoi. Onysy ras ta. Al endi alda-jalda «qalamaqy múlde tólenbeitin boldy, ataq múlde berilmeitin boldy, kitap shyǵarý degen sharýa da toqtady» degen qarar shyǵyp, júzege asa bastasa qalai bolar edi? Qazirgi qatary siregeni siregen be, álgi segiz júzden ádebiet maidanynda sekseni qalar ma edi, segizi qalar ma edi? Qanshasy jazýdy sol mezet tastap keter edi? Sol kezde myna egemen Qazaqstan elinde qalamaqy úshin de, ataq-mansap úshin de, kitap shyǵarý úshin de jazbaityn eki aqyn qalsa biri Amanhan bolaryna senemin. Ol keshegi Keńestiń keń zamanynda da qalamaqy alyp jarytpady. Óitkeni óleńdi az jazdy. Sóite tura, bir jyl kitaby josparǵa enbei qalsa baspanyń direktorynyń ústinen aryzdy qarsha boratatyn keibir aǵalary sekildi óleńniń jyrtysyn jyrtady, óleńniń otymen kirip, kúlimen shyǵady. Analardyń ǵoi esil-derti aqsha men ataq, bizdiń Amanhandiki ne, Alla-aý? Revoliýtsiiany Amanhan sekildiler jasaidy. Paidasyn basqalar kóredi. Kórip qana qoimaidy, aidap salady. Óz esebin túgendeidi. Kóp aqyndarǵa tán qandai kemshilikter bar dese, oǵan jaýap ta kóp bolary anyq. Sonyń bastylarynyń biri – ermelik. Kim ne aitsa soǵan sený. Mundai adamdardyń turaqty jaýy bolmaidy, bolmai-aq qoisyn, ókinishtisi ol emes, ókinishtisi turaqty dosy da bolmaýy múmkin.
Amanhannyń dushpandary da jii aýysyp turady. Onyń jaýlarynyń arasynda Amerika Qurama Shtattarynyń Prezidenti men Izrail Premer-Ministrinen bastap, Qojatoǵai jolynda qol kótergende toqtamai ketken avtobýs shoferine deiin bar. Keide jaǵańdy ustatyp, áli ádebietke kelmegen bir «jazǵyshbaidy» jer-kókke tigizbei maqtap, qosyla maqtamaǵandardyń bárin «sender ony kóre almaisyńdar» dep túgel kústánalap, esesine klassik aqsaqaldardy «ádebiette túk bitirmegen» dep áńgime aityp otyrsa, tańqalmańyz. Erteńine álgi jas «talantty» túgin qaldyrmai sybap, áldekimderge qosylyp keshe ǵana birge talaǵan jasy úlken aǵasynan keshirim suraýdyń jónin tappai shyjbalaqtap júretini taǵy bar. Bir qyzyǵy álgi aitaqshyldarǵa bir ret eremin dep azǵantai abyroidy airandai tógip aldym demeidi, araǵa bir jyl salyp baiaǵy balany qaita maqtap, baiaǵy shaldy qaita sybap maqala jazýy ábden múmkin. Osylaisha bir qaraǵanda aýmaly-tókpeli, bálkim keibireýlerdiń kózine turaqsyzdaý kórinetin minezi bar desek te, aqynnyń júreginiń túý túbinde qorǵasyndai bir salmaq bar. Ol beti tolqyǵanmen túbi qozǵalmaityn tereń kól sekildi. Buljymaityn, ózgermeitin, bir ornynan jyljymaityn printsipteri ekiniń birine unai da bermeidi. Jalpy Amanhanda bireýlerge unaý kerek degen oi múlde bolmaityn siiaqty. Ne deisiz buǵan? Marqum Táken Álimqulov qyzyq kisi edi. Birde aǵamyzdy ortaǵa alyp syra iship turdyq. Ne shaitan túrtkenin bilmeimin, Amanhan alym joq, berim joq, aiaq astynan «Kóke, gáptiń qysqasy nashar aqynsyz. Óleńdi qoisańyzshy» desin. Mańai qulaqqa urǵan tanadai tyna qaldy. Almatyda oǵan deiin de, odan keiin de dál sondai tynyshtyq bolǵan emes. Amanhan syrany bir jutty, aǵamyz eki jutty. Aǵam bir jutyp aspanǵa qarady, Amanhan eki jutyp aǵama qarady. «Jas jigit, men mádenietti aqynmyn» dedi Táken aǵamyz kókten kózin almai... Keiin ne boldy? Keiin túk te bolǵan joq. Amanhan Táken kókesiniń hikaialary týraly tabaqtai madaq maqalalar jazdy. Olary jyldyń úzdik materialdary atanyp, abyroiǵa bólendi. Ekeýi Táken ólgenshe keremet dos bop ketti. Qazir de jastardy jinap Táken Álimqulov prozasy týraly lektsiiaǵa bergisiz áńgimeler aitady. Jastar demekshi, men jasyraq kezimde aǵalarymyzdyń ózinen kishi aqyndardy nege sonsha maqtai beretinine tańdanatynmyn. Al qazir túsinemin. Shyndyqty aitsam jańa óspirim jas shybyqty syndyryp alamyn ba dep qorqady eken ǵoi qairan aǵalar. Aramyzda qoryqpaityn jalǵyz adam Amanhan. «Sen óse kele mynaýskii aqyn bolasyń, átteń nadandaýsyń, oqýyń jýrfaktyń deńgeiinde qap qoiǵan, orystardy oqý kerek» dedi bir jas aqynǵa. Men ondaidy aita almas edim, aitsam ana jigitti aýyrtyp alýym múmkin ǵoi, ol biraq Amanhan aǵasyna renjigen joq. Kerisinshe «rahmet» dedi. «Al mynaý naǵyz alaiaq bolady, nege deseń óleń de jazady, proza da jazady, ánge sóz de jazady. Aitysqa da ket ári emes. Kompozitorlyǵy da bolýy múmkin. Án shyǵarasyń ba ei?» dep surady sońǵy modamen kiingen bir bozbaladan. «Joq, aǵa» deidi ana baiǵus kózi jypylyqtap. «Shyǵarma, uiat bolady!» dedi Amanhan qadap. Nesi uiat bolady, bátir-aý?! Orystardy oqý kerek degennen shyǵady, qandai zamanda da Amanhan orys ádebietinen qol úzgen joq. Máskeýdiń ádebi basylymdaryn jazdyryp alýdan jalyqqan emes. Máskeýlik, Vologdalyq aqyndarmen halyqaralyq telefon arqyly sóilesemin dep aqysyna bir ailyq jalaqysyn tólegen kezderi de boldy. Olarmen dostyǵy M.Gorkii atyndaǵy ádebiet inistitýtynyń eki jyldyq kýrsynda oqyǵan jyldarynda bastaldy. Bir qyzyǵy Máskeýde oqyǵany týraly esh jerde jazbaidy da, aitpaidy da. «Nesine maqtanamyn?» deidi. Bizge qaraǵanda búgingi orys qoǵamynda óleńniń qadyri bar. Iaki aqyndardyń aitqanyna qulaq salynady. Bizdegidei aqyn óz aldyna, saiasat, bilik óz aldyna aýa jaiylyp jatqan joq, saiasat qansha degenmen qoǵamdyq pikirden aiaǵyn tartady. Orys ádebieti degende aiylyn jimaityn Úkimet orysta bolǵan emes. Qazaqstandaǵy sekildi betimen ketken saiasatshylar, bilgenin ottaityn saiasat, jel qaidan tursa solai qarai qulai ketetin ǵalymdar, bilikke láppái taqsyrlap kún keshken jazýshylar olarda Qazaqstandaǵydai baǵaly emes. Múmkin, ǵalymdarynyń aldy Nobel syilyǵyna ie bop (J.Alferov), aqyndarynyń aldyn búkil hristian álemi paiǵambardai (Iu.Kýznetsov) ardaqtaityny da sodan bolar. Álde, Resei siiaqty alyp imperiiany ustap turý úshin uiat-imandy da umytpaý kerek pe eken...
Amanhan Máskeýden oralǵan soń óleńge basqa kózben qarai bastaǵan sekildi. Az jazatyn, az jariialanatyn boldy. Átteń, sol M.Gorkii atyndaǵy ádebiet institýtynan qol úzip qalǵanymyz durys bolmady. Orys shovinizimin, orystardyń keibir salt-dástúrlerin jek kórýimiz kerek, biraq onyń ádebietinen úirenýdi joqqa shyǵaryp ne bereke tabamyz? Orysty bilý kerek, sodan keiin jek kórseń seni tyńdaýǵa bolady. Bilmeisiń, túsinbeisiń, oqýǵa saýatyń jetpeidi, qaradan qarap jek kóremin deisiń, keshirińiz munyńyz Abai zamanyndaǵy nadandyqtyń ózi. Amanhannyń «orysshyldyǵy» osylai deidi. Qyza-qyza kele orys ultshyldarynyń «derjimorda» qylyqtaryna da eliktep, onysy sol kezdegi Úkimet basshysy Ákejan Qajygeldinnniń qulaǵyna tiip isti bola jazdaǵany da bar. Sodan beri Qajygeldinniń Qazaqstanǵa qaita oralýyna jan-tánimen qarsy eki kisi bolsa, biri – Amanhan. Biraq, odan Ákejannyń habary joq sekildi. Sodan soń Amanhannyń lirikalyq «meni» resmi bilikti qoldai bastady, qazaqtyń tabanyna kirgen shóńge meniń mańdaiyma qadalsyn dep tiledi, resmi bilikke eki adam shyn berilgen bolsa biri Amanhan edi, átteń resmi bilik sony bilmeitin sekildi. Resmi bilik demekshi, bizdiń kóbimiz Úkimet jaqqa eleńdep otyramyz. Baiaǵy Keńes Úkimeti tusyndaǵydai alaqanǵa salyp aialasa, qurmettese, tipti bolmasa bedeldi jiyndarǵa shaqyryp elep-eskerip otyrsa eken deimiz. Shaqyrylmasaq ókpeleimiz. Anadan góri men jaqsy jazamyn ǵoi, ol nege qurmetteledi, men nege syrtta qala beremin deimiz. Renjip maqala jazamyz. Oppozitsiiaǵa ketemin dep qorqytamyz. Amanhan Úkimetpen arasyn áldeqashan ashyp alǵan syqyldy. Ekeýi birin biri izdemeidi. Tap búgin Ministrler Kabinetiniń tóraǵasy nemese Ministr kim ekenin surańyzshy, Amanhan bilmeýi ábden múmkin. Bul jaǵynan ol keshegi Táken Álimqulov, Berdibek Soqpaqbaevqa uqsaidy. Rasynda, kimniń bastyq ekeni Amanhanǵa nege kerek, bastyq buǵan óleń jazyp bermeidi ǵoi. Mine, sizge pozitsiia! Onyń qai kezde de synap-minep júretin qalamgerleri – Ábdijámil Nurpeiisov, Oljas Súleimenov, Murat Áýezov. Úsheýi de onyń oiynsha «ádebietke bergeni joqtar, qazaqqa jany ashymaityndar, orysqa búiregi buryp turatyndar». Murat Áýezovke taǵar qosymsha kinási «musylman dinine qarsy qaidaǵy bir shamanshylyqty (shamandyqty demeidi) nasihattaidy». Murat Muhtaruly islamǵa qashan, qalai qarsy shyǵyp júr – estigen emespin. Óz ákesi Muhtar Omarhanuly, arǵy atalary Baqsaiys áýlieden taraǵan áýlet bolsa Murat qalai din dushpany bolmaq – túsiniksiz. Jalpy Ataqonys 14 Amanhanda birden túsinýge qiyn kózqarastar kóp. Asyly, ol týraly sózdi Amanhan jáne Temirbek Qojakeev degen taqyryptan bastap, Amanhan jáne búkilálemdik sionizm tory, Amanhan jáne memleketshildik, Amanhan jáne Asqar Súleimenov, Amanhan jáne Toqash Berdiiarov, Amanhan jáne jas- tar, Amanhan jáne zań jýrnalistikasy sekildi arnalarda taratyp aitsa áńgime tolyq bolar edi. Kórip otyrǵanyńyzdai, taqyryp kóp salaly. Kúrdeli. Júdá qiyn da. Bir maqalaǵa syimaidy.
Amanhannyń eń az jazatyny Mahabbat jáne Din taqyryptary. Mahabbatty nege az jazatyny óz isi, al endi ata- babasy sonaý ata qonys Arab jerinen bizdiń saharaǵa islam dinin nasihattaimyn dep kelip turaqtap qazaq bop ketken aýyldyń balasynyń dinge salqyndyǵyn qalai túsinemiz? Paiǵambardyń hadisterin tárjimalaýǵa shaqyramyz Amanhan kelispeidi. Dini kitaptardy aýdar deimiz taǵy da moiyny jar bermeidi. Juma namazǵa baralyq deimiz ýaqyty bolmaidy. Sóitsek ony din salasyndaǵy jasandylyqtar men jádigóilikter jiirkendiredi eken. «Iman keltirý, bes ýaqyt namazyn oqý, oraza tutý, sadaqa berý, qajyǵa barý... Men onyń eshqaisysyna daiyn emespin. Kezi keledi, daiyn bolamyn, sol kúnnen bastap din qaǵidattaryn durys ustaýǵa kóshemin. Oǵan deiin ózimdi de, ózgeni de aldaityn jaiym joq. Basqa kúnálarym da jetedi» deidi. Din jolyndamyn deitin ekijúzdi erkekter men áielder onyń óz tilimen aitqanda «kisiniń jynyn keltiredi». Jazýshylardyń ózderi jasap alǵan «jekemenshik jeruiyqtary «iaki súiikti bir mekenderi bolady. Mysaly ma, mysaly Ý.Folknerdiń Ioknapotafasy, K.Paýstovskiidiń Meshery, Á.Nurpeiisovtyń Araly bar. Bul daǵy sýretkerdiń ózi ǵana túsinetin jáne ózin túsindire alatyn óz álemin izdeýden týatyn bolsa kerek. Amanhannyń Ioknapotafasy dariia. Syrdariia. Jyl on eki aidyń qanshasyn dariiada ótkizedi ony ózi ǵana biledi. Meniń biletinim jii barady. Sóite tura onyń týǵan jer týraly túsinigi basqa. Ol Almatyda, Astanada turatyn keibir aqyndar men jazýshylardyń týǵan jerin, týǵan elin saǵynýyn «falshivaia toska» deidi. Munysy, áste kezinde Máskeýden úirenip kelgen orysshasy bolsa kerek. «Falshivaia toska» ielerin ittei jek kóredi. «Áýjeke-aý, adamdy týǵan elin saǵynǵany úshin jazǵyrýǵa bola ma?» dep ara túse bastańyzshy, dereý «seniń aityp tur- ǵanyń marksizm úiretken mátibilik qoi» dep ózińizge bas salady. Keiin bilsem, taiaq tastam jerdegi aýylyn saǵyndym dep óleń jazatyndar, birinshiden, ótirik jylaityndar, ekinshiden, ózine deiingi aqyndardyń aýyl týraly óleńderine eliktep variiatsiia jasaityndar (myqty bolsa ózinshe jazbai ma?), úshinshiden, eń jamany aýyl týraly óleńderden kóbine tar sheńberde qalyp qoiǵan nadandyqtyń isi múńkip turady (munysyn ózi orysshaǵa «ogranichennost» dep aýdarady), odan da jamany jershildiktiń, rýshyldyqtyń qulaǵy qyltiyp turatyny taǵy bar dep túiedi. Qui kelisińiz, qui kelispeńiz áńgime osy.
«Aýylymdy ańsap jylasam, etegim jasqa tolady» dep jazǵan aqynǵa telefon shalyp, «Ne basyńa kún týdy, qatyndarǵa uqsap jylaǵansha avtobýsqa bilet al da baryp kel!» dep urysty. Trýbkany qoiǵan soń taǵy da «adamnyń jynyn keltirip» degendi qosty. Qojatoǵai aýylynyń tusynda dariia jaiylyp baryp, iin jasap oralyp aǵady. Beine ertedegi orys peizajshylarynyń sýretterindegidei bir ádemi kórinis. Jarqabaqta Mailyqoja aqynnyń úiiniń oryny bar. Aqyn sol biikten tómende laityp jatqan joiqyn ózenge qarap otyrǵandy unatady. Top torańǵyldyń teńge japyryqtary tynymsyz sybdyrlaidy. Torańǵyldyń bul túri tek Syr boiynda ǵana ósedi. Basqa aimaqtardy jersinbeidi. Bul ózi qyzyq aǵash. Eskekti qaiyqpen júzip baryp ortadaǵy araldan shóp oryp júrgen aýyldyń balalary aiqailap sálem beredi. Bir kezde ózi de osyndai jelqaiyqpen arǵy betke talai qatynaǵan. Ol kezde dariia arnaly da edi, asaý da edi, kóktem saiyn tasityn. Burynǵy shaldar tasýdyń ekpinine qarap «myna tasý qazan tóńkerme» nemese «jyn býǵan» dep at qoiyp jatatyn. Kóktem jáili kelip, mamyrajai jazǵa jalǵassa jergilikti halyq «gúl tasý keldi» dep qýanady. Ilgeride qazaqtar joǵarydan saldy, qaiyqty jaqsy paidalanǵan. Qaiyqshylyq ákeden balaǵa mura bop qalatyn kásip edi, búginde eki úidiń birinde motorly qaiyq bar. Sal serýen ǵana emes, kerek-jaraq jetkizip alatyn tasymal quraly, kólik. Amanhannyń Mailyqoja atasy aqyndyǵyna qosa on saýsaǵynan óneri tamǵan sheber de eken. Birde salmen artynyp tartynyp kep osy iinde toqtap, júgin túsirip jatsa kerek. Jaǵada oryssha oqyǵan balasy ákesine kómektesýdiń ornyna qolyn artyna ustap ári-beri júrgen kórinedi. Sony baiqap turǵan qý jaq aqynnyń biri atpen shaýyp baryp «Dat, taqsyr!» depti. Sóitkeńshe Mailyqojaǵa es jiǵyzbai tutqiyldan ekpindetip: «Taqsyr-ai, joǵarydan sal aǵyzdyń, Salǵa artyp bir-eki úilik tal aǵyzdyń. Ózińizge istetip qarap turǵan Tap enesin uraiyn balańyzdyń», – depti de atyn borbailap keri qashady. Maqsat – Maily aqynnyń jaýabyn tospaý, tossa jeńilip qalýy múmkin ǵoi. Burynǵylar da qýlyqty jaman meńgermegen sekildi. Esesine «pálen jyly kóktemde Mailyqojaǵa bylai degenmin» dep aityp júrýge jaqsy... Sol dariia, sol jaǵalaý... Ana qol- tyqta bala kezinde balyq aýlady. Myna jerde ákesi Álim- qoja aqsaqalǵa qolqabys jasap shóp shapty. Al áne bir jerde tuńǵysh ret kórshiniń qyzynyń kúlkisi sumdyq sulý bop estilgen... Qariialardyń kóbi joq. Dostary da jan-jaqta.
Aýyl syrtyndaǵy kóne qorymnyń etegi sozylyp birtalai jerge jetip qapty. Qabyrstanǵa barǵan saiyn júregi shanshidy...
Bári de ózi biletin adamdar. Áke kesenesi, ana beiiti, týǵan týys, aǵaiyn jekjattar...
Ár barǵan saiyn jańa óleńder jazyp keledi. Endi bir sát Amanhan «jasaǵan» dariiaǵa qulaq túrip, Amanhan salǵan sýretterdi tamashalap kórelik:
Janymnyń jabyrqasa súieneri,
Ne degen sý syldyry kieli edi,
Tolqyny buiralanyp baiaǵydai
Túsime Syrdariia jii enedi.
Bilmeppin kókke sińip keterin men
Sondaǵy bir tútinniń jeke órilgen,
Jyltyldap kózge uratyn Syrdariia
Kókjaldyń jonyndai bop kóterilgen.
Arbaityn janarymdy saǵym keshki,
Saǵymda qansha bala baǵym kóshti.
Oiymdy buzdy kenet apam daýysy,
Joǵalǵan keshegi, áste tabyldy eshki.
Nemese myna bir sýretterge qarańyz:
Qus shalǵan lashyndai jetken edim,
Ustatpai ketti biraq uiań kóktem.
Alysta Ai altybaqan tepkendei me,
Terbelip dariianyń túbinde tur.
Torańǵyl tóbesinen túsken sáýle,
Aýmaidy boijetkenniń shalmasynan.
Qyzylqum úrlei soqqan úrme qumdy,
Kóterdiń keýdemdegi sirge muńdy.
Saǵynysh saǵan degen sary beldik,
Sheshe almai, bilesiń be, júrgenimdi.
Qozdaǵan shoq sekildi oiymdy úrlei,
Soqty jel ishin tartyp toiym bilmei.
Jaǵada júrmin ertip kóleńkemdi,
Miiamen pisip tolǵan boiym birdei.
Oqyrman osy taqylettes jyrlardy oqyǵanda miiamen boiy birdei balalyq kezin ańsaǵan aqynnyń júrek dúrsilin estip otyrǵandai kúi keshedi. Bálkim aqyn baqyty degen sol bolar. Dariianyń túbinde terbelip turǵan Ai da keremet sýret.
Dariia Amanhan úshin geografiialyq bir nysan ǵana emes, joǵaltqanyn tabatyn, kelmesin saǵynatyn, ótkenin oi eleginen ótkizetin, keleshegine synkózben qaraibiletin, kúndelikti kúiki tirliktiń shań tozańynan arylatyn, arylyp qana qoimai qarshyǵasha silkinip ómirge jańasha bir umtylyspen, tyń bir kúshpen qaraityn rýhani álem. Adamda osyndai bir ishki álem bolýǵa kerek. Áitpegen kúnde jutańdyq, júdeýlik qamyty moinyńnan túspei qoiady. «Aqyndar provintsiiada týady, Parijde óledi» deidi eken frantsýzdar. Qazaq jazba aqyndarynyń sońǵy tórt-bes býynynyń taǵdyrlary uqsas. Aýyl, aýyl mektebi, Almaty, Ýniversitet, gazet redaktsiialary ne baspa mańyndaǵy jumystar...
Jutańdaý ómirbaiandar ekeni kórinip-aq tur. Tipti, jasy otyz-qyryqqa kelgenshe aýyly men Almatydan basqa jer kórmegen aqyndar qanshama? Árine, ondailar saýsaǵyn soryp óleń jazady, onysyn saýsaǵyn soryp otyryp ózi siiaqtylar oqidy. Arasynda áskerde bolǵandary, óndiriste, sharýashylyqta, ádebiettten basqa salada jumys istegenderi, ómir kórgenderi az boldy. Ádette, áskerde bolǵan azamat pen bolmaǵan azamatty birden tanýǵa bolady. Amanhan «Eske tústi jastyǵym áskerdegi» dep bastalatyn tsikl óleńderinde úlken azamattyq oilar túiedi. Sóitip ádebietke kelmes buryn ómirdiń neshe túrli baspaldaqtarynan ótip tabanynyń búri bar, áiel ósekten, qybyr-jybyr usaqtyqtan, ishinen qyl ainalmatyn qyzǵan- shaqtyqtan, baqai esepten, ynjyqtyqtan, dostyń jetistigin kórealmaýshylyqtan ada, tik minezdi, birbetkei, erik kúshi myqty azamat bolyp qalyptasty da, bul qasietter óz kezeginde oǵan eshqashan jylańqy, buldyr, bosbelbeý, jaǵympaz, jasyq óleńder jazǵyzbady. Onyń áielder poeziiasyna bólekteý kózben qaraityny, aqynmyn dep aldyna kelgen jas jetkinshekten áýeli óleńniń sheberin emes, er azamatqa tán qasietterdi izdeitini, ol qasietterdi tappasa jatyp kelip ashýlanatyny týraly talai alypqashpa áńgimeler bar.
«Óleńdi it te, qus ta jazady, eń aldymen erkek bol» deitinin jastar túgili qatarlary da túsinbei túrli-túrli baǵa berip jatsa da Amanhan óz printsipinen ainymady.
«Jylańqylyq satqyndyqtan da jaman» degen oi túiini ádemi aitylǵan ásem sóz ǵana emes, ómirlik kredosy ekenin ekiniń biri bile bermeidi. Onyń tirliktegi de, óleńdegi de kóp qylyqtary Toqash Berdiiarovty eske túsiredi. Marqum Toqash aǵamyzdyń ómirdegi eń jek kóretin nársesi jasandylyq bolatyn. Ony keibir estelik jazǵandar «ylǵi bastyqtarmen, ataqtylarmen aiqasyp júretin» dep ájýalaǵysy keledi. Olai emes. Áńgime qyzmeti ósken adamnyń ótirikke birtaban jaqyn turatynynda. Áńgime ataq alý úshin keibireýlerdiń aryn satatynynda. Amanhan bir aqyn aǵamyz jóninde «onyń mahabbat týraly óleń jazýǵa moraldyq quqy joq» dep kesip aitqany bar. Buny biz kúlmekke jaqsy qysyr sóz dep qabyldadyq ta qoidyq. Taǵy bir aqyn apamyzdyń kitabynyń sońyna «Senbeimin!!!» dep úsh birdei lep belgisin qatar qazditqanda da kúldik. Osy bir kúlki Amanhanǵa emes, ózimizge ózimiz bergen baǵa emes pe?
«Al sen», – dedi birde maǵan, «nege Qojatoǵaiǵa jii ketip qala beresiń?» dep suraisyń. Biraz úndemei turdy da «adamnyń jynyn keltirip...» degendi qosty. Álbette, óner adamynyń qansha erik kúshi myqty bolsa da ishtei jasityn, ókinetin, opynatyn, keibir dostarynyń satqyndyǵyna, beisharalyǵyna, ataqumarlyǵyna zyǵyrdany qainaityn kezderi bolatyny anyq. Sodan soń «taǵy da Qojatoǵaiǵa ma?» dep suramaityn boldym.
Amanhan eshkimge uqsamaityn azamat, sondyqtan da eshkimge uqsamaityn aqyn. Ne desek te onyń osy kúnge deiin shen-shekpen, qyzmet, ataq-dańq degen kerýenderge qosqan jetim tailaǵy da joǵy ras. Ortamyzda osyndai aqynnyń baryna óz basym qýanamyn. Álbette, mundai aqyndar kóp bolsa nur ústine nur. Biraq, Amanhan jalǵyz. Qojatoǵai jolyndaǵy japandaǵy jalǵyz aǵash sekildi.
Jaqsylardyń az bolatyny, jalǵyz bolatyny nesi eken osy?
Esenǵali Raýshanov
Amanhan Álimulynyń "Ataqonys" kitabynan alyndy
