O, óleń!
Tabady dertimniń ol emin.
Poeziia estafetasyn
2000 jyldarǵa alyp barady.
Meniń eń sońǵy kenje óleńim.
T.Berdiiarov.
Biz ol kisini jaqsy kóretinbiz. Jazýshylar odaǵyna, baspalar men gazet-jýrnal redaktsiialaryna sirek soǵatyn. Ár kelýi – mereke edi. «Búgin «Qalamgerge» Toqash Berdiiarov kelipti» degen habar qalanyń qai shetinde júrsek te bizdi dereý taýyp alatyn, uzamai bir top bozbala qaǵannan «tez jet!» degen buiryq alǵan elshiler siiaqty tus-tustan andyzdai shaýyp, kókemizge jetýshi edik. Ol óz óleńderin jatqa oqymaityn. («Ártistikti jidá jek kóremin dá»). Jastardy jii tyńdaǵanmen, sirek maqtaýshy edi. Poeziiadaǵy ózi jaqsy kóretin aǵymdar týraly, jeke aqyndar týraly da az aitatyn. («Senderdiń bárińnen góri maǵan Nuh paiǵambar jaqyndaý, nege deseńiz, ol da moriak qoi men siiaqty…»).
Biz ol kisini áli jaqsy kóremiz. Ádette «nege jaqsy kóresiń?» degen suraq bolmaidy. Bul saýalǵa qansha aqyldy, qansha sezimtal jaýap berdim degenmen, sózińiz jasandy estiledi. «Jaqsy kóremin» – adamzat adamzat bolǵaly taýyp aitylǵan táýir sózdiń biri.
Onyń sýretin sózben salý – ári ońai, ári qiyn. Bir sózben aitsaq, – Toqań býryl shashty, ótkir kózdi qarshyǵadai qara shal bolatyn. Ol turyqtas kisilerdi, ádette, alasa boily deidi. Biraq ony alasa deý qalai bolar eken? Biz úshin eshkim Toqańnan biik emes edi, Toqańnan uzyndar kóp edi deseńiz sóz basqa. Aqynnyń shyn beinesin tanytatyn fotosýretin óz basym áli kezdestirgem joq. Qansha sýretin kórdim, áiteýir birdeńe jetpeidi. Ol sýretke túskendi jaqtyrmaityn («rásimge tartylý» («sýretke túsý» degeni – E.R.), teledidarǵa túsý, ań atý, mashina júrgizý – kókeń munyń bárinen mahrum qaǵan, shyraq»). Qalǵan emes, «qaǵan» deitin. Sóilek erekshiligi týraly biz alda aitamyz. Onyń syry bar.
Alǵa qarai jyǵa taraityn shashy eki shekeligin jaba kelip, mańdaiyna jetpei bir tegis qysqa qairylatyn. Bizder ony keide «kekildi shal» deýshi edik. Munysy, áste ózi tárbielengen jetimhanalardan, odan bergi jerde jigit bop jiligi tolmastan áskerge alynǵanyn eskersek, qatań da qatal soǵys jyldarynan kalǵan ádet bolsa kerek. Kókemizdiń kekili 70-jyldardaǵy iyq japqan uzyn shash, dýdar shash, uipa-tuipa shýda shash, taram-taram órme shash aqyn-jazýshylardyń arasynda eskileý sán kóringenmen, tap-tuinaqtai, jyp-jinaqy qalpymen erekshelenip turatyn.
Jalpy, ol ózi erekshe adam edi. Alǵash kórgende men ony akrobat nemese tsirk oiynshysy bolar dep oilaǵam. Qudai-taǵala áýel basta Toqańnyń boiyn oimen ólshep, keiin soǵan mólsherlep taspa qara sińir tartyp, basqa múshelerin osy sińirge ákelip ret-retimen qondyrǵan sekildi. Anaý qazyqtai tip-tik aiaqtar, qysqa kóringenmen bulshyq etteri tepsinip turatyn eki qol, sol tepsingen bulshyq etterdi kóktei ótip shyntaqtan tómen qarai kók bilemdene kóterilip, tuý saýsaqtaryna jetkenshe aibynyn buzbaityn adyraiǵan tamyrlary, tip-tik keýdesi, ne shot emes, ne shoshaq emes artyq-kemi joq jup-jumyr basy – bári, bári, eger sińir bolmasa, et pen súiekke kónbeitindei, qonbaityndai, jaraspaityndai, japsyrǵanmen jymdasa ketýi qiyn qiqar da qyńyr tulǵany somdaǵan erek bir bitim quraityn. Mundai adamdar, ádette tazagói, jinaqy, shiraq bolady. Ol qashan kórseń de ústine qylshyq jýytpai, muntazdai taza júretin, shalbarynyń qyry synǵan emes. Jyl mezgilderine laiyq kiinetin. Almatydan Keleske sońǵy saparǵa attanarynda basy-qasynda bolǵan aqyn Amanhan Álimov kókemizdiń shifonerinen áli kiilmegen onshaqty kóilek, onshaqty bas kiim, aiaq kiimderdi óz qolymen jinapty. Sóite tura Toqań sánqoilyqty unatpaityn. (Bir jazýshy týraly aitqany: «Betin qatyqpen jýǵan qatyn syqyldy dáiis, iis-maiy burqyrap shili júregimdi ainytady»). Joq, ol sánqoilyqtan buryn, jasandylyqty unatpaityn. Óleńdegi siiaqty.
Óleń demekshi…
Toqań ómir-baqi óz isimen ǵana ainalysyp ótken aqyn. Mundai baqyt kesheg Keńes dáýirinde ekiniń birine buiyrǵan joq. Endi es bilip, etek japtyq pa degende qos búiirden qysa kelgen naryqqa tap bolǵan bizderdiń eshqaisysymyzǵa buiyrmaýy da múmkin. Qaitemiz burynǵy shaldar aitpaqshy, mańdaiǵa jazylǵanyn kóremiz-daǵy. Úkimettiń jumysyna jegilmei, Jazýshylar odaǵyndaǵy aitys-tartystarǵa aralaspai, qoǵamdyq jumystardan da aýlaq, aqyn júregi, patsha kóńili qalaǵan jalǵyz kásip – óleń jazýmen ǵana ómiri ótken kókemiz óleń týraly az aitatyn, tipti aitpaityn deýge bolady. Óz shyǵarmalary týraly áregidik jariialanyp jatatyn retsenziialardy, irili-usaqty maqalalardy da oqymaityn («Báribir, synshylar óleńdi túsinbeidi»).
Ol qazaq ádebi syny úshi sol jumbaq kúiinde ómirden ótti.
Óleń týraly áńgimeden qashsa da, biz sóz arnasynan qaýmalap kelip, qaita-qaita poeziiaǵa buratyn edik. «Ótirik!» deitin ondaida short kesip ol. «Kóke, ne ótirik?», «Bári ótirik, páderine nálet!». Typ-tynysh kóldiń kenet kútpegen jerden oipań-toipań bop týlai jóneletini sekildi kókemizdiń mundai qubylǵysh minezine ábden syrdeste bolǵan biz úndemeitinbiz. Arada shirek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótipti. Sol kezdegi sarnaýyq balapan bizder qyryqtyń qyrqasyna shyǵyp baramyz. Baiqap otyrsaq, sol alqaly jiynnyń ortasyna aspannan zýlap kelip gúrs ete túsken jai tasyndai áser etetin jalǵyz aýyz «Ótirik!» degen sózdi biz de aita bastappyz. Zýlaǵan jyldar-ai!..
Toqań týraly az jazylǵan joq. Óziniń aqyndyq laboratoriiasynda jazǵan «Oily óleń, toily óleń» degen maqalasy da bar. Bul maqala keiin «Shynar» degen atpen shyqqan kitabyna alǵysóz retinde «Aqyn óleńi – óz minezi… » degen atpen jariialandy. («Jazýshy» baspasy, 1985 jyl).
«Mi qyrtysyna túbegeili ornyqqan deni taza oidyń uryq-dánderi shirimeidi, ósip-ónedi, merzimdi kezeńi jetken kezde, eriksiz ózi-aq ýyljyp pisken almadai topyldap, qaǵaz betine túsedi. Bul tabiǵi nárse», – dep jazady ol osy maqalasynda.
Bálkim, Toqańdy oidyń aqyny degen pikir osyndai áńgimelerden keiin qalyptasqan bolýǵa kerek. Óleńde oi aitýdyń klassikalyq úlgisi retinde Abaidan beri qarai Qadyr Myrzalievke deiingi aralyqta talai aqynnyń esimin tizýge bolady. Oishyl aqyndar keiingi jastardyń arasynda da az emes.
Nege-dúr óz basym Toqań poeziiasynyń ereksheligi – oishyldyǵy degenge á degennen-aq kúdikpen qaradym.
Ei, aǵaiyn, sen anyqtap kórip al,
Bul ómirdiń yldiy bar, óri bar.
Dúniege adam bolyp kelgen soń,
Bosaǵada neń bar seniń… tórin al!
***
Ómir jaly shatqalań, qýysy myń,
Bilmeimin, bul jalǵannyń týysy kim?
Kóbelek bop gúl sorǵan qyzyq kúnder,
Ishine ketti siyp ýysymnyń.
***
Airylyp boiaýynan sáýir gúli,
Jastyqtyń ǵaiyp balar táýir kýni.
Qartaiǵanda aq taiaq – úshinshi aiaq,
Saqaldyń belge týser aýyrlyǵy.
Bul taqylettes óleńder Toqańda óte kóp. Muny az deseńiz, ataqty «Oq pen gúl» poemasy taǵy bar. Oqýshyny oi ormanyna jeteleitin «Eski parovoz» dastany kezinde jaqsy baǵalandy.
Madandas dosy, qazaqtyń aryndai bop ómirden ótken Juban aǵa Moldaǵalievke arnaǵan «Monolog» degen óleńinde aqyn ózi ne dedi?
– Meniń basym jer sharyndai
jup-jumyr,
Jer sharymen turqy bir.
Oilar – sarbaz kúnde aiqas ashady,
Qarsy turyp bir pikirmen bir pikir.
…tiresedi bir pikirmen bir pikir,
(Zańdy is qoi, bul tipti).
Eki kózim shyqpasyn dep dýelge,
Ortasyna muryn shirkin bitipti.
Ómirime rizamyn,
Ómirimnen azyn-aýlaq syi aldym.
Milarymnyń kóshesimen san taraý,
Zymyraidy eshalony qiialdyń.
…Ótemin men dýmany mol ómirden,
Qabaǵymdy bir shytpai.
Qapelimde ketse múlgip Jer shary,
Tirshilik bop ainalamyn urshyqtai…
Naǵyz aqyn osylai oilaýǵa tiis. Tip-tittei jasandylyǵy joq sezim oqýshyny eriksiz baýlaidy. Shynyn aitsaq, oiǵa qurylǵan óleńderdiń qalyń nýy bastapqy kúdikti seiiltse kerek edi. Muny da moiyndamasaq, besikten beli shyqpai jatyp jetim qalyp, 30-jyldardyń basynda Tashkenttegi balalar úiinde tárbielengen (bir keremeti – Toqań «jetim ósip edim», «men jetimmin ǵoi» degen siiaqty ózine aianysh shaqyratyn jylaýyq óleńder jazǵan emes. Múmkin, jetimdigin aityp zarlaý – er adamǵa jaraspaitynyn, munyń ózi túptiń túbinde jiirkenishti qylyqqa ainalatynyn bilgendikten shyǵar), qanquily soǵystyń qaq ortasynda bozbala dáýrenin, jastyq shaǵyn ótkizgen aqynǵa oilylyqty qimaý ábestik te bolar. Degenmen, o bastan men Toqańnyń ereksheligin ózge tustan izdeýge qulyqty boldym.
Kórkemdik – óleńniń ajyramas bólshegi. Qaimaǵy buzylmaǵan qazaq aýylynda ósken Toqańa tán airyqsha qasiet oidy obrazǵa orap berý sheberliginen kórinse she? Ábden múmkin.
«Sábi shaǵymda, bálkim, besiktegi kezim bolar, maǵan airyqsha áser etken, – dep jazady ózi joǵaryda aty atalǵan maqalasynda, – kiiz úidiń túńliginen telmirgen, tarydai shashylǵan jyltyraýyq juldyzdar edi. Daýyl qatty turǵan shaqta, úi túńligi jelpildep, kerege, ýyqtar syqyrlap, shańyraq shaiqalyp, kiiz úi úreili de, qyzyq ta keremet bir kúige túsetin. Gýildegen jel, kúrkiregen aspan, naizaǵaidyń qyzǵylt osqan shimaiy… bári, bári kóz aldymda».
Keýdem meniń tereze,
Ar jaǵynda sham bop janar júregim.
Keýdem meniń tereze.
Altyn aimen qol ustasyp júremin.
Keýdem meniń tereze,
O bastan-aq kún nuryna ǵashyqpyn.
Keýdem meniń tereze
Ilgegim joq, kirer eken ashyp kim?!
Toqash Berdiiarov – tabiǵat sýretterin óleńge kóshirgende sheberligi kimdi de bolsa tań qaldyratyn aqyn.
– Shalkódedei jer bar ma,
Jailaý bar ma Shibuttai,
Hantáńirdi kórdiń be,
Appaq qozyquiryqtai.
Aiǵaiynan shopannyń,
Taý jańǵyryp, desedi: «Ei».
Kiiz úiler saidaǵy,
Tóńkerilgen kesedei.
Mundai mysaldardy júzdep keltirýge bolady. Eger Toqash Berdiiarov qazaq poeziiasynyń kórkemdik izdenisteri kókjiegin keńitýge kóp úles qosty degen tujyrym jasalsa, ózim qos qolymdy kóterip daýys berer edim. Dei turǵanmen, kóńilde túitkil qalatynn taǵy jasyra almaimyn.
«Áńgime kórkemdikte emes», – deidi sol túitkil, – áńgime basqada». Sol basqany tabý kerek. Qalaida tabý kerek. Óliniń úreii, tirinin mereii úshin.
Kezinde marqum akademik-jazýshymyz Ǵabit Músirepov aqsaqal Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń kezekti sezinde Toqash Berdiiarov poeziiasyna erekshe toqtalyp, onyń kórkemdik izdenisterine tánti bolǵan. Qarǵa túsken tank izderin nota mátinderine uqsatýyna súisingen. Shynynda, bul tek naǵyz aqyn ǵana taba alatyn teńeý. Osy maqalany Toqań unatpaityn. Onysy kórneý kózge kergý emes, pańdyq ta, nándik te emes, shyny edi. «Taldai almaǵan. Shaly túspegir tap basa almaǵan» degenin óz qulaǵymmen estigem.
Orys aqyny Nikolai Zabolotskii «Óleńdi kóterip turatyn úsh kit bar. Olar: Oi – Obraz – Áýezdilik», – deidi. (Stihotvoreniia derjitsia na treh kitah: M – O – M. Mysl – Obraz – Mýzykalnost).
Osy formýlaǵa salyp qarasaq, Toqash Berdiiarov poeziiasyn jas-kári, han-qaraǵa birdei unaityn tórt aiaǵyn teń basqan dúnie deý qisynǵa kelmeidi. Múmkin, shynynda «tep-tegis jumyr kelsin ainalasy» – óleńge júrmeitin zań bolar. Nege, shynynda óleń kemshiliksiz bolýy tiis. Óz basyma tórt shýmaqtan eki, ne bir jol unasa – ol úlken olja. Ókinishke orai, oqyrman retinde jyr saparynan ylǵi da oljaly oralmaimyz.
Bir aqiqat – Toqańa degen ystyq yqylas áli sýyǵan joq. Já, biz kóz kórgen kókemizdiń árýaǵyn syilaǵandyqtan oqiyq, al keiingi jastar she? Birde Almatyda shyǵatyn bir gazettiń tilshisi, órimdei jas qyz, bissimiládan áńgimesin Toqań týraly bastaǵanda tań qaldym. «Apyr-aý, bular Toqańdy qaidan biledi», – dedim ishtei. Úige kele jatyp, nege-dúr kókemniń kóp aitatyn «Ótirik! Bári ótirik, pádárine nálet!» degen sózi oiyma tússin.
Jyldar boiy izdep júretin bir shyndyqtar bolady. Taba almaisyń. Taptym-aý, jettim-aý degende taǵy da saǵym qýyp sandalyp qalǵanyńdy bilip, sanyńdy soǵasyń. Bir qaraǵanda qupiia eshteńe joq sekildi, bári de óziń kórgen, óziń bilgen hám biletin jáitter. Jumbaq ne bar? Ári-beriden soń sol izdenisti jyly jaýyp tastap, umytqyń keledi. Umyttym degenmen bir búiirden qadalǵan shanshý sekildi ketpei turyp alady. Qudai sátin salǵan kún oǵan da qolyń jetedi eken. «Injilde» aitatyn «ozarenie» deitini osy sát bolsa kerek. «Ótirik! Bári ótirik pádárine nálet», – dedim tún jamylyp kele jatyp. Aittym da qalt tura qaldym. «Shynaiylyq!», – dedim kútpegen jerden, – oibai-aý, ol Shynaiylyq qoi». Úige esim kete qýanyp kelgenim esimde. Kýanysh eiforiiasynan soń, kókemniń kitaptaryn paraqtap otyryp, kóńil-kúiim kúrt túsip, tóljigenim-ai ishtei. Onyń ereksheligi – Shynaiylyq. Orysshaǵa qotarsaq – Iskrennost. Baiaǵysha Ǵabeń aqsaqal (Ǵabit Músirepov) qazaqta «nravstvennost, poriadochnost» degen uǵymdardyń nege dál ataýy, naq balamasy joq?» dep suraityny oiyma tústi. Nege biz óleńdegi oilylyq, kórkemdiq, áýezdilik, tapqyrlyq sekildi qoldan keletin, shyn qinalsa qalam ustaǵannyń bári de nobaiy sup-sulý, jyp-jyltyr ǵyp jasap shyǵara alatyn nárselerge úńilemiz de, eń basty nársege, qoldan jasalynbaityn, qolǵa qonbaityn qasietti nársege asa mán bermei kelgenbiz? Ómirdegi óz beineńdi óleńnen jasyryp qala almaisyń degendi ǵoi jii aitamyz. Qysqa ǵumyrynda (aqyn júzge kelip ótse de erte ketti degen jón) ótirikpen jany qas, jasandylyqty ata dushpanyndai kórip ótken Toqań poeziiasynyń ereksheligin shyndyqtan, shynaiylyqtan izdeýge aqylymyz jetpedi me, álde álgi qasietter óz boiymyzda az bolǵan soń, ózimizde joqty ózgeden izdeýge batylymyz, kisiligimiz jetpedi me. Bizge jetpeitin ne osy, Kisilik pe, álde Kishilik pe?
Erterekte ataqty «Eski parovoz» atty poemasyn ózi oqyǵany eske túsedi.
Hat jazyp otyrmyn, jer úide,
Shamymyz – snariad qutysy.
Jer jyrtý kerek qoi,
Jóndeýden shyqty ma «HTZ».
Saǵyndym alqyzyl belesti,
Saǵyndym dalany jel esken.
Qalai?.. Tóreshim er jetip qaldy ma?
Sý ákep týra ma Kelesten, – degen joldardy oqyǵanda «Kóke, «HTZ» degen ne?» – dep suraǵam. «HTZ»-nyń traktor ekenin biletinmin, biraq jorta suradym. «Traktor!» – dedi kókem. «Ol qaida júrgen traktor, kóke?» «Qaida júrgeniń qalai? – deidi kókem, aýylda júred dá». «Aýylda júrse júrsin, ólende naǵyp júr? Basqasha aitsa ne bolar edi?». «Ótirik bolady», – dedi kókem tisin shyqyrlatyp.
– Aýyldy jii oiladym,
Aman bolsyn anam baqqan aq eshki…
Planetanyń naǵyz jaýy —
Fashisterdi atqanda,
Myltyǵymyz bolǵan joq-ty osechka!
«Ómirbaian ornyna» atty ataqty óleńdegi osy «osechkanyń» óleńde naǵyp júrgenin, budan keiin, álbette, men suramadym. Óleńde jasandylyq bolmaýǵa kerek. Ádette, Toqańnyń óleńderindegi uiqas tártibi de jurtqa uqsamaityn. Biz «túbirli uiqas», «tutas uiqas» degenderdi taýyp, óleńniń sońǵy 2-3 býynyn jymdastyrýdy mise tutpai, qatar keletin tórt joldyń da uiqasýyna, (a-a-a-a) ony az deseńiz 4-5, keide tipti 5-6 býyndy uiqastar jasap jáne munymyzdy jańalyqqa balap jar salyp júrgende kókemiz a-b-v-b úlgisimen uiqas jasaityn. Ádeii, qyrsyǵyp jasaityn shyǵar deitinbiz. Olai emes eken. A-b-a-b nemese a- a-b-a úlgisindegi uiqastyrý onyń qolynan keletin. Jasyratyn nesi bar, keide biz uiqas úshin oidy qurbandyqqa shalyp, jańyltpashtyqqa, «taq-taqtyqqa» urynyp jatamyz. Al, ekibastan «taq-taqtyń» túbi «taq-tuq». Sóitsek, kókemiz óleń qurylysynda da jasandylyqtan qashady eken.
– Kónergen músheni,
Qalpyna keltirmek qai usta.
Kashei bop kárilik.
Jigit-qandarmen túsedi saiysqa.
Talmaýrap júdá uzap barady-aý,
Jaqynnan estilgen jaidary áýender,
Qartaigan bashaiǵa – úzeńgi áýdemjer.
Osy eki shýmaqty men jazsam orys ertegilerindegi Kasheidiń kózin qúrtyp, qazaqtyń Ólmeshanyn alar edim. Býyn sandaryn tártipke salar edim. «Bashaidyń» ornyna basqa bir sóz tabar edim. «Júdáni» «tym» degen sózben aýystyrar edim. Sosyn «áýender» men «áýdemjerdi» uiqastyrmas edim. Sóitip, syrty sulý eki shýmaq óleń shyǵar edi. Biraq, onda dál Toqańdaǵydai shynaiylyq bola ma, joq pa – oǵan senimim az.
– Ol ylǵi Ońtústik qazaqtarynyń aýyzeki tilimen sóileitin. Mysaly: «Pahta jegenelep júrgende Polat taǵam kep taiharymdy qalady. Ol iallamaly lóliden ǵallaǵa alǵan súr máshinniń balasy edi. Men kónbei pesaqa ap umtylyp, taǵam tarbyzdyń shopaǵyna súrinip, osylai kep-kep-kep tarbazaǵa mańlaiymen perip kep ketsin». Munyń «tárjimasy»: «Maqta baptaý naýqany edi. Birde Bolat naǵashym kelip, básire esegimniń qodyǵyna qolqa saldy. Ol, jaldamalyq tsygannan astyqqa aiyrbastap alǵan sur máshinniń qodyǵy edi. Men bermeimin dep jerde jatqan aiyrdy ala umtyldym. Naǵashym qasha jónelgende, qarbyzdyń qabyǵyna aiaǵy taiyp, týra baryp qaqpaǵa mańdaiyn soǵyp toqtady».
Ońtústik-qazaqtary jii aitatyn «jidá», «shili», «qapa boldym», «azanmen», «naiqap-naiqap sóileý» – keide Toqańnyń ólenderinde de júredi. Biraq bári túsinikti. Túsinikti bolǵany bylai tursyn, osy sózder óleńge ózgeshe reńk beretin tustary da bar. Jyltyr, biraq jylýy joq, sulý, biraq sýyq sózder, jarqyraýyq, biraq jasandy sózder Toqań poeziiasyna tán emes.
Ol ómirde de sondai edi.
Jazýshylar odaǵynda Sáken Seifýllinniń sýreti salynǵan kilem ilýli tur. Sýrettiń eteginde Sáken aǵamyzdyń bir shýmaq óleńi bar. Kókemniń kóńil qoshy kelmei, ózinen ózi keiip júrgen kúnderiniń biri edi:
Syr sandyqty ashyp qara,
Ashyp qara, syrlasym.
Sym perneni basyp qara,
Basyp qara, jyrlasyn, – dedi ol tisin shyqyrlatyp turyp, – Ashyp ta qaradym, basyp ta qaradym – dym joq.
Mundai áńgime jata ma – uzamai-aq elge jaiyldy. Bireý kúlip, bireý qajap talai otyrysta ósek pen qańqýdyń arqaýyna ainaldy. Kókem taǵy da bir-eki ai kórinbei ketti.
Bir top jastar sol foede áńgimelesip turǵanbyz. Kútpegen jerden Toqań kele qaldy. «Toqa, – dedi bir jas aqyn Sákenniń sýretin nusqap, – biz de ózińizge uqsap ashyp ta qarap, basyp ta qarap túk tappai turmyz».
– Ái, dáiis, – dedi kókem, – sen ne tantyp tursyń. Sáken osy turǵan bárimizden de aqyn.
Jym boldyq.
Taǵy birde Amanhan Álimov ekeýmizdi aita beretin «Qalamgerge» ertip keldi. Ketegen eshkidei shipań-shipań etip júretin (álde, jorǵalaityn ba?) bir aǵamyz kórmegen kisi bop, qaptaldaǵy esikke kirip ketti.
– Osyny sabap beresinder me? – dedi kókem tisin shyqyrlatyp.
– Másele joq, kóke. Aitsańyz boldy.
– Júrińder, áýeli iship alaiyq.
Iship aldyq. Kókemniń ashýy basylar emes.
– Osyndailar kaidan paida bolady osy, – dedi keiip, – ágár Sovet húkimeti bolmasa jańaǵyń bar ǵoi, á, jalaq-jalaq bop qoidyń sońynda júretin qalqanqulaqtyń ózi. Myna úiden airan, myna úiden nan, arǵy úiden qurt surap, báibisheden bir taiaq jep, aýyl-úidiń itine eki talanyp bozdap jylap otyratyn sorly…
– Endeshe, ne túrys, kóke. Baryp, mańdaiyn qyshtai ǵyp keleiik, – deimiz entigip. Abyroi bolǵanda, «Qalamgerge» sol mezet Nutfolla Shakenov, Qýan-aǵa Shańǵytbaev, Hizmet Abdýllinder kirip kelsin. Biz kezekti «aq moiyndy» ákelýge júgirip, ile-shala qaita júgirip, abyr-sabyr kúige tústik te, qalqan qulaq aqyn jáiine qaldy. Arada birtalai ýaqyt ótken. Kezekti bir otyrysta kókemniń kóńilin aýlaǵymyz keldi me:
– Ol nashar aqyn, – dedik bireýmiz.
– Aqyn emes, – dedik ekinshimiz.
– Ottamańdar, – dedi kókem túsi buzylyp, – áýeli ekeýiń sol sekildi óleń jazyp alyńdar. Ras, ol azdap krahoborlaý, biraq jaqsy jazyp júr. Al, sender áli túk bitirgen joqsyńdar.
***
Tas tabyttyń ishinde,
Ketpeiinshi oianyp.
T.Berdiiarov.
Est v oseni pervonachalnoi,
Korotkaia, no divnaia pora.
Ves den stoit kak by
hrýstalnyi i lýchezarnye vechera.
F.Tiýtchev.
Baýyr basqan ápkesi uzatylyp ketkennen keiingi jas balanyń hal-kúiin túsine alasyz ba siz? Sábi júzin saǵynysh jasy aiǵyzdap qyr basshda óksip turǵan sol balanyń końil-kúiin hatqa túsire alǵan aqyn basqa óleń jazbasa da bolady. Ol – uly aqyn. Bala kóptiń arasynan ápkesin izdeidi. Taba almaidy. Kórgisi keledi. Kóre almaidy. Sezinedi. Sezingen saiyn saǵynady. Ol endigi jerde ǵumyr boiǵy jan serigi – Saǵynysh ekenin áli bilmeidi. Endigi ǵumyrda sol Saǵynysh júrekke qadalǵan jumsaq tikendei akyryn ǵana syzdap qaida, qai qurlyqqa barsa da ózimen birge júretinin ol áli bilmeidi. Bálkim, Saǵynyshtyń ekinshi aty – Joqty izdeý shyǵar.
Meniń Toqash kókem Almatynyń kúzin asyǵa kútýshi edi. Medeýge baratyn uly joldan «Prosveshenets» demalys úiinen óte bere bir ezýlei jyryla shyǵyp qamshylar jaqqa burańdai tartatyn burma jol «Áýlie bulaqtan» ótken soń qaiyńdy toǵaiǵa qarai júitkidi. Dańqy jer jarǵan Kókjailaýǵa aparatyn da osy soqpaq. Bul ózi bir – ǵajap meken. Arqa tusyń – Aqqaiyńtsar eli, mandai aldyń – mańǵaz qaraǵailar mekeni. Medeý saiy – alaqanyńyzda jatady. Munda kúzde kelý kerek. Sary kúzde. Jaratqan ieniń bir jerge, bir jerge emes-aý alaqandai ǵana aýmaqqa osynshama sulýlyqty qalai ǵana úiip-tógip syilai salǵanyna tań qalasyń. Kúreńite bastaǵan japyraqtarǵa qarap sary kúzdiń de ótip bara jatqanyn bilesiz. Júregińiz aýyrady. Dármensiz Kókke qaraisyz. Kúzdiń osyndai bir kúni edi-aý sonda. Ol jyldary Dúnieni Saǵynysh bilep turatyn. Bala saǵynysh.
Kókem ekeýmiz №6 avtobýstan Medeýge jetpei túsip qalyp, sol «Kórkem tepseńge» jaiaý órlep kelemiz. («Kórkem tepseń» degendi alǵash qaidan estidim, álde bir jerden oqydym ba – esime túsire almaimyn, áste ózim qoiyp alǵan at bolýǵa kerek). Ár kelgen saiyn men Ilekeńniń (Iliias Jansúgirov) «Jetisý sýretterin» jatqa oqitynmyn. Kenet (ádettegidei, kútpegen jerden):
– Bala, osy sen Kókshetaýda, «Oq jetpeste» boldyń ba? – dedi jalt burylyp.
Qityqtym da qaldym. Kúreń japyraq, kúmis etek aq qaiyńdar aralap, alyp qaraǵailary aspan tepken jumaqtyń tórińde kele jatyp, «Oq jetpesi» nesi? «Kórkem tepseńdi» aiap kettim. «Azaýlynyń Stambuldan nesi kem?».
– Al, Kóksheniń qaiyńdary ózgeshe, – dedi kókem. Betine qarasam, tolqyp keledi eken. Bir túrli uialǵandai ma, qysylǵandai ma, áiteýir kúnde kórip júrgen Toqań emes. Sádden soń óleń oqi bastady:
O, kak na sklone nashih let,
Nejnei my liýbim i sýevernei,
Siiai, siiai, proshalnyi svet,
Liýbvi poslednei, zari vechernei.
Pýskai skýdeet v jilah krov,
No v serdtse ne skýdeet nejnost.
O, ty posledniaia liýbov,
Ty i blajenstvo i beznadejnost.
Túsinip turmyn, biraq moiyndaǵam joq. Orysshasy meili, ánsheiinde «ultym, ultym» degenmen, «kúshiginen talanǵan» aǵalarymyzdyń orysqa bir búiiri buryp turatynyn bilemiz hám ony keshirýge, joq keshirýge emes, túsinýge bolady, biraq «Kórkem tepseńde» oqylatyn óleń Tiýtchevtiń óleńi me?
– Kóke, ne, jáisha ma? – dedim aspanǵa qarap.
– Ne nado hamit, bala, – dedi kókem. Tisin shyqyrlatpady. Demek, áli ashýlanǵan joq. Lirikasy men ashýynyń arasyndaǵy osy bir qas qaǵym sátti paidalanyp qalý kerek. Áitpese, kesh bolady.
– Nege beznadejnost? – dedim men.
– Potomý chto, na sklone let, – dedi kókem.
– Ný i chto?
– Iá, – dedi kókem jumsaq únmen, – sen ózi myna aǵashtyń atyn bilesiń be?
– E, daraq ta náieti, – dedim qyrsyǵyp.
– Muny Kókshetaýda jóke deidi. Qandai ádemi, – dedi kókem japyraqtaryn sipap.
– Ne ádemi?
– Atty aitam.
– Jóke degen ádemi sóz be sonda?
– Jyly estiledi.
– Oibai, kóke-ai, – dedim men – sonymen bolashaq jeńgemiz kókshetaýlyq boldy ǵoi?
– Ona eshe ni slovom ne nameknýla o svoei liýbvi. Eta jenshina ýmeet molchat. Mojet, ona prava. Mojet byt, ia vovse ne dostoin liýbvi takoi krasivoi, nejnoi jenshiny. Mojet byt, ia – pýstoe mesto.
Ne degenim esimde joq. Bálkim, men ol kezde kókemniń:
Shirkin-ai, Kókshetaýǵa kim alǵyzdy,
Sámbital men munsha kól, munsha qyzdy.
Oipyrai, del-sal boldym izdei-izdei,
Kókshede qalyp qoiǵan sursha qyzdy, – dep keletin óleńin bilmegen bolarmyn. Múmkin, ol kezde:
Bilmeimin, meni bireý súiip pe edi,
Men úshin báiek bolyp, kúiip pe edi.
Qyńyraiǵan qý qyrsyq tómen tartsa,
Mártebem óleń jazyp biiktedi, – deitin shýmaqtaryn túsinbegen shyǵarmyn. Biraq bizderdi, Toqańnyń tilektes inilerin «Meniń toiym bolǵan joq» atty óleńi qatty tolqytatyn. Budan da góri ataqty «Bolsa eger» óleńin túnerip otyryp oqitynbyz. Qazir de oqyǵan saiyn júregimiz jylaidy.
Júze almaidy búiirlep,
Bir eskegi o basta joq qaiyǵym.
Qurǵyr esigim qaǵylar ma ed, qaiter ed,
Bolsa eger zaiybym.
Áitkenmenen «balaly úi – bazar ǵoi»…
Áne, sodan jurdaimyn.
Nemeremdi júrer me edim jetektep,
Bolsa eger jubaiym.
«Úilendirip» óleńge,
Bir shúikebas buiyrtpady qudaiym.
Jyndy «djindi» umytar ma em, kim bilsin?
Bolsa eger jubaiym.
Qazynalyq úi, telmiremin áinekke,
Gýildeidi jan-jaǵym.
Qymtai túsip óter edi-aý kórpemdi,
Bolsa eger jan-jarym.
Kúmbirleidi, kúmbirleidi bir jumbaq,
Kókiregimde kúi meniń.
Jyrǵa zaýqym soqpas pa edi, kim bilsin,
Bolsa eger súigenim.
Toqash kókem sary kúzdiń sondai bir tamyljyǵan tamasha keshinde sol «Kórkem tepseńniń» etegindegi sol «Prosveshenets» demalys úiinde qaitys boldy. Jazataiym súrinip ketip, qaraqusy tasqa tigen. Men janazasyna bara almadym. Bala kezimnen «joldas» baspa (angina) deitin dert aiaq asty qaita qozyp, tósekten tura almai jatqanmyn. Amanhan tań atpai habar aityp kelgende, «kókem» meni Keleske, apamnyń qasyna jerleńder» deýshi edi, – dedim. «Bilemiz, Kelesten inisi keldi. Erteń alyp ketedi», – dedi Amanhan.
Uiyqtai almadym. «Ekeýmiz Keleske baramyz. Sen Qazyǵurtty kór. Nuh paiǵambarmen syrlasamyz», – degeni esime tústi. Ózi óle súigen Kókshetaýlyq sulýdy oiladym. Keiin, kókem týraly óleńderim gazette shyqqan soń, telefon shalǵan eki-úsh áiel boldy. «Men ol aqyndy jaqsy bilýshi edim», – dedi názik daýysty kelinshek. «Ol meni súiip edi», – dedi ekinshisi. Jái aita saldy. Qaiǵyrǵany da, qýanǵany da belgisiz – jái aita saldy. Qaita habarlaspady. «Meniń Toqashtan balam bar. Qyz bala», – dedi salmaqty áiel daýysy, – úige kelińiz. Adresti Amanhan biledi». Jaqsy adam dep oiladym men. Keiin ókinishke orai, Amanhan da, men de sol jeńgemizben habarlasa almai qaldyq.
«Meniń kókem bárińdi de súidi. Shyn júregimen súidi. Ol kisi ótirik aitpaityn. Senińizder oǵan» degim keledi Toqań ǵashiq bolǵan áielderge.
Ol ómirden ǵashyq bop ótti.
Men sizdi saǵynyp júrmin, kóke!
Esenǵali Raýshanov
