...ەلقيسسا, مايلىقوجاعا اقىندىق, مەدەلٸقوجاعا باتىرلىق دارىعان دەسەدٸ. ەكەۋٸ تۋىس ادامدار. تەگٸ بٸر. مەدەلٸقوجا ەلگە تٷرلٸ سالىق سالىپ, قارا قازاقتى ٶزٸ بٸر تالاپ, كٷيەۋ بالالارى ەكٸ تالاپ, قۇدالارى تاعى تالاپ ەبدەن اي كەپٸر اتانعان قوقان بەگٸن تال تٷستە قورقىراتىپ قويشا باۋىزدايدى. سول ٸسٸمەن تاريحتا قالدى. بەيٸتٸ بادامنىڭ جاعاسىندا. مايلىقوجادان شە? مايلىقوجادان نە دەسەڭٸز ٶلەڭ, كٸم دەسەڭٸز امانحان قالدى. مەنٸڭ دوسىم امانحان ەلٸم. ەلبەتتە, باسقا دا ۇرپاقتارى بار. تٸكەلەي ۇرپاقتارى! بٸراق اراسىندا بٸزگە قىمباتى امانحان بولعان سوڭ سٶز سوعان ارنالماق. ول:
ماعان جامان جازۋعا ەش بولمايدى,
ەرۋاعى باعىپ تۇر مايلى اتانىڭ, –
دەسە, بۇنى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋ دەپ باعالايمىز, ەرينە.
قوقان بەكتەرٸمەن ايتىس-تارتىستا ٶكتەم شىعىپ وتىرعان مەدەلٸقوجا بادام ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنان «پايعامبار الايھيس سالام ۋە نەبي مۇحتارام اۋلادلارىنا» ياكي قوجالارعا دەپ تٷگٸن تارتساڭ مايى شىعاتىن شۇرايلى دا شىرايلى بٸر كەڭ قولاتتى الادى. ول كەزدە بادام قازٸرگٸدەي ەمەس بولسا كەرەك. مايلىقوجا قالاي دەۋشٸ ەدٸ.
– دەگەندە بادام كەدەي, بادام كەدەي,
اتتىنى اعىزاسىڭ ادام دەمەي.
كەلگەندە سارشاتامىز ەلٸڭ قۇرىپ,
جاتاسىڭ اعۋعا دا شاماڭ كەمەي,
– اتاقونىس دەيتٸن كەدٸمگٸ بادام ٶزەنٸ. (ييا, كەلمەي ەمەس, كەمەي. گەپ ۇيقاستا ەمەس, گەپ تٷستٸك قازاقتارىنىڭ سٶيلەۋ ەرەكشەلٸكتەرٸندە. مىسالى, بولمايدى ەمەس بومايدى, قالمايدى ەمەس, قامايدى, كەلگەن شىعار ەمەس, كەگەنت تە, باراتىن بولار ەمەس, باراتىنت تە, جاڭاعى ەمەس, جەڭەلدەگٸ, باعاناعى ەمەس, بەڭەلدەگٸ ت.ب.) جە, تاقىرىبىمىزعا ورالايىق. حوش, دەڭٸز, تاقىرىبىمىزعا ورالساق, تاعى بٸر جىلدارى سول قانمەن, تەرمەن كەلگەن كەڭ قونىستى تاستاپ قوجەكەڭدەر دارييا جاققا اۋادى. ونىڭ داعى سەبەپ جەنە سالدارلارى بار. اۋىپ كەلٸپ, قوسجارسۋات دەگەن جەرگە توقتاپتى دەسەدٸ. زامان تاعى بٸر اۋناعان- دا قوسجارسۋات قوجاتوعاي بوپ ٶزگەرەدٸ. ونى ٶزگەرتكەن كٸم دەسەڭٸز, ەلٸمقوجا دەگەن كٸسٸ. ال ەلٸمقوجا كٸم ەدٸ دەسەڭٸز, امانحاننىڭ ەكەسٸ ەدٸ. اۋىل اتىنىڭ وسىلاي ٶزگەرۋٸ تۋرالى قۇجات بار.
ارىس شەرٸنەن شىققان قارا جول ەشقايدا بۇرىلماستان داريياعا قاراي تارتادى دا وتىرادى. قايقايا شاپقان قاراگەر دەگەن سەكٸلدٸ. ۇزاق جٷرەسٸز. وڭتٷستٸكتٸڭ قارعا ميىن قايناتار سارى شٸلدەسٸندە جول ٶنبەيدٸ. ادىر-بەلەس, قىرقا-قىراڭ دەگەن اتىمەن جوق, قاراساڭ كٶزٸڭ تالاتىن سارىجازىق. بٸر- ٶڭكەي كٶرٸنٸس, بٸركەلكٸ دالا. كەنەت تەگٸ ٶمٸردە تاۋسىلىپ بولمايتىن شىعار دەپ ٸشتەي كٸجٸنٸپ كەلە جاتقان كٷرە جولىڭىزعا مٸنەر جاق بٷيٸردەن كەلٸپ بٸر ايداۋ جول كيلٸگە كەتەدٸ. وعان تٷسٸپ بٸراز جٷرگەننەن سوڭ مۇرنىڭىزعا ىزانىڭ يسٸ كەلەدٸ. كٷڭسٸگەن دالا, قولقانى قاپقان شاڭ مەن توزاڭنان كەيٸن باياعى يۆان بۋنين جازاتىن «جۇماقتىڭ ەلەسٸ» سەكٸلدٸ سالقىن ساباتتىڭ جۇپارى جانعا قانداي جەيلٸ ەكەنٸن ايتىپ جەتكٸزۋ قيىن. تاعى ازدان سوڭ جولدىڭ جيەگٸندە ٶسٸپ تۇرعان جالعىز اعاش كٶرٸنەدٸ. ماڭاي تۇلدىر جازىق. شٶپ اتاۋلىدان يتسيگەك پەن يزەن, ال تال اتاۋلىدان مٷلدە ادا مىنا دالادا بۇل ناعىلعان اعاش? قايدان ۋە قالاي كەلگەن? بوتانيكتەر مۇنداي اعاشتارعا ورنيتوحورلى ٶسٸمدٸك دەپ ات بەرٸپ, ايدار تاعىپ زەرتتەيدٸ. ونىسى قۇستىڭ جەمساۋىندا ەلدەقايدان جازاتايىم كەپ, عايىپتان تايىپ تامىر جايعان اعاش تۇقىمى امانحان ەلٸمۇلى دەگەن سٶز. وسى اعاشتى مەن امانحان ەلٸمگە ۇقساتامىن. دارا بٸتٸمٸمەن! جالعىزدىعىمەن. قورىقپايتىندىعىمەن. نە كٶرسەم دە ٶزٸم كٶرەمٸن دەيتٸن جانكەشتٸلٸگٸمەن! ٶلەڭدە دە, ٶمٸردە دە.
«اقىندى اقىن ەتەتٸن بٸر-اق ٶلەڭ بولادى. قالعاندارى سونىڭ داقپىرتىمەن كەتەدٸ» دەيتٸن دە سٶز بار. بۇرىنعى قازاقتاردىڭ «جىلقى قويدىڭ شاڭىنا ٸلەسەدٸ» دەيتٸن سٶزٸن ەسكە تٷسٸرەتٸن ٷشبۋ پٸكٸرگە, ەلبەتتە داۋ ايتۋعا دا, كەلٸسۋگە دە بولادى. كەلٸسەمٸز دەسەك, امانحاننىڭ العاشقى ٶلەڭدەرٸنٸڭ بٸرٸ «ەكەمە» دەپ اتالاتىن. شاعىن عانا جىر.
كەتكەنٸڭ بە دەپ حابارسىز
– ۇرىستى ەجەم
جيىرما جىل جٷرگەن جانارسىز.
بەزەسٸڭ بە دەپ ٷيدەن سەن
– ۇرىستى اعام,
تٶرت-بەس جىل بۇرىن ٷيلەنگەن.
قارىنداسىم دا ايتتى ٶكپەسٸن,
ۇرىستى انام
حابارسىز ۇلى كەتكەسٸن.
سەلدەن سوڭ سٶندٸ شىراعدان..
جاتتىم مەن جىلاپ,
ۇرىسپاعانى ٷشٸن بٸر-اق جان!
و, ەكە!
بار بولعانى وسى.
كەزٸندە ەبدٸلدە تەجٸباەۆتىڭ العى سٶزٸمەن جارىق كٶرگەن توپتاماسىنداعى وسى ٶلەڭ ونىڭ اقىندىق بولمىسىن اشىپ تۇرعانداي ەدٸ. سول قايسارلىق, سول كەزبەلٸك, سول جالعىزدىق. ونىڭ ٶمٸردەگٸ جولى دا, ٶلەڭدەگٸ جولى دا جەڭٸل بولا قويعان جوق. ٶمٸردەگٸ دەمەكشٸ... الىس ماڭعىستاۋدا تامشالى دەگەن كەرەمەت بٸر قولات بار. شٸلدەنٸڭ شٸلٸڭگٸر ىستىعىندا اق تەر, كٶك تەر بوپ تاڭدايىڭ كەۋٸپ كەلە جاتىپ, تاستان تامشىلاپ تۇرعان مۇزداي سۋعا تاپ بولاسىز. ٸشسەڭ تۋرا شەكەڭنەن شىعادى. بٸراق, شەلەگٸڭ وڭايلىقپەن تولا قويمايدى. كٷتۋ كەرەك. بٸر تامشى, ەكٸ تامشى, ٷش, سودان كەيٸن زارىقتىرىپ بارىپ تٶرت, جالىقتىرىپ بارىپ بەس دەگەندەي... سٶيتٸپ ەزەر جيناعان شەربەتكە بەرگٸسٸز سۋىڭىزدى اياق استىنان اقتارىپ الماۋعا تىرىساسىز عوي, ەلبەتتە. امانحان ماڭدايىنا ەۋ باستا توستاعانىن ەزەر دەپ تولتىرا بەرگەندە تالاي رەت ٶز قولىمەن تٶگٸپ تاستاي سالاتىن اقىندىق عۇمىر جازىلارىن بٸلسە دە سانالى تٷردە ازات باسىن قۇل عىپ وسى جولعا تٷستٸ. مەكتەپتٸ تامامداعان سوڭ قۇرىلىستا جۇمىس ٸستەدٸ. «نەگە وقۋعا تٷسپەدٸڭ?» دەپ سۇراساڭىز «پەرە بەرەتٸن شامام بولمادى» دەپ شىنىن ايتادى. پارا دەمەيدٸ, پەرە دەيدٸ. ونىسى بەلە دەگەن سەكٸلدٸ ەستٸلەدٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ ەسكەرگە كەتتٸ. ەسكەردەن امان-ەسەن ورالعان سوڭ دا كازگۋ-گە قاتارىنان كەيٸن تٷستٸ. كٸتابى دا قاتارىنان كەيٸن شىقتى. شىقپاي قالۋى دا مٷمكٸن ەدٸ. سەبەبٸ, ول كەزدە كٸتاپتىڭ بەتاشار ٶلەڭدەرٸ مٸندەتتٸ تٷردە كوممۋنيستٸك پارتييا نە لەنين, تٸپتٸ بولماسا تىڭ يگەرۋ تۋرالى بولۋعا تيٸس ەدٸ. امانحان لەنيندٸ قايتسٸن, كومپارتييا امانحاندى قايتسٸن-اۋ? «جوق ونداي ٶلەڭدەر مەندە, جازا المايمىن» دەيدٸ بۇل شورت كەسٸپ. «كٸتابىم كٷلەي دەيتٸن قىزعا ارنالعان ٶلەڭمەن اشىلسا دەپ ەدٸم. ول جاقسى قىز. مىنا ٶلەڭدٸ تىڭداڭىزشى» دەيدٸ دە وقي جٶنەلەدٸ:
قاس پەن كٶزدٸڭ, باۋىرىم, اراسىندا,
اسقاق كەۋدە سوڭىنا قاراسىن با?
باسىم كەتٸپ بارادى بٸلەگٸندە,
سانام كەتٸپ بارادى ساناسىندا.
جاۋلاپ العان جانىمدى تالما كەشتە,
كەرەمەت كٷن كەشەگٸ قالمادى ەستە.
ەرنٸم كەتٸپ بارادى ەرٸنٸندە,
شايقالادى شاتتىعىم الما تٶستە.
كەش ۇعىنعان قادٸرٸن تٸرەگٸم بە,
سول قىز قازٸر مۇراتىم, تٸلەگٸم دە.
كٶزٸم كەتٸپ بارادى بۇرىمىندا,
ٶزٸم كەتٸپ بارامىن جٷرەگٸندە.
باسپا قىزمەتكەرلەرٸ ٶلەڭدٸ جاتىپ كەپ ماقتايدى. «بٸراق, باسقا كەزدە كٷلەيعا ارنايسىڭ با, قۇدايعا ارنايسىڭ با, شارۋامىز جوق كٸتاپ شىعۋ ٷشٸن پارتييا كەرەك, تامىر» دەيدٸ زاڭدى ويلاپ. ەندٸ قايتپەك كەرەك? كٶمەككە بايبوتا كەلەدٸ... سونىمەن ٶلەڭ جازىلىپ, كٸتاپ شىقتى. كەيٸن امانحان جۇرتقا قولتاڭبا بەرەردە كٸتابىنىڭ العاشقى بەتٸن جىرتىپ تاستاپ بەرٸپ جٷردٸ.
ٶلەڭگە ادالدىق. بٸر ماقتاساق امانحاندى وسى ٷشٸن ماقتايمىز.
كٷلەي دەمەكشٸ, ول ٶزٸنٸڭ ەڭ تاماشا ٶلەڭدەرٸن جان جارىنا, بالالارىنا ارناپ جازدى. ارناۋ ٶلەڭ دەگەندە قاي-قايسىمىز دا شوشىپ قالامىز. بٸزدٸ مەزٸ ەتكەن انا باستىققا, مىنا باستىققا, ٷكٸمەتكە, ٸسٸ تٷسەتٸندەرگە ارنالعان جەدٸگٶي, جارامساق ٶلەڭدەردٸ ونىڭ شىعارما-شىلىعىنان تاپپايسىز. مەنٸڭشە, ول ٶمٸردە بەرٸنەن دە ٶلەڭدٸ بيٸك قويادى. بۇرىلۋ, ىڭعايعا جىعىلۋ, ٷندەمەي قويا سالۋ دەگەن قاسيەتتەر امانحانعا مٷلدە جات. ٶلەڭ ٷشٸن (ٶلەڭ مەن ۇلت امانحان ٷشٸن بٸر ۇعىم) كٸممەن بولسا دا جاعا جىرتىسۋعا دەيٸن بارادى. ۇلت دەگەن ۇعىم ول ٷشٸن بٶلەك بٸر ەلەم. امانحاننىڭ ارعى اتالارى قازاق دالاسىنا يسلام تاراتپاق بوپ كەلگەندە جەرگٸلٸكتٸ حالىق كٷندٸز-تٷنٸ مۇسىلمانشىلىق, مۇسىلمانشىلىق دەي بەرەتٸن سەلدەلٸلەرگە قاراپ بٸر ويعا سونشا بەرٸلۋگە بولا ما دەپ تاڭقالعان كٶرٸنەدٸ. زامانداستارى امانحانعا ۇلت مٷددەسٸ دەگەن ويعا وسىنشالىقتى جان جٷرەگٸمەن بەرٸلگەنٸنە قاراپ تاڭعالادى. «قازاق جالاقورلارىنا» دەيتٸن ٶلەڭٸندە (پۋشكيننٸڭ «كلەۆەتنيكام روسسيي» دەيتۇعىن جىرى ەسٸڭٸزگە تٷستٸ مە?)
دەمەيمٸن مەن ساعان تۋىسپىن,
قايتالاپ ايتامىن ٸشتەي مىڭ.
«رۋىڭمەن ۋ ٸشكٸن»
مەن ٸشپەيمٸن.
سەن كٷلگٸن, مەن كەيٸن كٷلەمٸن,
دٸن امان اي, كٷنٸم.
قازاققا ورتاق دەپ بٸلەمٸن,
كەۋدەمدٸ جايلاعان قايعى-مۇڭ,–
دەپ جىرلاسا, بۇل ويلار ونىڭ پرينتسيپٸ. ەدەبي جىل قورىتىندىسىندا ٶزٸنٸڭ بٸر جەرلەس اقىنىن قاتتى سىناعانى سونشا, ەلگٸ «امانحان, سەن ەرۋاقتان قورىقپايسىڭ با?» دەگەنگە دەيٸن بارعان.
وينايسىڭ قازاقىلىقپەن... اعىسقا قارسى جٷزۋ – امانحان ٶلەڭدەرٸنٸڭ اينىماس تاقىرىپتارىنىڭ بٸرٸ. مۇقاعاليدىڭ «سەبي بولعىم كەلەدٸ» دەيتٸن ٶلەڭٸ كەزٸندە كٶپتەگەن جاس اقىندارعا ەلٸكتەۋ ٶلەڭدەر جازعىزدى. انىعىندا تۋرا وسى اتتاس, وسى اتتاس قانا ەمەس, وسى ماعىنالاس ٶلەڭدەر ەلەم ەدەبيەتٸندە جيٸ كەزدەسەتٸن. مىسالى, «حوچۋ بىت رەبەنكوم» اعىلشىن اقىنى لورد بايروندا بار, «حوچۋ بىت وتروكوم» ورىس اقىنى س.ەسەنيندە بار, قۋاندىق شاڭعىتباەۆتا «مەن پەندەڭدٸ تاعى بٸر ايا, قۇداي, بالا قىلشى بالدىرعان باياعىداي» دەيتۇعىن بەيٸت بار ت.ب... قىسقاسى, سول جىلدارى سەبي بولعىسى كەلەتٸن اقىندار كٶبەيٸپ كەتتٸ. امانحان بولسا سولارعا قارسىلىق تانىتقان سەكٸلدٸ «سەبي بولعىم كەلمەيدٸ» دەگەن ٶلەڭ جازدى. گەپ ٶلەڭنٸڭ اتىندا ەمەس, زاتىندا دەسەك تە بۇدان اقىنىڭ موداشىل ەمەس ەكەنٸن, ٶزٸنٸڭ بۇلجىماس باعىت باعدارى بارىن اڭعارار ەدٸك. بۇل, سٶزسٸز قۇرمەتكە لايىق قاسيەت.
مارقۇم قاسىم قايسەنوۆ اعامىزدى جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلارى بٸردە جانجالداسىپ قالعان ەرلٸ-زايىپتى ەكٸ كٸسٸنٸ قايتا جاراستىرۋعا جٸبەرەدٸ. قاسكەڭ مەن-جەيدٸ كٶزٸمەن كٶرگەن سوڭ, كەرٸسٸنشە «مىناداي ايۋ قاتىنمەن تۇرعانشا بويداق جٷرگەنٸڭ جٶن» دەپ ەركەكتٸ قايراپ, اجىراستىرىپ كەلەدٸ. سول سيياقتى امانحانعا بٸر اقىننىڭ كٸتابى تۋرالى ماقتاپ سٶز سٶيلەۋ تاپسىرىلادى. امانحان باسپا باسشىلىعى ايتقان سوڭ كەلٸسە كەتەدٸ. قولجازبانى الىپ ٷيٸنە كەلگەن سوڭ, اسىقپاي ەر ٶلەڭگە توقتالىپ تالداي باستاسا, ىلعي بٸر ناشار ٶلەڭدەرگە تاپ بولادى. ەرتەڭٸنە پوەزييا بٶلٸمٸنٸڭ وتىرىسىنا كٸتاپتىڭ بٸر قايناۋى ٸشٸندە جاتقان شيكٸ دٷنيە ەكەنٸن دەلەلدەپ تولىققاندى رەتسەنزييا جازىپ كەلەدٸ. «مۇنىڭ نە, شىراعىم-اۋ?» دەيدٸ كٸتاپ رەداكتورى ساسىپ, بۇنىڭ ارتىندا پەلەنشەكەڭدەر تۇرعانىن بٸلەسٸڭ. قۇرتادى عوي بٸزدٸ». «نۋ ي چتو, ونىڭ ارتىندا پەلەنشەكەڭ تۇر, سٸز مەنٸڭ ارتىمدا كٸم تۇرعانىن بٸلەسٸز بە?». «جوق, بٸلمەيمٸن». «بٸلٸپ الىڭىز, مەنٸڭ ارتىمدا قوجاكەڭ تۇر. ٶتٸرٸك جازسام, سول كٸسٸدەن ۇيات بولادى». «قوجاكەسٸ كٸم تاعى دا?». «قوجا احمەت ياساۋي». وسى وقيعادان سوڭ امانحاندى باسپا بٸرسىپىرا ۋاقىت بويى رەتسەنزەنتتەر قاتارىنان الاستاتىپ, جاقىن جولاتپاي قويادى. كەيدە مىناداي بٸر ەكسپەريمەنت جاسالسا دەپ ويلايسىڭ. وسى قالامگەر قاۋىم «ۇزىن سانىمىز سەگٸز جٷزگە تاقاپ قالدى, قادىرىمىز جوق, قالاماقىمىز از» دەگەندٸ جيٸ ايتادى عوي. ونىسى راس تا. ال ەندٸ الدا-جالدا «قالاماقى مٷلدە تٶلەنبەيتٸن بولدى, اتاق مٷلدە بەرٸلمەيتٸن بولدى, كٸتاپ شىعارۋ دەگەن شارۋا دا توقتادى» دەگەن قارار شىعىپ, جٷزەگە اسا باستاسا قالاي بولار ەدٸ? قازٸرگٸ قاتارى سيرەگەنٸ سيرەگەن بە, ەلگٸ سەگٸز جٷزدەن ەدەبيەت مايدانىندا سەكسەنٸ قالار ما ەدٸ, سەگٸزٸ قالار ما ەدٸ? قانشاسى جازۋدى سول مەزەت تاستاپ كەتەر ەدٸ? سول كەزدە مىنا ەگەمەن قازاقستان ەلٸندە قالاماقى ٷشٸن دە, اتاق-مانساپ ٷشٸن دە, كٸتاپ شىعارۋ ٷشٸن دە جازبايتىن ەكٸ اقىن قالسا بٸرٸ امانحان بولارىنا سەنەمٸن. ول كەشەگٸ كەڭەستٸڭ كەڭ زامانىندا دا قالاماقى الىپ جارىتپادى. ٶيتكەنٸ ٶلەڭدٸ از جازدى. سٶيتە تۇرا, بٸر جىل كٸتابى جوسپارعا ەنبەي قالسا باسپانىڭ ديرەكتورىنىڭ ٷستٸنەن ارىزدى قارشا بوراتاتىن كەيبٸر اعالارى سەكٸلدٸ ٶلەڭنٸڭ جىرتىسىن جىرتادى, ٶلەڭنٸڭ وتىمەن كٸرٸپ, كٷلٸمەن شىعادى. انالاردىڭ عوي ەسٸل-دەرتٸ اقشا مەن اتاق, بٸزدٸڭ امانحاندٸكٸ نە, اللا-اۋ? رەۆوليۋتسييانى امانحان سەكٸلدٸلەر جاسايدى. پايداسىن باسقالار كٶرەدٸ. كٶرٸپ قانا قويمايدى, ايداپ سالادى. ٶز ەسەبٸن تٷگەندەيدٸ. كٶپ اقىندارعا تەن قانداي كەمشٸلٸكتەر بار دەسە, وعان جاۋاپ تا كٶپ بولارى انىق. سونىڭ باستىلارىنىڭ بٸرٸ – ەرمەلٸك. كٸم نە ايتسا سوعان سەنۋ. مۇنداي ادامداردىڭ تۇراقتى جاۋى بولمايدى, بولماي-اق قويسىن, ٶكٸنٸشتٸسٸ ول ەمەس, ٶكٸنٸشتٸسٸ تۇراقتى دوسى دا بولماۋى مٷمكٸن.
امانحاننىڭ دۇشپاندارى دا جيٸ اۋىسىپ تۇرادى. ونىڭ جاۋلارىنىڭ اراسىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتٸ مەن يزرايل پرەمەر-مينيسترٸنەن باستاپ, قوجاتوعاي جولىندا قول كٶتەرگەندە توقتاماي كەتكەن اۆتوبۋس شوفەرٸنە دەيٸن بار. كەيدە جاعاڭدى ۇستاتىپ, ەلٸ ەدەبيەتكە كەلمەگەن بٸر «جازعىشبايدى» جەر-كٶككە تيگٸزبەي ماقتاپ, قوسىلا ماقتاماعانداردىڭ بەرٸن «سەندەر ونى كٶرە المايسىڭدار» دەپ تٷگەل كٷستەنالاپ, ەسەسٸنە كلاسسيك اقساقالداردى «ەدەبيەتتە تٷك بٸتٸرمەگەن» دەپ ەڭگٸمە ايتىپ وتىرسا, تاڭقالماڭىز. ەرتەڭٸنە ەلگٸ جاس «تالانتتى» تٷگٸن قالدىرماي سىباپ, ەلدەكٸمدەرگە قوسىلىپ كەشە عانا بٸرگە تالاعان جاسى ٷلكەن اعاسىنان كەشٸرٸم سۇراۋدىڭ جٶنٸن تاپپاي شىجبالاقتاپ جٷرەتٸنٸ تاعى بار. بٸر قىزىعى ەلگٸ ايتاقشىلدارعا بٸر رەت ەرەمٸن دەپ ازعانتاي ابىرويدى ايرانداي تٶگٸپ الدىم دەمەيدٸ, اراعا بٸر جىل سالىپ باياعى بالانى قايتا ماقتاپ, باياعى شالدى قايتا سىباپ ماقالا جازۋى ەبدەن مٷمكٸن. وسىلايشا بٸر قاراعاندا اۋمالى-تٶكپەلٸ, بەلكٸم كەيبٸرەۋلەردٸڭ كٶزٸنە تۇراقسىزداۋ كٶرٸنەتٸن مٸنەزٸ بار دەسەك تە, اقىننىڭ جٷرەگٸنٸڭ تٷۋ تٷبٸندە قورعاسىنداي بٸر سالماق بار. ول بەتٸ تولقىعانمەن تٷبٸ قوزعالمايتىن تەرەڭ كٶل سەكٸلدٸ. بۇلجىمايتىن, ٶزگەرمەيتٸن, بٸر ورنىنان جىلجىمايتىن پرينتسيپتەرٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸنە ۇناي دا بەرمەيدٸ. جالپى امانحاندا بٸرەۋلەرگە ۇناۋ كەرەك دەگەن وي مٷلدە بولمايتىن سيياقتى. نە دەيسٸز بۇعان? مارقۇم تەكەن ەلٸمقۇلوۆ قىزىق كٸسٸ ەدٸ. بٸردە اعامىزدى ورتاعا الىپ سىرا ٸشٸپ تۇردىق. نە شايتان تٷرتكەنٸن بٸلمەيمٸن, امانحان الىم جوق, بەرٸم جوق, اياق استىنان «كٶكە, گەپتٸڭ قىسقاسى ناشار اقىنسىز. ٶلەڭدٸ قويساڭىزشى» دەسٸن. ماڭاي قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنا قالدى. الماتىدا وعان دەيٸن دە, ودان كەيٸن دە دەل سونداي تىنىشتىق بولعان ەمەس. امانحان سىرانى بٸر جۇتتى, اعامىز ەكٸ جۇتتى. اعام بٸر جۇتىپ اسپانعا قارادى, امانحان ەكٸ جۇتىپ اعاما قارادى. «جاس جٸگٸت, مەن مەدەنيەتتٸ اقىنمىن» دەدٸ تەكەن اعامىز كٶكتەن كٶزٸن الماي... كەيٸن نە بولدى? كەيٸن تٷك تە بولعان جوق. امانحان تەكەن كٶكەسٸنٸڭ حيكايالارى تۋرالى تاباقتاي ماداق ماقالالار جازدى. ولارى جىلدىڭ ٷزدٸك ماتەريالدارى اتانىپ, ابىرويعا بٶلەندٸ. ەكەۋٸ تەكەن ٶلگەنشە كەرەمەت دوس بوپ كەتتٸ. قازٸر دە جاستاردى جيناپ تەكەن ەلٸمقۇلوۆ پروزاسى تۋرالى لەكتسيياعا بەرگٸسٸز ەڭگٸمەلەر ايتادى. جاستار دەمەكشٸ, مەن جاسىراق كەزٸمدە اعالارىمىزدىڭ ٶزٸنەن كٸشٸ اقىنداردى نەگە سونشا ماقتاي بەرەتٸنٸنە تاڭداناتىنمىن. ال قازٸر تٷسٸنەمٸن. شىندىقتى ايتسام جاڭا ٶسپٸرٸم جاس شىبىقتى سىندىرىپ الامىن با دەپ قورقادى ەكەن عوي قايران اعالار. ارامىزدا قورىقپايتىن جالعىز ادام امانحان. «سەن ٶسە كەلە مىناۋسكيي اقىن بولاسىڭ, ەتتەڭ نادانداۋسىڭ, وقۋىڭ جۋرفاكتىڭ دەڭگەيٸندە قاپ قويعان, ورىستاردى وقۋ كەرەك» دەدٸ بٸر جاس اقىنعا. مەن وندايدى ايتا الماس ەدٸم, ايتسام انا جٸگٸتتٸ اۋىرتىپ الۋىم مٷمكٸن عوي, ول بٸراق امانحان اعاسىنا رەنجٸگەن جوق. كەرٸسٸنشە «راحمەت» دەدٸ. «ال مىناۋ ناعىز الاياق بولادى, نەگە دەسەڭ ٶلەڭ دە جازادى, پروزا دا جازادى, ەنگە سٶز دە جازادى. ايتىسقا دا كەت ەرٸ ەمەس. كومپوزيتورلىعى دا بولۋى مٷمكٸن. ەن شىعاراسىڭ با ەي?» دەپ سۇرادى سوڭعى مودامەن كيٸنگەن بٸر بوزبالادان. «جوق, اعا» دەيدٸ انا بايعۇس كٶزٸ جىپىلىقتاپ. «شىعارما, ۇيات بولادى!» دەدٸ امانحان قاداپ. نەسٸ ۇيات بولادى, بەتٸر-اۋ?! ورىستاردى وقۋ كەرەك دەگەننەن شىعادى, قانداي زاماندا دا امانحان ورىس ەدەبيەتٸنەن قول ٷزگەن جوق. مەسكەۋدٸڭ ەدەبي باسىلىمدارىن جازدىرىپ الۋدان جالىققان ەمەس. مەسكەۋلٸك, ۆولوگدالىق اقىندارمەن حالىقارالىق تەلەفون ارقىلى سٶيلەسەمٸن دەپ اقىسىنا بٸر ايلىق جالاقىسىن تٶلەگەن كەزدەرٸ دە بولدى. ولارمەن دوستىعى م.گوركيي اتىنداعى ەدەبيەت ينيستيتۋتىنىڭ ەكٸ جىلدىق كۋرسىندا وقىعان جىلدارىندا باستالدى. بٸر قىزىعى مەسكەۋدە وقىعانى تۋرالى ەش جەردە جازبايدى دا, ايتپايدى دا. «نەسٸنە ماقتانامىن?» دەيدٸ. بٸزگە قاراعاندا بٷگٸنگٸ ورىس قوعامىندا ٶلەڭنٸڭ قادىرٸ بار. ياكي اقىنداردىڭ ايتقانىنا قۇلاق سالىنادى. بٸزدەگٸدەي اقىن ٶز الدىنا, ساياسات, بيلٸك ٶز الدىنا اۋا جايىلىپ جاتقان جوق, ساياسات قانشا دەگەنمەن قوعامدىق پٸكٸردەن اياعىن تارتادى. ورىس ەدەبيەتٸ دەگەندە ايىلىن جيمايتىن ٷكٸمەت ورىستا بولعان ەمەس. قازاقستانداعى سەكٸلدٸ بەتٸمەن كەتكەن ساياساتشىلار, بٸلگەنٸن وتتايتىن ساياسات, جەل قايدان تۇرسا سولاي قاراي قۇلاي كەتەتٸن عالىمدار, بيلٸككە لەپپەي تاقسىرلاپ كٷن كەشكەن جازۋشىلار ولاردا قازاقستانداعىداي باعالى ەمەس. مٷمكٸن, عالىمدارىنىڭ الدى نوبەل سىيلىعىنا يە بوپ (ج.الفەروۆ), اقىندارىنىڭ الدىن بٷكٸل حريستيان ەلەمٸ پايعامبارداي (يۋ.كۋزنەتسوۆ) ارداقتايتىنى دا سودان بولار. ەلدە, رەسەي سيياقتى الىپ يمپەرييانى ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن ۇيات-يماندى دا ۇمىتپاۋ كەرەك پە ەكەن...
امانحان مەسكەۋدەن ورالعان سوڭ ٶلەڭگە باسقا كٶزبەن قاراي باستاعان سەكٸلدٸ. از جازاتىن, از جارييالاناتىن بولدى. ەتتەڭ, سول م.گوركيي اتىنداعى ەدەبيەت ينستيتۋتىنان قول ٷزٸپ قالعانىمىز دۇرىس بولمادى. ورىس شوۆينيزٸمٸن, ورىستاردىڭ كەيبٸر سالت-دەستٷرلەرٸن جەك كٶرۋٸمٸز كەرەك, بٸراق ونىڭ ەدەبيەتٸنەن ٷيرەنۋدٸ جوققا شىعارىپ نە بەرەكە تابامىز? ورىستى بٸلۋ كەرەك, سودان كەيٸن جەك كٶرسەڭ سەنٸ تىڭداۋعا بولادى. بٸلمەيسٸڭ, تٷسٸنبەيسٸڭ, وقۋعا ساۋاتىڭ جەتپەيدٸ, قارادان قاراپ جەك كٶرەمٸن دەيسٸڭ, كەشٸرٸڭٸز مۇنىڭىز اباي زامانىنداعى ناداندىقتىڭ ٶزٸ. امانحاننىڭ «ورىسشىلدىعى» وسىلاي دەيدٸ. قىزا-قىزا كەلە ورىس ۇلتشىلدارىنىڭ «دەرجيموردا» قىلىقتارىنا دا ەلٸكتەپ, ونىسى سول كەزدەگٸ ٷكٸمەت باسشىسى ەكەجان قاجىگەلدينننٸڭ قۇلاعىنا تيٸپ ٸستٸ بولا جازداعانى دا بار. سودان بەرٸ قاجىگەلديننٸڭ قازاقستانعا قايتا ورالۋىنا جان-تەنٸمەن قارسى ەكٸ كٸسٸ بولسا, بٸرٸ – امانحان. بٸراق, ودان ەكەجاننىڭ حابارى جوق سەكٸلدٸ. سودان سوڭ امانحاننىڭ ليريكالىق «مەنٸ» رەسمي بيلٸكتٸ قولداي باستادى, قازاقتىڭ تابانىنا كٸرگەن شٶڭگە مەنٸڭ ماڭدايىما قادالسىن دەپ تٸلەدٸ, رەسمي بيلٸككە ەكٸ ادام شىن بەرٸلگەن بولسا بٸرٸ امانحان ەدٸ, ەتتەڭ رەسمي بيلٸك سونى بٸلمەيتٸن سەكٸلدٸ. رەسمي بيلٸك دەمەكشٸ, بٸزدٸڭ كٶبٸمٸز ٷكٸمەت جاققا ەلەڭدەپ وتىرامىز. باياعى كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىنداعىداي الاقانعا سالىپ ايالاسا, قۇرمەتتەسە, تٸپتٸ بولماسا بەدەلدٸ جيىندارعا شاقىرىپ ەلەپ-ەسكەرٸپ وتىرسا ەكەن دەيمٸز. شاقىرىلماساق ٶكپەلەيمٸز. انادان گٶرٸ مەن جاقسى جازامىن عوي, ول نەگە قۇرمەتتەلەدٸ, مەن نەگە سىرتتا قالا بەرەمٸن دەيمٸز. رەنجٸپ ماقالا جازامىز. وپپوزيتسيياعا كەتەمٸن دەپ قورقىتامىز. امانحان ٷكٸمەتپەن اراسىن ەلدەقاشان اشىپ العان سىقىلدى. ەكەۋٸ بٸرٸن بٸرٸ ٸزدەمەيدٸ. تاپ بٷگٸن مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ تٶراعاسى نەمەسە مينيستر كٸم ەكەنٸن سۇراڭىزشى, امانحان بٸلمەۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. بۇل جاعىنان ول كەشەگٸ تەكەن ەلٸمقۇلوۆ, بەردٸبەك سوقپاقباەۆقا ۇقسايدى. راسىندا, كٸمنٸڭ باستىق ەكەنٸ امانحانعا نەگە كەرەك, باستىق بۇعان ٶلەڭ جازىپ بەرمەيدٸ عوي. مٸنە, سٸزگە پوزيتسييا! ونىڭ قاي كەزدە دە سىناپ-مٸنەپ جٷرەتٸن قالامگەرلەرٸ – ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ, ولجاس سٷلەيمەنوۆ, مۇرات ەۋەزوۆ. ٷشەۋٸ دە ونىڭ ويىنشا «ەدەبيەتكە بەرگەنٸ جوقتار, قازاققا جانى اشىمايتىندار, ورىسقا بٷيرەگٸ بۇرىپ تۇراتىندار». مۇرات ەۋەزوۆكە تاعار قوسىمشا كٸنەسٸ «مۇسىلمان دٸنٸنە قارسى قايداعى بٸر شامانشىلىقتى (شاماندىقتى دەمەيدٸ) ناسيحاتتايدى». مۇرات مۇحتارۇلى يسلامعا قاشان, قالاي قارسى شىعىپ جٷر – ەستٸگەن ەمەسپٸن. ٶز ەكەسٸ مۇحتار ومارحانۇلى, ارعى اتالارى باقسايىس ەۋليەدەن تاراعان ەۋلەت بولسا مۇرات قالاي دٸن دۇشپانى بولماق – تٷسٸنٸكسٸز. جالپى اتاقونىس 14 امانحاندا بٸردەن تٷسٸنۋگە قيىن كٶزقاراستار كٶپ. اسىلى, ول تۋرالى سٶزدٸ امانحان جەنە تەمٸربەك قوجاكەەۆ دەگەن تاقىرىپتان باستاپ, امانحان جەنە بٷكٸلەلەمدٸك سيونيزم تورى, امانحان جەنە مەملەكەتشٸلدٸك, امانحان جەنە اسقار سٷلەيمەنوۆ, امانحان جەنە توقاش بەرديياروۆ, امانحان جەنە جاس- تار, امانحان جەنە زاڭ جۋرناليستيكاسى سەكٸلدٸ ارنالاردا تاراتىپ ايتسا ەڭگٸمە تولىق بولار ەدٸ. كٶرٸپ وتىرعانىڭىزداي, تاقىرىپ كٶپ سالالى. كٷردەلٸ. جٷدە قيىن دا. بٸر ماقالاعا سىيمايدى.
امانحاننىڭ ەڭ از جازاتىنى ماحاببات جەنە دٸن تاقىرىپتارى. ماحابباتتى نەگە از جازاتىنى ٶز ٸسٸ, ال ەندٸ اتا- باباسى سوناۋ اتا قونىس اراب جەرٸنەن بٸزدٸڭ ساحاراعا يسلام دٸنٸن ناسيحاتتايمىن دەپ كەلٸپ تۇراقتاپ قازاق بوپ كەتكەن اۋىلدىڭ بالاسىنىڭ دٸنگە سالقىندىعىن قالاي تٷسٸنەمٸز? پايعامباردىڭ حاديستەرٸن تەرجٸمالاۋعا شاقىرامىز امانحان كەلٸسپەيدٸ. دٸني كٸتاپتاردى اۋدار دەيمٸز تاعى دا مويىنى جار بەرمەيدٸ. جۇما نامازعا بارالىق دەيمٸز ۋاقىتى بولمايدى. سٶيتسەك ونى دٸن سالاسىنداعى جاساندىلىقتار مەن جەدٸگٶيلٸكتەر جيٸركەندٸرەدٸ ەكەن. «يمان كەلتٸرۋ, بەس ۋاقىت نامازىن وقۋ, ورازا تۇتۋ, ساداقا بەرۋ, قاجىعا بارۋ... مەن ونىڭ ەشقايسىسىنا دايىن ەمەسپٸن. كەزٸ كەلەدٸ, دايىن بولامىن, سول كٷننەن باستاپ دٸن قاعيداتتارىن دۇرىس ۇستاۋعا كٶشەمٸن. وعان دەيٸن ٶزٸمدٸ دە, ٶزگەنٸ دە الدايتىن جايىم جوق. باسقا كٷنەلارىم دا جەتەدٸ» دەيدٸ. دٸن جولىندامىن دەيتٸن ەكٸجٷزدٸ ەركەكتەر مەن ەيەلدەر ونىڭ ٶز تٸلٸمەن ايتقاندا «كٸسٸنٸڭ جىنىن كەلتٸرەدٸ». جازۋشىلاردىڭ ٶزدەرٸ جاساپ العان «جەكەمەنشٸك جەرۇيىقتارى «ياكي سٷيٸكتٸ بٸر مەكەندەرٸ بولادى. مىسالى ما, مىسالى ۋ.فولكنەردٸڭ يوكناپوتافاسى, ك.پاۋستوۆسكييدٸڭ مەششەرى, ە.نۇرپەيٸسوۆتىڭ ارالى بار. بۇل داعى سۋرەتكەردٸڭ ٶزٸ عانا تٷسٸنەتٸن جەنە ٶزٸن تٷسٸندٸرە الاتىن ٶز ەلەمٸن ٸزدەۋدەن تۋاتىن بولسا كەرەك. امانحاننىڭ يوكناپوتافاسى دارييا. سىردارييا. جىل ون ەكٸ ايدىڭ قانشاسىن دارييادا ٶتكٸزەدٸ ونى ٶزٸ عانا بٸلەدٸ. مەنٸڭ بٸلەتٸنٸم جيٸ بارادى. سٶيتە تۇرا ونىڭ تۋعان جەر تۋرالى تٷسٸنٸگٸ باسقا. ول الماتىدا, استانادا تۇراتىن كەيبٸر اقىندار مەن جازۋشىلاردىڭ تۋعان جەرٸن, تۋعان ەلٸن ساعىنۋىن «فالشيۆايا توسكا» دەيدٸ. مۇنىسى, ەستە كەزٸندە مەسكەۋدەن ٷيرەنٸپ كەلگەن ورىسشاسى بولسا كەرەك. «فالشيۆايا توسكا» يەلەرٸن يتتەي جەك كٶرەدٸ. «ەۋجەكە-اۋ, ادامدى تۋعان ەلٸن ساعىنعانى ٷشٸن جازعىرۋعا بولا ما?» دەپ ارا تٷسە باستاڭىزشى, دەرەۋ «سەنٸڭ ايتىپ تۇر- عانىڭ ماركسيزم ٷيرەتكەن مەتٸبيلٸك قوي» دەپ ٶزٸڭٸزگە باس سالادى. كەيٸن بٸلسەم, تاياق تاستام جەردەگٸ اۋىلىن ساعىندىم دەپ ٶلەڭ جازاتىندار, بٸرٸنشٸدەن, ٶتٸرٸك جىلايتىندار, ەكٸنشٸدەن, ٶزٸنە دەيٸنگٸ اقىنداردىڭ اۋىل تۋرالى ٶلەڭدەرٸنە ەلٸكتەپ ۆاريياتسييا جاسايتىندار (مىقتى بولسا ٶزٸنشە جازباي ما?), ٷشٸنشٸدەن, ەڭ جامانى اۋىل تۋرالى ٶلەڭدەردەن كٶبٸنە تار شەڭبەردە قالىپ قويعان ناداندىقتىڭ يسٸ مٷڭكٸپ تۇرادى (مۇنىسىن ٶزٸ ورىسشاعا «وگرانيچەننوست» دەپ اۋدارادى), ودان دا جامانى جەرشٸلدٸكتٸڭ, رۋشىلدىقتىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇراتىنى تاعى بار دەپ تٷيەدٸ. قۇي كەلٸسٸڭٸز, قۇي كەلٸسپەڭٸز ەڭگٸمە وسى.
«اۋىلىمدى اڭساپ جىلاسام, ەتەگٸم جاسقا تولادى» دەپ جازعان اقىنعا تەلەفون شالىپ, «نە باسىڭا كٷن تۋدى, قاتىندارعا ۇقساپ جىلاعانشا اۆتوبۋسقا بيلەت ال دا بارىپ كەل!» دەپ ۇرىستى. ترۋبكانى قويعان سوڭ تاعى دا «ادامنىڭ جىنىن كەلتٸرٸپ» دەگەندٸ قوستى. قوجاتوعاي اۋىلىنىڭ تۇسىندا دارييا جايىلىپ بارىپ, يٸن جاساپ ورالىپ اعادى. بەينە ەرتەدەگٸ ورىس پەيزاجشىلارىنىڭ سۋرەتتەرٸندەگٸدەي بٸر ەدەمٸ كٶرٸنٸس. جارقاباقتا مايلىقوجا اقىننىڭ ٷيٸنٸڭ ورىنى بار. اقىن سول بيٸكتەن تٶمەندە لايتىپ جاتقان جويقىن ٶزەنگە قاراپ وتىرعاندى ۇناتادى. توپ توراڭعىلدىڭ تەڭگە جاپىرىقتارى تىنىمسىز سىبدىرلايدى. توراڭعىلدىڭ بۇل تٷرٸ تەك سىر بويىندا عانا ٶسەدٸ. باسقا ايماقتاردى جەرسٸنبەيدٸ. بۇل ٶزٸ قىزىق اعاش. ەسكەكتٸ قايىقپەن جٷزٸپ بارىپ ورتاداعى ارالدان شٶپ ورىپ جٷرگەن اۋىلدىڭ بالالارى ايقايلاپ سەلەم بەرەدٸ. بٸر كەزدە ٶزٸ دە وسىنداي جەلقايىقپەن ارعى بەتكە تالاي قاتىناعان. ول كەزدە دارييا ارنالى دا ەدٸ, اساۋ دا ەدٸ, كٶكتەم سايىن تاسيتىن. بۇرىنعى شالدار تاسۋدىڭ ەكپٸنٸنە قاراپ «مىنا تاسۋ قازان تٶڭكەرمە» نەمەسە «جىن بۋعان» دەپ ات قويىپ جاتاتىن. كٶكتەم جەيلٸ كەلٸپ, مامىراجاي جازعا جالعاسسا جەرگٸلٸكتٸ حالىق «گٷل تاسۋ كەلدٸ» دەپ قۋانادى. ٸلگەرٸدە قازاقتار جوعارىدان سالدى, قايىقتى جاقسى پايدالانعان. قايىقشىلىق ەكەدەن بالاعا مۇرا بوپ قالاتىن كەسٸپ ەدٸ, بٷگٸندە ەكٸ ٷيدٸڭ بٸرٸندە موتورلى قايىق بار. سال سەرۋەن عانا ەمەس, كەرەك-جاراق جەتكٸزٸپ الاتىن تاسىمال قۇرالى, كٶلٸك. امانحاننىڭ مايلىقوجا اتاسى اقىندىعىنا قوسا ون ساۋساعىنان ٶنەرٸ تامعان شەبەر دە ەكەن. بٸردە سالمەن ارتىنىپ تارتىنىپ كەپ وسى يٸندە توقتاپ, جٷگٸن تٷسٸرٸپ جاتسا كەرەك. جاعادا ورىسشا وقىعان بالاسى ەكەسٸنە كٶمەكتەسۋدٸڭ ورنىنا قولىن ارتىنا ۇستاپ ەرٸ-بەرٸ جٷرگەن كٶرٸنەدٸ. سونى بايقاپ تۇرعان قۋ جاق اقىننىڭ بٸرٸ اتپەن شاۋىپ بارىپ «دات, تاقسىر!» دەپتٸ. سٶيتكەڭشە مايلىقوجاعا ەس جيعىزباي تۇتقيىلدان ەكپٸندەتٸپ: «تاقسىر-اي, جوعارىدان سال اعىزدىڭ, سالعا ارتىپ بٸر-ەكٸ ٷيلٸك تال اعىزدىڭ. ٶزٸڭٸزگە ٸستەتٸپ قاراپ تۇرعان تاپ ەنەسٸن ۇرايىن بالاڭىزدىڭ», – دەپتٸ دە اتىن بوربايلاپ كەرٸ قاشادى. ماقسات – مايلى اقىننىڭ جاۋابىن توسپاۋ, توسسا جەڭٸلٸپ قالۋى مٷمكٸن عوي. بۇرىنعىلار دا قۋلىقتى جامان مەڭگەرمەگەن سەكٸلدٸ. ەسەسٸنە «پەلەن جىلى كٶكتەمدە مايلىقوجاعا بىلاي دەگەنمٸن» دەپ ايتىپ جٷرۋگە جاقسى... سول دارييا, سول جاعالاۋ... انا قول- تىقتا بالا كەزٸندە بالىق اۋلادى. مىنا جەردە ەكەسٸ ەلٸم- قوجا اقساقالعا قولقابىس جاساپ شٶپ شاپتى. ال ەنە بٸر جەردە تۇڭعىش رەت كٶرشٸنٸڭ قىزىنىڭ كٷلكٸسٸ سۇمدىق سۇلۋ بوپ ەستٸلگەن... قارييالاردىڭ كٶبٸ جوق. دوستارى دا جان-جاقتا.
اۋىل سىرتىنداعى كٶنە قورىمنىڭ ەتەگٸ سوزىلىپ بٸرتالاي جەرگە جەتٸپ قاپتى. قابىرستانعا بارعان سايىن جٷرەگٸ شانشيدى...
بەرٸ دە ٶزٸ بٸلەتٸن ادامدار. ەكە كەسەنەسٸ, انا بەيٸتٸ, تۋعان تۋىس, اعايىن جەكجاتتار...
ەر بارعان سايىن جاڭا ٶلەڭدەر جازىپ كەلەدٸ. ەندٸ بٸر سەت امانحان «جاساعان» داريياعا قۇلاق تٷرٸپ, امانحان سالعان سۋرەتتەردٸ تاماشالاپ كٶرەلٸك:
جانىمنىڭ جابىرقاسا سٷيەنەرٸ,
نە دەگەن سۋ سىلدىرى كيەلٸ ەدٸ,
تولقىنى بۇيرالانىپ باياعىداي
تٷسٸمە سىردارييا جيٸ ەنەدٸ.
بٸلمەپپٸن كٶككە سٸڭٸپ كەتەرٸن مەن
سونداعى بٸر تٷتٸننٸڭ جەكە ٶرٸلگەن,
جىلتىلداپ كٶزگە ۇراتىن سىردارييا
كٶكجالدىڭ جونىنداي بوپ كٶتەرٸلگەن.
اربايتىن جانارىمدى ساعىم كەشكٸ,
ساعىمدا قانشا بالا باعىم كٶشتٸ.
ويىمدى بۇزدى كەنەت اپام داۋىسى,
جوعالعان كەشەگٸ, ەستە تابىلدى ەشكٸ.
نەمەسە مىنا بٸر سۋرەتتەرگە قاراڭىز:
قۇس شالعان لاشىنداي جەتكەن ەدٸم,
ۇستاتپاي كەتتٸ بٸراق ۇياڭ كٶكتەم.
الىستا اي التىباقان تەپكەندەي مە,
تەربەلٸپ دارييانىڭ تٷبٸندە تۇر.
توراڭعىل تٶبەسٸنەن تٷسكەن سەۋلە,
اۋمايدى بويجەتكەننٸڭ شالماسىنان.
قىزىلقۇم ٷرلەي سوققان ٷرمە قۇمدى,
كٶتەردٸڭ كەۋدەمدەگٸ سٸرگە مۇڭدى.
ساعىنىش ساعان دەگەن سارى بەلدٸك,
شەشە الماي, بٸلەسٸڭ بە, جٷرگەنٸمدٸ.
قوزداعان شوق سەكٸلدٸ ويىمدى ٷرلەي,
سوقتى جەل ٸشٸن تارتىپ تويىم بٸلمەي.
جاعادا جٷرمٸن ەرتٸپ كٶلەڭكەمدٸ,
مييامەن پٸسٸپ تولعان بويىم بٸردەي.
وقىرمان وسى تاقىلەتتەس جىرلاردى وقىعاندا مييامەن بويى بٸردەي بالالىق كەزٸن اڭساعان اقىننىڭ جٷرەك دٷرسٸلٸن ەستٸپ وتىرعانداي كٷي كەشەدٸ. بەلكٸم اقىن باقىتى دەگەن سول بولار. دارييانىڭ تٷبٸندە تەربەلٸپ تۇرعان اي دا كەرەمەت سۋرەت.
دارييا امانحان ٷشٸن گەوگرافييالىق بٸر نىسان عانا ەمەس, جوعالتقانىن تاباتىن, كەلمەسٸن ساعىناتىن, ٶتكەنٸن وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزەتٸن, كەلەشەگٸنە سىنكٶزبەن قارايبٸلەتٸن, كٷندەلٸكتٸ كٷيكٸ تٸرلٸكتٸڭ شاڭ توزاڭىنان ارىلاتىن, ارىلىپ قانا قويماي قارشىعاشا سٸلكٸنٸپ ٶمٸرگە جاڭاشا بٸر ۇمتىلىسپەن, تىڭ بٸر كٷشپەن قارايتىن رۋحاني ەلەم. ادامدا وسىنداي بٸر ٸشكٸ ەلەم بولۋعا كەرەك. ەيتپەگەن كٷندە جۇتاڭدىق, جٷدەۋلٸك قامىتى موينىڭنان تٷسپەي قويادى. «اقىندار پروۆينتسييادا تۋادى, پاريجدە ٶلەدٸ» دەيدٸ ەكەن فرانتسۋزدار. قازاق جازبا اقىندارىنىڭ سوڭعى تٶرت-بەس بۋىنىنىڭ تاعدىرلارى ۇقساس. اۋىل, اۋىل مەكتەبٸ, الماتى, ۋنيۆەرسيتەت, گازەت رەداكتسييالارى نە باسپا ماڭىنداعى جۇمىستار...
جۇتاڭداۋ ٶمٸرباياندار ەكەنٸ كٶرٸنٸپ-اق تۇر. تٸپتٸ, جاسى وتىز-قىرىققا كەلگەنشە اۋىلى مەن الماتىدان باسقا جەر كٶرمەگەن اقىندار قانشاما? ەرينە, وندايلار ساۋساعىن سورىپ ٶلەڭ جازادى, ونىسىن ساۋساعىن سورىپ وتىرىپ ٶزٸ سيياقتىلار وقيدى. اراسىندا ەسكەردە بولعاندارى, ٶندٸرٸستە, شارۋاشىلىقتا, ەدەبيەتتتەن باسقا سالادا جۇمىس ٸستەگەندەرٸ, ٶمٸر كٶرگەندەرٸ از بولدى. ەدەتتە, ەسكەردە بولعان ازامات پەن بولماعان ازاماتتى بٸردەن تانۋعا بولادى. امانحان «ەسكە تٷستٸ جاستىعىم ەسكەردەگٸ» دەپ باستالاتىن تسيكل ٶلەڭدەرٸندە ٷلكەن ازاماتتىق ويلار تٷيەدٸ. سٶيتٸپ ەدەبيەتكە كەلمەس بۇرىن ٶمٸردٸڭ نەشە تٷرلٸ باسپالداقتارىنان ٶتٸپ تابانىنىڭ بٷرٸ بار, ەيەل ٶسەكتەن, قىبىر-جىبىر ۇساقتىقتان, ٸشٸنەن قىل اينالماتىن قىزعان- شاقتىقتان, باقاي ەسەپتەن, ىنجىقتىقتان, دوستىڭ جەتٸستٸگٸن كٶرەالماۋشىلىقتان ادا, تٸك مٸنەزدٸ, بٸربەتكەي, ەرٸك كٷشٸ مىقتى ازامات بولىپ قالىپتاستى دا, بۇل قاسيەتتەر ٶز كەزەگٸندە وعان ەشقاشان جىلاڭقى, بۇلدىر, بوسبەلبەۋ, جاعىمپاز, جاسىق ٶلەڭدەر جازعىزبادى. ونىڭ ەيەلدەر پوەزيياسىنا بٶلەكتەۋ كٶزبەن قارايتىنى, اقىنمىن دەپ الدىنا كەلگەن جاس جەتكٸنشەكتەن ەۋەلٸ ٶلەڭنٸڭ شەبەرٸن ەمەس, ەر ازاماتقا تەن قاسيەتتەردٸ ٸزدەيتٸنٸ, ول قاسيەتتەردٸ تاپپاسا جاتىپ كەلٸپ اشۋلاناتىنى تۋرالى تالاي الىپقاشپا ەڭگٸمەلەر بار.
«ٶلەڭدٸ يت تە, قۇس تا جازادى, ەڭ الدىمەن ەركەك بول» دەيتٸنٸن جاستار تٷگٸلٸ قاتارلارى دا تٷسٸنبەي تٷرلٸ-تٷرلٸ باعا بەرٸپ جاتسا دا امانحان ٶز پرينتسيپٸنەن اينىمادى.
«جىلاڭقىلىق ساتقىندىقتان دا جامان» دەگەن وي تٷيٸنٸ ەدەمٸ ايتىلعان ەسەم سٶز عانا ەمەس, ٶمٸرلٸك كرەدوسى ەكەنٸن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلە بەرمەيدٸ. ونىڭ تٸرلٸكتەگٸ دە, ٶلەڭدەگٸ دە كٶپ قىلىقتارى توقاش بەرديياروۆتى ەسكە تٷسٸرەدٸ. مارقۇم توقاش اعامىزدىڭ ٶمٸردەگٸ ەڭ جەك كٶرەتٸن نەرسەسٸ جاساندىلىق بولاتىن. ونى كەيبٸر ەستەلٸك جازعاندار «ىلعي باستىقتارمەن, اتاقتىلارمەن ايقاسىپ جٷرەتٸن» دەپ ەجۋالاعىسى كەلەدٸ. ولاي ەمەس. ەڭگٸمە قىزمەتٸ ٶسكەن ادامنىڭ ٶتٸرٸككە بٸرتابان جاقىن تۇراتىنىندا. ەڭگٸمە اتاق الۋ ٷشٸن كەيبٸرەۋلەردٸڭ ارىن ساتاتىنىندا. امانحان بٸر اقىن اعامىز جٶنٸندە «ونىڭ ماحاببات تۋرالى ٶلەڭ جازۋعا مورالدىق قۇقى جوق» دەپ كەسٸپ ايتقانى بار. بۇنى بٸز كٷلمەككە جاقسى قىسىر سٶز دەپ قابىلدادىق تا قويدىق. تاعى بٸر اقىن اپامىزدىڭ كٸتابىنىڭ سوڭىنا «سەنبەيمٸن!!!» دەپ ٷش بٸردەي لەپ بەلگٸسٸن قاتار قازديتقاندا دا كٷلدٸك. وسى بٸر كٷلكٸ امانحانعا ەمەس, ٶزٸمٸزگە ٶزٸمٸز بەرگەن باعا ەمەس پە?
«ال سەن», – دەدٸ بٸردە ماعان, «نەگە قوجاتوعايعا جيٸ كەتٸپ قالا بەرەسٸڭ?» دەپ سۇرايسىڭ. بٸراز ٷندەمەي تۇردى دا «ادامنىڭ جىنىن كەلتٸرٸپ...» دەگەندٸ قوستى. ەلبەتتە, ٶنەر ادامىنىڭ قانشا ەرٸك كٷشٸ مىقتى بولسا دا ٸشتەي جاسيتىن, ٶكٸنەتٸن, وپىناتىن, كەيبٸر دوستارىنىڭ ساتقىندىعىنا, بەيشارالىعىنا, اتاقۇمارلىعىنا زىعىردانى قاينايتىن كەزدەرٸ بولاتىنى انىق. سودان سوڭ «تاعى دا قوجاتوعايعا ما?» دەپ سۇرامايتىن بولدىم.
امانحان ەشكٸمگە ۇقسامايتىن ازامات, سوندىقتان دا ەشكٸمگە ۇقسامايتىن اقىن. نە دەسەك تە ونىڭ وسى كٷنگە دەيٸن شەن-شەكپەن, قىزمەت, اتاق-داڭق دەگەن كەرۋەندەرگە قوسقان جەتٸم تايلاعى دا جوعى راس. ورتامىزدا وسىنداي اقىننىڭ بارىنا ٶز باسىم قۋانامىن. ەلبەتتە, مۇنداي اقىندار كٶپ بولسا نۇر ٷستٸنە نۇر. بٸراق, امانحان جالعىز. قوجاتوعاي جولىنداعى جاپانداعى جالعىز اعاش سەكٸلدٸ.
جاقسىلاردىڭ از بولاتىنى, جالعىز بولاتىنى نەسٸ ەكەن وسى?
ەسەنعالي راۋشانوۆ
امانحان ەلٸمۇلىنىڭ "اتاقونىس" كٸتابىنان الىندى
