Sóitip, Demokrit qaldyrǵan jazbalarǵa sensek, Adamzat o basta kilem, alasha, órmek toqýdy órmekshiden úirengen kórinedi. Al biz Demokrit aqsaqaldyń bul oiyn Adamzat o basta kilem, alasha, órmek toqýdy órmekshiden kúzde, anyq aitsaq qyrkúiek aiynda úirengen dep tolyqtyrǵymyz keledi. Halyq jumbaǵynda aitatyndai “uzyn-uzyn uzardai, uzyn aqqan sýlardai, aǵash atqa mingizip, uzartyp qoiǵan munardai”, qiynnan qiiýlastyryp, úzildirip úzbelep, tizildirip tizbelep kóz jaýyn alatyn kórkem órmekti osy aida toqidy. Órmekshiniń tory! Ásirese, tańerteń qarasań, beine bir ýys jańbyr (bir ýys bult emes) tutasyp kelip jaýa almai biz bilmeitin áldebir qudirettiń kúshimen aǵash basyna ilinip qalt turyp qalǵan sekildi. Kún sáýlesimen qubylyp jylt-jylt etedi. Bul – tańǵy shyq tunǵan órmekshiniń tory. Ol sizge jete almai, siz oǵan jete almai ańtarylyp turǵanyńyz. Bul aralyqta aýa raiynyń ózi mynadai ásem tizilgen álgi shyqmonshaqtardy tógip-shashyp almaiyn degendei úp etken jelsiz, jańbyrsyz jadyrap, jainap turady. Klassik aitatyn “sulýlyq álemdi qutqarady” degenge saiamyz ba, álde gidrometeorologiia zańdylyǵy ma – áiteýir erte kúzde osyndai bir esten ketpes erekshe kúnder bolady. Qazaq muny mizam shýaq dese, orys aǵaiyndardyń aýzynan sýy quryp “babe leto” dep tamsanatyn kezeńi osy kezeń. Barlyq jaqsy ánder sekildi “babe leto” da tez taýsylady. Ile surǵylt tuman, sýyq jańbyrlar dáýiri bastalady da, sońy boz qyraý, odan aq qar, kók muzǵa ainalyp sala beredi. Aq qar, kók muzǵa asyqpaiyqshy. “Ah, avgýst, aialdashy bir apta” deidi aqyn qyz Shámshiia Jubatova. Áste, osy sózdi qyrkúiektegi tamyljyǵan tamasha tańdarǵa arnap aitsa da oryndy bolar edi. Shynynda, jaqsy kúnder, jaidarman túnder nege jyldam óte shyǵady eken.
Taǵy bir raýaiatta – qyrkúiek jyldyń ymyrty dep te atalady. Sonda qalai, aldymyzda tún tur ma? Sengiń kelmeidi. Sengiń kelmeitindikten jańaǵy aitqan jarq etip óte shyǵatyn jaqsy shaqtar týraly oilanǵyń keledi.
Bul ai – saǵynysh aiy.
Saǵynysh aiy. Tyraýlap tyrnalar qaitady. Júregińdi sýyryp alatyndai muńdy daýys. Tyrna tómen ushsa qys jyly bolady, joǵarylap ushyp joǵalsa – qaqaǵan qańtar, ashýly aqpan kútip tur dei berińiz, meili, qys qatty bolsa bolsyn-aq, ár nárse óz mezgilimen emes pe! Myna tyrnalardy qaitemiz? Keýdege syimai alasurǵan júrekti qalai jubatamyz?!
Sodan ba eken, keibir elderdiń aýyz ádebietinde kezdesetin “qyrkúiek – sary túlkidei qubylady” degen teńeý de unamaidy. Nege ony qyzyl túlki emes, sary túlkige teńeidi. Orman-toǵai, shóp-shalǵyn arasynda áýeli qý túlkiniń ózi emes quiryǵy ne jony jylt-jylt kórinip qalady, bara-bara búkil dúnie sap-sary bop qulpyryp sala bermek.
Ýkraiyndar bul aidy “veresen” dep ataidy. Munysy “qyraý túsetin ai” degeni. Biz bolsaq qyraý túsedi degennen góri shyq túsedi degendi qalaimyz. Qyraý da, qar da áli alda emes pe?
Joq, bul qý túlkiniń aiy emes, jyldyń ymyrty da emes bul kezeń.
Jaz áli ótken joq.
Jaqsy kúnder alda áli.
Qarańyzshy, ózgergen ne bar, bári qaz-qalpynda emes pe? Gúlkekire týra tamyzdaǵydai, tamyz ǵana emes shildedegidei aǵy aq, kógi kók qulpyryp tur. Solǵan, muńaiǵan, sarǵaiǵan, qýraǵan joq. Sol qalpy. I.Býnin men M.Prishvin súisine jyrlaityn kógiljim gúl de (malva) solai. Shaishóp bolsa, “Kim sizge kúz keldi degen?” dep etekten tóske órlep balmaǵyz atyp jainap tur. “Men senen qalaiyn ba?” degendei jupar gúl men qarabas shóp tańǵy salqyn, keshki jelmen taýdyń sánin keltirip erkin yrǵalady. Keibir gúlder bul aida ekinshi ret gúldeidi. Kún jaily kelse, alma men órik aǵashy da qaita gúldep ketýi múmkin. Álbette, olardyń jemis berip úlgermeitinin oilasań júregiń aýyrady. Bálkim, “alty kún atan bolǵansha, bir kún býra bolyp zirkilde” demekshi, tómen qarap buqpantailai bergenshe tónip kele jatqan kúz qaharyn qaimyqpai qarsy alaiyn deitin bolar.
Aǵash japyraqtarynyń sarǵaiǵanyn baqylaýdyń ózi qyzyq. Jer-dúnieni sýyq demimen bir qaryp ótetin alǵashqy úsikke gúlder bolmasa jemis aǵashtary da, jabaiy ósken tal-qaiyń, emen-terekter de syr bere qoimaidy. Syrt kelbeti gúlherige nemese shashyratqyǵa uqsaityn sentiabrina atty ekpe qońyrqai baqtarǵa gúlder jańa reńk berip, solǵyn ajaryn ashyp, shyrailandyra túsedi. Aǵashtar da “qane, qaisymyz myqtymyz?” degendei qaharly sýyqqa qarsy turyp, ishtei qaltyraǵanmen syrttai asqaq qalpyn buzar emes.
Degenmen, jaidary jazdaǵydai kúmis kúlki, syńǵyr da, sybdyr da joq, únsiz ymdasyp, aqyryn sybyrlasady. “Bóri aryǵyn bildirmes syrtqa júnin qampaitar” degen osy.
Aidyń 22-nen 23-ine qaraǵan kezi – kún men túnniń kúzgi teńelýi, iaki, kúzdiń astranomiialyq turǵydan bastalatyn kúni. Tuqymdastary arasynda kúz kelgenin alǵash moiyndaityn dolana. Birinshi sonyń japyraǵy sarǵaiady. Biraq, dolana az. Sondyqtan bir qaraǵanda odan da buryn úieńki sarǵaiǵan sekildi kórinedi. Ile Alataýy, Talas, Jońǵar Alataýlarynda aidyń aiaǵyna taman úieńki bitken qyp-qyzyl túske enip kózdiń jaýyn alady.
Tizbe, tizbe, tizbe taý, tizbek orman,
Tizbek orman edi ǵoi – bizdegi arman.
Kúreń qyzyl úieńki aralyna
Kúreń qyzdyń aýyly kúzde qonǵan.
Altyn teńge tókkendei jolǵa kileń,
Tizbe, tizbe japyraq – ol da kúreń.
“Qarama!” dep, kúledi, kózim basyp
Kúreń sulý yp-ystyq qoldarymen.
Kúreń taýdy qiialap tań atady,
Kór, kór deimin, ózime qara taǵy,
Qarai ber sen japqansha janarymdy,
Qara kúzdiń sup-sýyq alaqany.
Ile-shala almurt aǵashtary sary altyn syrǵalaryn sybdyrlata bastaidy. Otyz kún, keide qyryq kún boiy berispei, aqtyq demi qalǵansha aiqasatyn úsh batyr – emen, qaiyń, sheten. Bul kezde moiyl men kókterek japyraqtarynan túgel aiyrylyp, qyrqymnan shyqqan toqtydai jalańashtanyp qalady.
Biraq kúz áli kemeline kelgen joq, qorǵansyz da názik jasyl japyraqtardy sarǵaitýmen shektelip tur. Tursyn solai. Ádepki teke tiresten ózi de boldyryp qalǵan syńaily, aptyqpaidy, asyqpaidy, uiytqi soǵyp, bereketińdi alatyn oǵash, odaǵai minezi basylǵan. Biz aityp otyrǵan, mizam shýaq osy.
Biz tabiǵattan ózimizge keregin, ózimizge dúnietanymy sáikes qubylystardy izdeimiz hám tabamyz da. Tabiǵatpen úilese, úndese almaǵan kez - ajaldyń taqap qalǵan kezi bolar, áste. Beti aýlaq.
Qojaqattyń móldir qara jemisin búgin terip ketseń, erteń taǵy sonsha jemisi pisip jetiledi. Bóriqaraqat butaqtary tyǵyz salǵan dán jemisterin kótere almai maiysyp tur. Myna berekeli, merekeli kúzge shashýy bolar, alyp emenniń dáneginen aiaq alyp júrgisiz. Tiyn sol dánekti aǵash qýysyndaǵy inine tasyp álek.
Almatynyń almalary-ai degizetin kez ǵoi bul. Átteń, baiaǵy bala kezimizdegi aport joq. Almatynyń taýlaryn bul aida aporttyń elesi kezip júredi.
Tyrna men sarǵaldaq, kókek pen qarlyǵash kórinbeidi. Bódeneniń byty-byty estilmegeli qashan. Qaitemiz, qaitqan qustardyń joly bolsyn! Esesin, “taýdan túsip kele jatyr salqyn kúz” (Amanhan Álim) dep aqyn aitpaqshy, alty ai jaz biikte júrgen sarybaýyr shymshyqtar tómenge túsip, “qyrdaǵy, oidaǵy elmen aralasqandai” jyra-jyra, sai-sala azan-qazan, ý da shý. Jyly jaqqa qaitarda bizdiń dalada az kún aialdap ótetin qustar qanshama?!
Qaratorǵai men jaýraýyq, tańshymshyq pen búrgen torǵaidyń jazdaǵydai sairan salǵanyn qalar edik, biraq bir sumdyqty sezgendei bári de únsiz, án salsa daýsyn sharyqtatpai báseń salady, shýyldamaidy, qanattaryn qatty qaqpai tómen ushady. Qarǵanyń ózi qarqyldamaidy. Saq saýysqan bárin syrttan baqylyp tal basynda jeke otyr. Ne oilaidy ol? Neni bilip otyr? Ne boldy, senderge qustar?
Baiaǵyda, aýylda, at sýytamyz dep tańdy tańǵa uryp uiyqtamai báigege júirikti de, balany da daiyndamaýshy ma edi? Ondaida, tipti alaman jarystyń shiregin, keiin jarty jolyn, kele-kele bútindei shaýyp ótip, qosar atty qanshyrdai qatyryp ábden baptaýshy edi ǵoi. Qustar da solai. Uzaqty kún uzaq qarǵalar men qarlyǵashtar, qara sairaqtar men qazdar, tyrnalar top-top bop toptasyp kók tósin tilgilep, ári-beri ushady. Tas túiin bop shyrqaý kókke tik kóterilip, ózin-ózi jerge dopsha laqtyrady, endi bir sát qaiqań etip qaita kóterilip jazyla ushady, jalt etip ońǵa burylyp, solǵa burylyp túrli-túrli qimyldar jasaidy. Ǵalymdardyń boljamy boiynsha munyń bári bekerden beker bolmaidy. Bul kezde qustar ábden semiredi. Bul da “Jortar attyń toǵy igi” demekshi, Qudaidyń qudiretimen biz essiz sanaityn qanatty aǵaiyndarymyzdyń uzaq joldyń aldynda kúsh jinaýy, qazaqsha aitsaq “jal-jaiasyn jaýyp qońdanýy” bolsa kerek.
Sóitip, bizden ushyp qustardyń kóbi Afrika, Úndistan, Eýropa elderine ketip jatsa, endi bir toby soltústikten bizdiń dalaǵa qystaýǵa kelip jatady. Olardyń arasynda – qyzyl tós sýyq torǵai, kekildi samyrqustar (erterekte Almatydaǵy Taýly Qyrattyń ár bókterinde top-tobymen qystap júretin), bir boiynda jeti tústi qaýyrsyny bar ásem shymshyq, qyzylqýnaq, shekildek qustar bar. Bizdiń dalamyz ben bizdiń qalamyz ashyqqandar men toryqqandarǵa pana bolatynyn oilasań tula boiyńdy qýanysh kerneidi.
Bul kezde qustar túleidi. Túlek kezi olar úshin qaýipti kez. Úirektiń kejegi qyzyldy-jasyldy “tonyn” tastasa, qońyrqai “jadaǵai” jamylady. Jańa qaýyrsyndar uzyn, salaly jáne óte qalyń bop ósedi. Tabiǵat qandai sheber deseńizshi, ár nárse óz ýaqtysymen, óz kezegimen! Osynyń bárin basqaryp, úilestirip turǵan bir qudiret baryna qalai senbeisiz?
Erteń ushyp ketedi olar. Sodan kelesi kóktemge deiin joq. Alań kóńil kúnder bastalmaq. Týý jazǵa deiin.
Úsh myń, bes, on myń shaqyrymdyq joldar kútip tur olardy.
“Tulpar turyp uiqtaidy” deýshi edik qoi, sol siiaqty qustar ushyp bara jatyp uiyqtaidy. Mysaly, degelekter táýligine bar-bolǵany 10-15 minýt qana kóz shyrymyn alady eken. Ushyp bara jatyp uiyqtaǵanda baǵytynan aýytqyp basqa jaqqa laǵyp ketpeýi úshin “uiqyshyl” degelek áýeli qalyń lektiń orta tusyna kirip alady eken, sál burylyp bara jatsa, ózge qustar qanatymen qaǵyp durys jolǵa salyp otyratyn kórinedi. Uiqysy qanyp, sergip oianǵan degelek sodan soń serikterin demaldyryp ózi top bastap jóneledi. Sóitip, alma-kezek demalyp, erte kúndi kesh qylmai mejeli jerge jetkenshe tynbai ushady eken. Mundai myqtylyq adamnyń qolynan kelmeidi. Áste, biz ózimizdiń ábden tolysqan, tolǵan, shyǵysta aitatyndai (Insoni Kamil) kemeldengen tirshilik iesi bolýymyz úshin áli talai joldardan ótýimiz keregin esten shyǵarmaýymyz kerek shyǵar.
Qarqyldaq shaǵala bolsa týý it arqasy qiianǵa – Arktikaǵa baryp uia basady. Qystaýǵa Antarktidaǵa ushady. Sonda ol ushyp ótetin joldyń jalpy uzyndyǵy – on myń shaqyrymnan asady eken.
Qyrkúiek qustardyń ózderine tán erekshelikteri aiqyndalatyn ai. “At júirigi bilinbes báigege túsip jaryspai” demekshi, keshege deiin eń jyldam ushatyn qus dep suńqar men búrkitti, joǵaryda aitqan qarqyldaq shaǵalany atap keldik. Qyrkúiek aiy - fenologtardyń bul qateligine túzetý engizetin ai retinde baǵaly. Ǵylymi dáleldengendei, eń jyldam ushatyn qus – kádimgi siz ben biz bala kezimizden kórip ósken aq tamaq qarlyǵashtar eken. Jáne bul jańalyqqa Qazaqstanda Shaqpaq qus saqinalaityn beketi derekteri boiynsha taǵy bir ret dáleldengen.
Boi tońazytar tańǵy salqynmen ormanǵa kelseńiz, emen, qaraǵailardyń túbine úńilip, sai-salany kezip júrgen sańyraýqulaq terýshilerdi kóresiz. Arasynda qazaq ilýde bireý. Bizdiń el qyzyqpaǵan kásip. Beker-aq, áste, kásiptiń úlken-kishisi joq, paidaly áreketimen qai-qaisysy da táýir emes pe? Mine, sol shópshi aǵaiyndardan jazyp alǵan keibir málimetterimiz:
- Jókeniń tuqymyn qyrkúiek – qazan ailarynda;
- Emenniń dánin qyrkúiek – qarasha ailarynda;
- Qaiyń tuqymyn shilde – tamyz ailarynda;
- Kóktal men terektiń tuqymyn jazdyń basynda, alǵashqy búrin jaryp, gúlin ashqan soń 35 kúnnen keiin jinaidy. Bul shamada, sáýirdiń aiaǵy, mamyrdyń bastapqy aptasyna tuspa tus keledi.
- Moiyldyń dánin – tamyzda;
- Qaraǵaidyń dánegin qarasha men naýryzda;
- Úieńki dánegin qyrkúiek - qarashada jinaidy.
Kóshetten ónim alamyn deitinder emen men qylqan japyraqty aǵashtardan ózge aǵash dánin kúzde ekkendi durys kóredi eken.
Sondai-aq, qazir qan-qyzyl dolananyń, jataǵan arsha men itmurynnyń dáni, andyz, baq-baq, aiýbaldyrǵan, shúiginshóptiń tamyryn qazatyn kez.
Ózge jan-janýarlar da bul aida qonys jańartyp, qysqa daiyndyqqa kirisedi. Bulan baýyrynan jarap, keń toǵaidy shiyrlaidy. Bul kezde onyń jolyna kese kóldeneń turý qaýipti. Túlki túlep, qundyz bitken qunaiy úshin sý bógep “úi sala” bastaidy. Urpaq qamyn oilaǵan osy bir kishkentai ań atan boily aq qaiyńdy kishkentai tisimen qyrqyp, qiyp baýdai túsiredi degenge sený qiyn. Qundyz “qurlysshy” týraly áńgime – basqa áńgime.
At jaratyp, bie aǵytatyn kún de alys emes.
Tobylǵy kúngeide, yrǵai teriskeide – qoishy-qolań, jylqyshy, túiekesh, diqan men sýshy – árkim óz haraketinde.
Jylan inine kirse jyly kúnder aiaqtaldy deidi eken burynǵylar.
Qyrkúiek aiy týraly eldiń tómendegidei yrym-joramaldary, ańdatpalary men ańǵarǵan jáiitteri bar:
Emenniń dáni mol bop, tarydai shashylyp jatsa (biyl dál osylai bop tur) qar qalyń, qys qatty bolady deidi.
Qyrkúiektiń basynda órmekshi toryn jii qursa da – qys aiazdy keledi deidi.
Qaiyń japyraqtary ushar basynan bastap sarǵaisa – kóktem erte shyǵatyn kórinedi.
Bul aida kún kúrkirese – kúz jyly bolǵanmen, qysta qar kóp túsedi deidi.
Qyrkúiek ári jyly, ári jańbyrsyz, jelsiz bop kelse – qys kesh túsedi.
Jańbyrly keshte úki shaqyrsa – kún jáili bolatynynyń belgisi.
Kúzdiń kelgenin – itmurynnyń piskenine qarap bilersiz.
Qara mal qalai qarap jatady – erteńine jel sol jaqtan turmaq.
Qumyrsqa ileýiniń tóbesi shoshaq bop bitse – qatty qys kele jatyr dei berińiz.
Taýyq erte túlese – qys kerisinshe jyly bolady.
Toǵystyń biri – “Kiik mataý” – qyrkúiektiń sońy. Kiiktiń tekesi jelge qarap jelse – kún áli jyly, yqqa qarasa sýytady.
Kórdińiz ǵoi, biz maqtap, marapattap otyrǵan aida qar da, aiaz da, jańbyr da, jel de bolady eken. Jel, jańbyr demekshi, bul aidyń ekinshi aty Kóktem aiy. Qalaisha? Ózińiz bilesiz, ekvatordyń kóldeneń syzyǵy Jerdi Ońtústik jáne Soltústik jarty shar dep ekige bólip tur emes pe, sol Ońtústik jarty shar elderinde bul kezde kóktem bastalady. Ol bizdiń naýryz aiyna saima sai keledi. Sóitip siz osy tusta alda jalda Afrikaǵa nemese Jańa Zelandiia men Avstraliiaǵa ne Ońtústik Amerikaǵa bara qalsańyz osydan alty-jeti ai buryn ótip ketken Kóktemmen qaita qaýyshasyz.
Qyrkúiek, rasynda da biz aitqandai beiqam, mamyrajai, jyly, jupar, jumsaq, berekeli, merekeli mezgil me? Anyǵynda “surǵylt tuman dym búrkip” (Abai) keletin salyńqy iin salqyn kúz emes pe? Diqan eginin erte túsken sýyqqa úsitip alyp, malshy kúzeýge kúizelip túsip, baǵban jemisin qar astynda qaldyryp, jolaýshy joldan qalyp, kóktaiǵaq tarpań men taǵyny tusap-shiderlep ańshy myltyǵynyń qaraýylyna ilindiretin kádimgi kúz ǵoi deisiz be?
Múmkin, biraq siz ǵafý etińiz, bizdiń qyrkúiegimiz osyndai mezgil. Sizge, ne unamai ma? Unasa men sizdiń dosyńyzbyn.
Esenǵali Raýshanov,
«Qazaq ádebieti» gazeti
(№36, 14-20 qyrkúiek, 2018 jyl)
