سٶيتٸپ, دەموكريت قالدىرعان جازبالارعا سەنسەك, ادامزات و باستا كٸلەم, الاشا, ٶرمەك توقۋدى ٶرمەكشٸدەن ٷيرەنگەن كٶرٸنەدٸ. ال بٸز دەموكريت اقساقالدىڭ بۇل ويىن ادامزات و باستا كٸلەم, الاشا, ٶرمەك توقۋدى ٶرمەكشٸدەن كٷزدە, انىق ايتساق قىركٷيەك ايىندا ٷيرەنگەن دەپ تولىقتىرعىمىز كەلەدٸ. حالىق جۇمباعىندا ايتاتىنداي “ۇزىن-ۇزىن ۇزارداي, ۇزىن اققان سۋلارداي, اعاش اتقا مٸنگٸزٸپ, ۇزارتىپ قويعان مۇنارداي”, قيىننان قييۋلاستىرىپ, ٷزٸلدٸرٸپ ٷزبەلەپ, تٸزٸلدٸرٸپ تٸزبەلەپ كٶز جاۋىن الاتىن كٶركەم ٶرمەكتٸ وسى ايدا توقيدى. ٶرمەكشٸنٸڭ تورى! ەسٸرەسە, تاڭەرتەڭ قاراساڭ, بەينە بٸر ۋىس جاڭبىر (بٸر ۋىس بۇلت ەمەس) تۇتاسىپ كەلٸپ جاۋا الماي بٸز بٸلمەيتٸن ەلدەبٸر قۇدٸرەتتٸڭ كٷشٸمەن اعاش باسىنا ٸلٸنٸپ قالت تۇرىپ قالعان سەكٸلدٸ. كٷن سەۋلەسٸمەن قۇبىلىپ جىلت-جىلت ەتەدٸ. بۇل – تاڭعى شىق تۇنعان ٶرمەكشٸنٸڭ تورى. ول سٸزگە جەتە الماي, سٸز وعان جەتە الماي اڭتارىلىپ تۇرعانىڭىز. بۇل ارالىقتا اۋا رايىنىڭ ٶزٸ مىناداي ەسەم تٸزٸلگەن ەلگٸ شىقمونشاقتاردى تٶگٸپ-شاشىپ المايىن دەگەندەي ٷپ ەتكەن جەلسٸز, جاڭبىرسىز جادىراپ, جايناپ تۇرادى. كلاسسيك ايتاتىن “سۇلۋلىق ەلەمدٸ قۇتقارادى” دەگەنگە سايامىز با, ەلدە گيدرومەتەورولوگييا زاڭدىلىعى ما – ەيتەۋٸر ەرتە كٷزدە وسىنداي بٸر ەستەن كەتپەس ەرەكشە كٷندەر بولادى. قازاق مۇنى ميزام شۋاق دەسە, ورىس اعايىنداردىڭ اۋزىنان سۋى قۇرىپ “بابە لەتو” دەپ تامساناتىن كەزەڭٸ وسى كەزەڭ. بارلىق جاقسى ەندەر سەكٸلدٸ “بابە لەتو” دا تەز تاۋسىلادى. ٸلە سۇرعىلت تۇمان, سۋىق جاڭبىرلار دەۋٸرٸ باستالادى دا, سوڭى بوز قىراۋ, ودان اق قار, كٶك مۇزعا اينالىپ سالا بەرەدٸ. اق قار, كٶك مۇزعا اسىقپايىقشى. “اح, اۆگۋست, ايالداشى بٸر اپتا” دەيدٸ اقىن قىز شەمشييا جۇباتوۆا. ەستە, وسى سٶزدٸ قىركٷيەكتەگٸ تامىلجىعان تاماشا تاڭدارعا ارناپ ايتسا دا ورىندى بولار ەدٸ. شىنىندا, جاقسى كٷندەر, جايدارمان تٷندەر نەگە جىلدام ٶتە شىعادى ەكەن.
تاعى بٸر راۋاياتتا – قىركٷيەك جىلدىڭ ىمىرتى دەپ تە اتالادى. سوندا قالاي, الدىمىزدا تٷن تۇر ما? سەنگٸڭ كەلمەيدٸ. سەنگٸڭ كەلمەيتٸندٸكتەن جاڭاعى ايتقان جارق ەتٸپ ٶتە شىعاتىن جاقسى شاقتار تۋرالى ويلانعىڭ كەلەدٸ.
بۇل اي – ساعىنىش ايى.
ساعىنىش ايى. تىراۋلاپ تىرنالار قايتادى. جٷرەگٸڭدٸ سۋىرىپ الاتىنداي مۇڭدى داۋىس. تىرنا تٶمەن ۇشسا قىس جىلى بولادى, جوعارىلاپ ۇشىپ جوعالسا – قاقاعان قاڭتار, اشۋلى اقپان كٷتٸپ تۇر دەي بەرٸڭٸز, مەيلٸ, قىس قاتتى بولسا بولسىن-اق, ەر نەرسە ٶز مەزگٸلٸمەن ەمەس پە! مىنا تىرنالاردى قايتەمٸز? كەۋدەگە سىيماي الاسۇرعان جٷرەكتٸ قالاي جۇباتامىز?!
سودان با ەكەن, كەيبٸر ەلدەردٸڭ اۋىز ەدەبيەتٸندە كەزدەسەتٸن “قىركٷيەك – سارى تٷلكٸدەي قۇبىلادى” دەگەن تەڭەۋ دە ۇنامايدى. نەگە ونى قىزىل تٷلكٸ ەمەس, سارى تٷلكٸگە تەڭەيدٸ. ورمان-توعاي, شٶپ-شالعىن اراسىندا ەۋەلٸ قۋ تٷلكٸنٸڭ ٶزٸ ەمەس قۇيرىعى نە جونى جىلت-جىلت كٶرٸنٸپ قالادى, بارا-بارا بٷكٸل دٷنيە ساپ-سارى بوپ قۇلپىرىپ سالا بەرمەك.
ۋكرايىندار بۇل ايدى “ۆەرەسەن” دەپ اتايدى. مۇنىسى “قىراۋ تٷسەتٸن اي” دەگەنٸ. بٸز بولساق قىراۋ تٷسەدٸ دەگەننەن گٶرٸ شىق تٷسەدٸ دەگەندٸ قالايمىز. قىراۋ دا, قار دا ەلٸ الدا ەمەس پە?
جوق, بۇل قۋ تٷلكٸنٸڭ ايى ەمەس, جىلدىڭ ىمىرتى دا ەمەس بۇل كەزەڭ.
جاز ەلٸ ٶتكەن جوق.
جاقسى كٷندەر الدا ەلٸ.
قاراڭىزشى, ٶزگەرگەن نە بار, بەرٸ قاز-قالپىندا ەمەس پە? گٷلكەكٸرە تۋرا تامىزداعىداي, تامىز عانا ەمەس شٸلدەدەگٸدەي اعى اق, كٶگٸ كٶك قۇلپىرىپ تۇر. سولعان, مۇڭايعان, سارعايعان, قۋراعان جوق. سول قالپى. ي.بۋنين مەن م.پريشۆين سٷيسٸنە جىرلايتىن كٶگٸلجٸم گٷل دە (مالۆا) سولاي. شايشٶپ بولسا, “كٸم سٸزگە كٷز كەلدٸ دەگەن?” دەپ ەتەكتەن تٶسكە ٶرلەپ بالماعىز اتىپ جايناپ تۇر. “مەن سەنەن قالايىن با?” دەگەندەي جۇپار گٷل مەن قاراباس شٶپ تاڭعى سالقىن, كەشكٸ جەلمەن تاۋدىڭ سەنٸن كەلتٸرٸپ ەركٸن ىرعالادى. كەيبٸر گٷلدەر بۇل ايدا ەكٸنشٸ رەت گٷلدەيدٸ. كٷن جايلى كەلسە, الما مەن ٶرٸك اعاشى دا قايتا گٷلدەپ كەتۋٸ مٷمكٸن. ەلبەتتە, ولاردىڭ جەمٸس بەرٸپ ٷلگەرمەيتٸنٸن ويلاساڭ جٷرەگٸڭ اۋىرادى. بەلكٸم, “التى كٷن اتان بولعانشا, بٸر كٷن بۋرا بولىپ زٸركٸلدە” دەمەكشٸ, تٶمەن قاراپ بۇقپانتايلاي بەرگەنشە تٶنٸپ كەلە جاتقان كٷز قاھارىن قايمىقپاي قارسى الايىن دەيتٸن بولار.
اعاش جاپىراقتارىنىڭ سارعايعانىن باقىلاۋدىڭ ٶزٸ قىزىق. جەر-دٷنيەنٸ سۋىق دەمٸمەن بٸر قارىپ ٶتەتٸن العاشقى ٷسٸككە گٷلدەر بولماسا جەمٸس اعاشتارى دا, جابايى ٶسكەن تال-قايىڭ, ەمەن-تەرەكتەر دە سىر بەرە قويمايدى. سىرت كەلبەتٸ گٷلحەرٸگە نەمەسە شاشىراتقىعا ۇقسايتىن سەنتيابرينا اتتى ەكپە قوڭىرقاي باقتارعا گٷلدەر جاڭا رەڭك بەرٸپ, سولعىن اجارىن اشىپ, شىرايلاندىرا تٷسەدٸ. اعاشتار دا “قانە, قايسىمىز مىقتىمىز?” دەگەندەي قاھارلى سۋىققا قارسى تۇرىپ, ٸشتەي قالتىراعانمەن سىرتتاي اسقاق قالپىن بۇزار ەمەس.
دەگەنمەن, جايدارى جازداعىداي كٷمٸس كٷلكٸ, سىڭعىر دا, سىبدىر دا جوق, ٷنسٸز ىمداسىپ, اقىرىن سىبىرلاسادى. “بٶرٸ ارىعىن بٸلدٸرمەس سىرتقا جٷنٸن قامپايتار” دەگەن وسى.
ايدىڭ 22-نەن 23-ٸنە قاراعان كەزٸ – كٷن مەن تٷننٸڭ كٷزگٸ تەڭەلۋٸ, ياكي, كٷزدٸڭ استرانومييالىق تۇرعىدان باستالاتىن كٷنٸ. تۇقىمداستارى اراسىندا كٷز كەلگەنٸن العاش مويىندايتىن دولانا. بٸرٸنشٸ سونىڭ جاپىراعى سارعايادى. بٸراق, دولانا از. سوندىقتان بٸر قاراعاندا ودان دا بۇرىن ٷيەڭكٸ سارعايعان سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. ٸلە الاتاۋى, تالاس, جوڭعار الاتاۋلارىندا ايدىڭ اياعىنا تامان ٷيەڭكٸ بٸتكەن قىپ-قىزىل تٷسكە ەنٸپ كٶزدٸڭ جاۋىن الادى.
تٸزبە, تٸزبە, تٸزبە تاۋ, تٸزبەك ورمان,
تٸزبەك ورمان ەدٸ عوي – بٸزدەگٸ ارمان.
كٷرەڭ قىزىل ٷيەڭكٸ ارالىنا
كٷرەڭ قىزدىڭ اۋىلى كٷزدە قونعان.
التىن تەڭگە تٶككەندەي جولعا كٸلەڭ,
تٸزبە, تٸزبە جاپىراق – ول دا كٷرەڭ.
“قاراما!” دەپ, كٷلەدٸ, كٶزٸم باسىپ
كٷرەڭ سۇلۋ ىپ-ىستىق قولدارىمەن.
كٷرەڭ تاۋدى قييالاپ تاڭ اتادى,
كٶر, كٶر دەيمٸن, ٶزٸمە قارا تاعى,
قاراي بەر سەن جاپقانشا جانارىمدى,
قارا كٷزدٸڭ سۇپ-سۋىق الاقانى.
ٸلە-شالا المۇرت اعاشتارى سارى التىن سىرعالارىن سىبدىرلاتا باستايدى. وتىز كٷن, كەيدە قىرىق كٷن بويى بەرٸسپەي, اقتىق دەمٸ قالعانشا ايقاساتىن ٷش باتىر – ەمەن, قايىڭ, شەتەن. بۇل كەزدە مويىل مەن كٶكتەرەك جاپىراقتارىنان تٷگەل ايىرىلىپ, قىرقىمنان شىققان توقتىداي جالاڭاشتانىپ قالادى.
بٸراق كٷز ەلٸ كەمەلٸنە كەلگەن جوق, قورعانسىز دا نەزٸك جاسىل جاپىراقتاردى سارعايتۋمەن شەكتەلٸپ تۇر. تۇرسىن سولاي. ەدەپكٸ تەكە تٸرەستەن ٶزٸ دە بولدىرىپ قالعان سىڭايلى, اپتىقپايدى, اسىقپايدى, ۇيىتقي سوعىپ, بەرەكەتٸڭدٸ الاتىن وعاش, وداعاي مٸنەزٸ باسىلعان. بٸز ايتىپ وتىرعان, ميزام شۋاق وسى.
بٸز تابيعاتتان ٶزٸمٸزگە كەرەگٸن, ٶزٸمٸزگە دٷنيەتانىمى سەيكەس قۇبىلىستاردى ٸزدەيمٸز ھەم تابامىز دا. تابيعاتپەن ٷيلەسە, ٷندەسە الماعان كەز - اجالدىڭ تاقاپ قالعان كەزٸ بولار, ەستە. بەتٸ اۋلاق.
قوجاقاتتىڭ مٶلدٸر قارا جەمٸسٸن بٷگٸن تەرٸپ كەتسەڭ, ەرتەڭ تاعى سونشا جەمٸسٸ پٸسٸپ جەتٸلەدٸ. بٶرٸقاراقات بۇتاقتارى تىعىز سالعان دەن جەمٸستەرٸن كٶتەرە الماي مايىسىپ تۇر. مىنا بەرەكەلٸ, مەرەكەلٸ كٷزگە شاشۋى بولار, الىپ ەمەننٸڭ دەنەگٸنەن اياق الىپ جٷرگٸسٸز. تيىن سول دەنەكتٸ اعاش قۋىسىنداعى ٸنٸنە تاسىپ ەلەك.
الماتىنىڭ المالارى-اي دەگٸزەتٸن كەز عوي بۇل. ەتتەڭ, باياعى بالا كەزٸمٸزدەگٸ اپورت جوق. الماتىنىڭ تاۋلارىن بۇل ايدا اپورتتىڭ ەلەسٸ كەزٸپ جٷرەدٸ.
تىرنا مەن سارعالداق, كٶكەك پەن قارلىعاش كٶرٸنبەيدٸ. بٶدەنەنٸڭ بىتى-بىتى ەستٸلمەگەلٸ قاشان. قايتەمٸز, قايتقان قۇستاردىڭ جولى بولسىن! ەسەسٸن, “تاۋدان تٷسٸپ كەلە جاتىر سالقىن كٷز” (امانحان ەلٸم) دەپ اقىن ايتپاقشى, التى اي جاز بيٸكتە جٷرگەن سارىباۋىر شىمشىقتار تٶمەنگە تٷسٸپ, “قىرداعى, ويداعى ەلمەن ارالاسقانداي” جىرا-جىرا, ساي-سالا ازان-قازان, ۋ دا شۋ. جىلى جاققا قايتاردا بٸزدٸڭ دالادا از كٷن ايالداپ ٶتەتٸن قۇستار قانشاما?!
قاراتورعاي مەن جاۋراۋىق, تاڭشىمشىق پەن بٷرگەن تورعايدىڭ جازداعىداي سايران سالعانىن قالار ەدٸك, بٸراق بٸر سۇمدىقتى سەزگەندەي بەرٸ دە ٷنسٸز, ەن سالسا داۋسىن شارىقتاتپاي بەسەڭ سالادى, شۋىلدامايدى, قاناتتارىن قاتتى قاقپاي تٶمەن ۇشادى. قارعانىڭ ٶزٸ قارقىلدامايدى. ساق ساۋىسقان بەرٸن سىرتتان باقىلىپ تال باسىندا جەكە وتىر. نە ويلايدى ول? نەنٸ بٸلٸپ وتىر? نە بولدى, سەندەرگە قۇستار?
باياعىدا, اۋىلدا, ات سۋىتامىز دەپ تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ۇيىقتاماي بەيگەگە جٷيرٸكتٸ دە, بالانى دا دايىنداماۋشى ما ەدٸ? وندايدا, تٸپتٸ الامان جارىستىڭ شيرەگٸن, كەيٸن جارتى جولىن, كەلە-كەلە بٷتٸندەي شاۋىپ ٶتٸپ, قوسار اتتى قانشىرداي قاتىرىپ ەبدەن باپتاۋشى ەدٸ عوي. قۇستار دا سولاي. ۇزاقتى كٷن ۇزاق قارعالار مەن قارلىعاشتار, قارا سايراقتار مەن قازدار, تىرنالار توپ-توپ بوپ توپتاسىپ كٶك تٶسٸن تٸلگٸلەپ, ەرٸ-بەرٸ ۇشادى. تاس تٷيٸن بوپ شىرقاۋ كٶككە تٸك كٶتەرٸلٸپ, ٶزٸن-ٶزٸ جەرگە دوپشا لاقتىرادى, ەندٸ بٸر سەت قايقاڭ ەتٸپ قايتا كٶتەرٸلٸپ جازىلا ۇشادى, جالت ەتٸپ وڭعا بۇرىلىپ, سولعا بۇرىلىپ تٷرلٸ-تٷرلٸ قيمىلدار جاسايدى. عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا مۇنىڭ بەرٸ بەكەردەن بەكەر بولمايدى. بۇل كەزدە قۇستار ەبدەن سەمٸرەدٸ. بۇل دا “جورتار اتتىڭ توعى يگٸ” دەمەكشٸ, قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن بٸز ەسسٸز سانايتىن قاناتتى اعايىندارىمىزدىڭ ۇزاق جولدىڭ الدىندا كٷش جيناۋى, قازاقشا ايتساق “جال-جاياسىن جاۋىپ قوڭدانۋى” بولسا كەرەك.
سٶيتٸپ, بٸزدەن ۇشىپ قۇستاردىڭ كٶبٸ افريكا, ٷندٸستان, ەۋروپا ەلدەرٸنە كەتٸپ جاتسا, ەندٸ بٸر توبى سولتٷستٸكتەن بٸزدٸڭ دالاعا قىستاۋعا كەلٸپ جاتادى. ولاردىڭ اراسىندا – قىزىل تٶس سۋىق تورعاي, كەكٸلدٸ سامىرقۇستار (ەرتەرەكتە الماتىداعى تاۋلى قىراتتىڭ ەر بٶكتەرٸندە توپ-توبىمەن قىستاپ جٷرەتٸن), بٸر بويىندا جەتٸ تٷستٸ قاۋىرسىنى بار ەسەم شىمشىق, قىزىلقۋناق, شەكٸلدەك قۇستار بار. بٸزدٸڭ دالامىز بەن بٸزدٸڭ قالامىز اشىققاندار مەن تورىققاندارعا پانا بولاتىنىن ويلاساڭ تۇلا بويىڭدى قۋانىش كەرنەيدٸ.
بۇل كەزدە قۇستار تٷلەيدٸ. تٷلەك كەزٸ ولار ٷشٸن قاۋٸپتٸ كەز. ٷيرەكتٸڭ كەجەگٸ قىزىلدى-جاسىلدى “تونىن” تاستاسا, قوڭىرقاي “جاداعاي” جامىلادى. جاڭا قاۋىرسىندار ۇزىن, سالالى جەنە ٶتە قالىڭ بوپ ٶسەدٸ. تابيعات قانداي شەبەر دەسەڭٸزشٸ, ەر نەرسە ٶز ۋاقتىسىمەن, ٶز كەزەگٸمەن! وسىنىڭ بەرٸن باسقارىپ, ٷيلەستٸرٸپ تۇرعان بٸر قۇدٸرەت بارىنا قالاي سەنبەيسٸز?
ەرتەڭ ۇشىپ كەتەدٸ ولار. سودان كەلەسٸ كٶكتەمگە دەيٸن جوق. الاڭ كٶڭٸل كٷندەر باستالماق. تۋۋ جازعا دەيٸن.
ٷش مىڭ, بەس, ون مىڭ شاقىرىمدىق جولدار كٷتٸپ تۇر ولاردى.
“تۇلپار تۇرىپ ۇيقتايدى” دەۋشٸ ەدٸك قوي, سول سيياقتى قۇستار ۇشىپ بارا جاتىپ ۇيىقتايدى. مىسالى, دەگەلەكتەر تەۋلٸگٸنە بار-بولعانى 10-15 مينۋت قانا كٶز شىرىمىن الادى ەكەن. ۇشىپ بارا جاتىپ ۇيىقتاعاندا باعىتىنان اۋىتقىپ باسقا جاققا لاعىپ كەتپەۋٸ ٷشٸن “ۇيقىشىل” دەگەلەك ەۋەلٸ قالىڭ لەكتٸڭ ورتا تۇسىنا كٸرٸپ الادى ەكەن, سەل بۇرىلىپ بارا جاتسا, ٶزگە قۇستار قاناتىمەن قاعىپ دۇرىس جولعا سالىپ وتىراتىن كٶرٸنەدٸ. ۇيقىسى قانىپ, سەرگٸپ ويانعان دەگەلەك سودان سوڭ سەرٸكتەرٸن دەمالدىرىپ ٶزٸ توپ باستاپ جٶنەلەدٸ. سٶيتٸپ, الما-كەزەك دەمالىپ, ەرتە كٷندٸ كەش قىلماي مەجەلٸ جەرگە جەتكەنشە تىنباي ۇشادى ەكەن. مۇنداي مىقتىلىق ادامنىڭ قولىنان كەلمەيدٸ. ەستە, بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ەبدەن تولىسقان, تولعان, شىعىستا ايتاتىنداي (ينسوني كاميل) كەمەلدەنگەن تٸرشٸلٸك يەسٸ بولۋىمىز ٷشٸن ەلٸ تالاي جولداردان ٶتۋٸمٸز كەرەگٸن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك شىعار.
قارقىلداق شاعالا بولسا تۋۋ يت ارقاسى قييانعا – اركتيكاعا بارىپ ۇيا باسادى. قىستاۋعا انتاركتيداعا ۇشادى. سوندا ول ۇشىپ ٶتەتٸن جولدىڭ جالپى ۇزىندىعى – ون مىڭ شاقىرىمنان اسادى ەكەن.
قىركٷيەك قۇستاردىڭ ٶزدەرٸنە تەن ەرەكشەلٸكتەرٸ ايقىندالاتىن اي. “ات جٷيرٸگٸ بٸلٸنبەس بەيگەگە تٷسٸپ جارىسپاي” دەمەكشٸ, كەشەگە دەيٸن ەڭ جىلدام ۇشاتىن قۇس دەپ سۇڭقار مەن بٷركٸتتٸ, جوعارىدا ايتقان قارقىلداق شاعالانى اتاپ كەلدٸك. قىركٷيەك ايى - فەنولوگتاردىڭ بۇل قاتەلٸگٸنە تٷزەتۋ ەنگٸزەتٸن اي رەتٸندە باعالى. عىلىمي دەلەلدەنگەندەي, ەڭ جىلدام ۇشاتىن قۇس – كەدٸمگٸ سٸز بەن بٸز بالا كەزٸمٸزدەن كٶرٸپ ٶسكەن اق تاماق قارلىعاشتار ەكەن. جەنە بۇل جاڭالىققا قازاقستاندا شاقپاق قۇس ساقينالايتىن بەكەتٸ دەرەكتەرٸ بويىنشا تاعى بٸر رەت دەلەلدەنگەن.
بوي توڭازىتار تاڭعى سالقىنمەن ورمانعا كەلسەڭٸز, ەمەن, قاراعايلاردىڭ تٷبٸنە ٷڭٸلٸپ, ساي-سالانى كەزٸپ جٷرگەن ساڭىراۋقۇلاق تەرۋشٸلەردٸ كٶرەسٸز. اراسىندا قازاق ٸلۋدە بٸرەۋ. بٸزدٸڭ ەل قىزىقپاعان كەسٸپ. بەكەر-اق, ەستە, كەسٸپتٸڭ ٷلكەن-كٸشٸسٸ جوق, پايدالى ەرەكەتٸمەن قاي-قايسىسى دا تەۋٸر ەمەس پە? مٸنە, سول شٶپشٸ اعايىنداردان جازىپ العان كەيبٸر مەلٸمەتتەرٸمٸز:
- جٶكەنٸڭ تۇقىمىن قىركٷيەك – قازان ايلارىندا;
- ەمەننٸڭ دەنٸن قىركٷيەك – قاراشا ايلارىندا;
- قايىڭ تۇقىمىن شٸلدە – تامىز ايلارىندا;
- كٶكتال مەن تەرەكتٸڭ تۇقىمىن جازدىڭ باسىندا, العاشقى بٷرٸن جارىپ, گٷلٸن اشقان سوڭ 35 كٷننەن كەيٸن جينايدى. بۇل شامادا, سەۋٸردٸڭ اياعى, مامىردىڭ باستاپقى اپتاسىنا تۇسپا تۇس كەلەدٸ.
- مويىلدىڭ دەنٸن – تامىزدا;
- قاراعايدىڭ دەنەگٸن قاراشا مەن ناۋرىزدا;
- ٷيەڭكٸ دەنەگٸن قىركٷيەك - قاراشادا جينايدى.
كٶشەتتەن ٶنٸم الامىن دەيتٸندەر ەمەن مەن قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردان ٶزگە اعاش دەنٸن كٷزدە ەككەندٸ دۇرىس كٶرەدٸ ەكەن.
سونداي-اق, قازٸر قان-قىزىل دولانانىڭ, جاتاعان ارشا مەن يتمۇرىننىڭ دەنٸ, اندىز, باق-باق, ايۋبالدىرعان, شٷيگٸنشٶپتٸڭ تامىرىن قازاتىن كەز.
ٶزگە جان-جانۋارلار دا بۇل ايدا قونىس جاڭارتىپ, قىسقا دايىندىققا كٸرٸسەدٸ. بۇلان باۋىرىنان جاراپ, كەڭ توعايدى شيىرلايدى. بۇل كەزدە ونىڭ جولىنا كەسە كٶلدەنەڭ تۇرۋ قاۋٸپتٸ. تٷلكٸ تٷلەپ, قۇندىز بٸتكەن قۇنايى ٷشٸن سۋ بٶگەپ “ٷي سالا” باستايدى. ۇرپاق قامىن ويلاعان وسى بٸر كٸشكەنتاي اڭ اتان بويلى اق قايىڭدى كٸشكەنتاي تٸسٸمەن قىرقىپ, قيىپ باۋداي تٷسٸرەدٸ دەگەنگە سەنۋ قيىن. قۇندىز “قۇرلىسشى” تۋرالى ەڭگٸمە – باسقا ەڭگٸمە.
ات جاراتىپ, بيە اعىتاتىن كٷن دە الىس ەمەس.
توبىلعى كٷنگەيدە, ىرعاي تەرٸسكەيدە – قويشى-قولاڭ, جىلقىشى, تٷيەكەش, ديقان مەن سۋشى – ەركٸم ٶز حاراكەتٸندە.
جىلان ٸنٸنە كٸرسە جىلى كٷندەر اياقتالدى دەيدٸ ەكەن بۇرىنعىلار.
قىركٷيەك ايى تۋرالى ەلدٸڭ تٶمەندەگٸدەي ىرىم-جورامالدارى, اڭداتپالارى مەن اڭعارعان جەيٸتتەرٸ بار:
ەمەننٸڭ دەنٸ مول بوپ, تارىداي شاشىلىپ جاتسا (بيىل دەل وسىلاي بوپ تۇر) قار قالىڭ, قىس قاتتى بولادى دەيدٸ.
قىركٷيەكتٸڭ باسىندا ٶرمەكشٸ تورىن جيٸ قۇرسا دا – قىس ايازدى كەلەدٸ دەيدٸ.
قايىڭ جاپىراقتارى ۇشار باسىنان باستاپ سارعايسا – كٶكتەم ەرتە شىعاتىن كٶرٸنەدٸ.
بۇل ايدا كٷن كٷركٸرەسە – كٷز جىلى بولعانمەن, قىستا قار كٶپ تٷسەدٸ دەيدٸ.
قىركٷيەك ەرٸ جىلى, ەرٸ جاڭبىرسىز, جەلسٸز بوپ كەلسە – قىس كەش تٷسەدٸ.
جاڭبىرلى كەشتە ٷكٸ شاقىرسا – كٷن جەيلٸ بولاتىنىنىڭ بەلگٸسٸ.
كٷزدٸڭ كەلگەنٸن – يتمۇرىننىڭ پٸسكەنٸنە قاراپ بٸلەرسٸز.
قارا مال قالاي قاراپ جاتادى – ەرتەڭٸنە جەل سول جاقتان تۇرماق.
قۇمىرسقا يلەۋٸنٸڭ تٶبەسٸ شوشاق بوپ بٸتسە – قاتتى قىس كەلە جاتىر دەي بەرٸڭٸز.
تاۋىق ەرتە تٷلەسە – قىس كەرٸسٸنشە جىلى بولادى.
توعىستىڭ بٸرٸ – “كيٸك ماتاۋ” – قىركٷيەكتٸڭ سوڭى. كيٸكتٸڭ تەكەسٸ جەلگە قاراپ جەلسە – كٷن ەلٸ جىلى, ىققا قاراسا سۋىتادى.
كٶردٸڭٸز عوي, بٸز ماقتاپ, ماراپاتتاپ وتىرعان ايدا قار دا, اياز دا, جاڭبىر دا, جەل دە بولادى ەكەن. جەل, جاڭبىر دەمەكشٸ, بۇل ايدىڭ ەكٸنشٸ اتى كٶكتەم ايى. قالايشا? ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, ەكۆاتوردىڭ كٶلدەنەڭ سىزىعى جەردٸ وڭتٷستٸك جەنە سولتٷستٸك جارتى شار دەپ ەكٸگە بٶلٸپ تۇر ەمەس پە, سول وڭتٷستٸك جارتى شار ەلدەرٸندە بۇل كەزدە كٶكتەم باستالادى. ول بٸزدٸڭ ناۋرىز ايىنا سايما ساي كەلەدٸ. سٶيتٸپ سٸز وسى تۇستا الدا جالدا افريكاعا نەمەسە جاڭا زەلاندييا مەن اۆستراليياعا نە وڭتٷستٸك امەريكاعا بارا قالساڭىز وسىدان التى-جەتٸ اي بۇرىن ٶتٸپ كەتكەن كٶكتەممەن قايتا قاۋىشاسىز.
قىركٷيەك, راسىندا دا بٸز ايتقانداي بەيقام, مامىراجاي, جىلى, جۇپار, جۇمساق, بەرەكەلٸ, مەرەكەلٸ مەزگٸل مە? انىعىندا “سۇرعىلت تۇمان دىم بٷركٸپ” (اباي) كەلەتٸن سالىڭقى يٸن سالقىن كٷز ەمەس پە? ديقان ەگٸنٸن ەرتە تٷسكەن سۋىققا ٷسٸتٸپ الىپ, مالشى كٷزەۋگە كٷيزەلٸپ تٷسٸپ, باعبان جەمٸسٸن قار استىندا قالدىرىپ, جولاۋشى جولدان قالىپ, كٶكتايعاق تارپاڭ مەن تاعىنى تۇساپ-شٸدەرلەپ اڭشى مىلتىعىنىڭ قاراۋىلىنا ٸلٸندٸرەتٸن كەدٸمگٸ كٷز عوي دەيسٸز بە?
مٷمكٸن, بٸراق سٸز عافۋ ەتٸڭٸز, بٸزدٸڭ قىركٷيەگٸمٸز وسىنداي مەزگٸل. سٸزگە, نە ۇناماي ما? ۇناسا مەن سٸزدٸڭ دوسىڭىزبىن.
ەسەنعالي راۋشانوۆ,
«قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ
(№36, 14-20 قىركٷيەك, 2018 جىل)
